Adhyaya 56: The Gift of Sudarshana: Shiva’s Boon to Vishnu and the Sanctification of Virupaksha

Verse 1

इति श्रीवामनपुराणे पञ्चपञ्चाशो ऽध्यायः नारद उवाच भगवंल्लोकनाथाय विष्णवे विषमेक्षणः किमर्थमायुधं चक्रं दत्तवांल्लोकपूजितम्

अशा प्रकारे श्रीवामनपुराणातील पंचपंचाशावा अध्याय (समाप्त)। नारद म्हणाले—हे भगवन्! लोकनाथ विष्णूसाठी विषमेक्षण (शिव) यांनी लोकपूजित चक्रायुध कोणत्या कारणाने दिले?

Verse 2

पुलस्त्य उवाच/ शृणुष्वावहितो भूत्वा कथामेतां पुरातनीम् चक्रप्रदानसंबद्धां शिवमाहात्मयवर्धिनीम्

Kubera; then Girivraja)"

Verse 4

तस्यात्रेयी महाभागो भार्यासीच्छीलसंमता पतिव्रता पतिप्राणा धर्मशीलेति विश्रुता

त्याची पत्नी महाभागा आत्रेयी होती, शीलासाठी मान्य. ती पतिव्रता, पतीलाच प्राण मानणारी; ‘धर्मशीला’ म्हणून प्रसिद्ध होती.

Verse 5

तस्यामस्य महर्षेस्तु ऋतुकालाभिगामिनः संबभूव सुतः श्रीमान् उपमन्युरिति समृतः

त्या महर्षींनी ऋतुकाळी पत्नीसमागम केला असता, तिच्यापासून एक तेजस्वी पुत्र झाला; तो ‘उपमन्यु’ या नावाने स्मरणात आहे.

Verse 6

तं माता मुनिशार्दूल शालिपिष्टरसेन वै पोषयामास वदती क्षीरमेतत् सुदुर्गता

हे मुनिशार्दूल! त्याची माता अत्यंत दारिद्र्यात असूनही कुटलेल्या तांदळाच्या रसाने त्याचे पोषण करी आणि म्हणे—“हेच दूध आहे.”

Verse being wise

रुरोदाथ ततो बाल्यात् पोयऽर्थि चातको यथा तं माता रुदती प्राह बाष्पगद्गदया गिरा

{"avatara_relevance": false, "avatara_stage": null, "dwarf_form_active": false, "trivikrama_form_active": false, "bali_interaction": null, "divine_purpose": null, "aditi_kashyapa_context": null}

Verse 11

उमापतौ पशुपतौ शूलधारिणि संकरे अप्रसन्ने विरुपाक्षे कुतः क्षीरेण भोजनम्

उमापती, पशुपती, शूलधारी शंकर, विरूपाक्ष प्रसन्न नसतील, तर दुधाने पोषणरूप भोजन कसे मिळेल?

Verse 12

यदीच्छसि पयो भोक्तुं सद्यः पुष्टिकरं सुत तदाराधय देवेशं विरूपाक्षं त्रिशूलिनम्

हे पुत्रा, जर तुला तत्क्षणी पुष्टिदायक दूध सेवन करावयाचे असेल, तर देवेश त्रिशूलधारी विरूपाक्षाची आराधना कर।

Verse 13

तस्मिस्तुष्टे जगद्धाम्नि सर्वकल्याणदायिनि प्राप्यते ऽमृतपायित्वं किं पुनः क्षीरभोजनम्

तो जगद्धाम व सर्वकल्याणदाता प्रसन्न झाला की अमृतपानाची स्थितीही प्राप्त होते; मग दूधाचे भोजन तर किती अधिक सहज!

Verse 14

तन्मातुर्वचनं श्रुत्वा वीतमन्युसुतो ऽब्रवीत् को ऽयं विरूपाक्ष इति त्वयाराध्यस्तु कीर्तितः

आईचे वचन ऐकून वीतमन्यूचा पुत्र म्हणाला—‘हा विरूपाक्ष कोण, ज्याला तू आराध्य म्हणून सांगितलेस?’

Verse 15

ततः सुतं धर्मशीला धर्माढ्यं वाक्यमब्रवीत् यो ऽयं विरुपाक्ष इति श्रूयतां कथयामि ते

तेव्हा धर्मशीला व धर्मसमृद्ध माता आपल्या धर्मनिष्ठ पुत्राला म्हणाली—‘ऐक, हा “विरूपाक्ष” का म्हणतात ते मी तुला सांगते।’

Verse 16

आसीन्महासुरपतिः श्रीदाम इति विश्रुतः तेनाक्रम्य जगत्सर्वं श्रीर्नीता स्ववशं पुरा

पूर्वी श्रीदाम नावाचा एक महान असुरपति प्रसिद्ध होता. त्याने सर्व जगत् आक्रमून श्री (लक्ष्मी/समृद्धी)ला आपल्या वशात आणले होते.

Verse 17

निःश्रीकास्तु त्रयो लोकाः कृतास्तेन दुरात्माना श्रीवत्सं वासुदेवस्य हर्तुमैच्छन्महाबलः

त्या दुरात्म्याने त्रैलोक्य श्रीहीन केले; आणि तो महाबली वासुदेवाच्या श्रीवत्स-चिन्हाचेही हरण करावयास इच्छित होता।

Verse 18

तम्स्य दुष्टं भगवानभिप्रायं जनार्दनः ज्ञात्वा तस्य वधाकाङ्क्षी महेश्वरमुपागमत्

जनार्दन (विष्णू) यांनी त्याचा दुष्ट अभिप्राय जाणून, त्याच्या वधाची इच्छा धरून महेश्वर (शिव) यांच्याकडे प्रस्थान केले।

Verse 19

एतस्मिन्नन्तरे शंभुर्योगमूर्तिधरो ऽप्ययः तस्थौ हिमाचलप्रस्थमाश्रित्य श्लुक्ष्णभूतलम्

याच दरम्यान योगमूर्ती धारण करणारे अव्यय शंभू हिमालयाच्या पर्वत-प्रस्थाचा आश्रय घेऊन, गुळगुळीत समभूमीवर स्थिर उभे राहिले।

Verse 20

अथाभ्येत्य जगन्नाथं सहस्रशिरसं विभुम् आराधयामास हरिः स्वयमात्मानमात्मना

मग हरि सहस्रशीर्ष, सर्वव्यापी जगन्नाथाजवळ जाऊन, स्वतःच्या आत्म्याने जणू स्वतःच्याच आत्म्याची आराधना करू लागले।

Verse 21

साग्रं वर्षसहस्रं तु पादाङ्गुष्ठेन तस्तिवान् गृणंस्तत्परमं ब्रह्म योगिज्ञेयमलक्षणम्

For a full thousand years (and more), he stood balanced upon the tip of his great toe, praising that Supreme Brahman—knowable to yogins, yet without defining marks.

Verse 23

तद् दत्त्वा देवदेवाय सर्वभूतभयप्रदम् कालचक्रनिभं चक्रं शङ्करो विष्णुमब्रवीत्

ते चक्र देवाधिदेवाला देऊन—जे सर्वभूतांना भय देणारे व कालचक्रासारखे आहे—शंकरांनी विष्णूस सांगितले।

Verse 24

वरायुधो ऽयं देवेश सर्वायुधनिबर्हणः सुदर्शनो द्वादशारः षण्णाभिर्द्वियुगो जवी

{"primary_rasa": "adbhuta", "secondary_rasa": "shanta", "intensity": 6, "emotional_arc": "From sensory wonder at variegated mineral-streaked peaks to a settled reverence for the mountain’s auspicious completeness.", "mood_keywords": ["variegated beauty", "flowing springs", "expansive ridges", "awe", "serenity", "sacred landscape"]}

Verse "

मुरारिकरविभ्रष्टं चक्रमभ्येत्य शूलिनम् त्रिधा चकार विश्वेशं यज्ञेशं यज्ञयाजकम्

{"prahlada_mentioned": false, "lineage_reference": null, "bhakta_parampara": null, "hiranyakashipu_context": null, "narasimha_echo": false, "asura_devotee_theme": null}

Verse 39

उत्तिष्ठ गच्छस्व विभो निहन्तुममरार्दनम् श्रीदाम्नि निहते विष्णो नन्दयिष्यन्ति देवताः

हे विभो, उठा; अमरार्दनाचा वध करण्यास जा. हे विष्णो, श्रीदामन मारला गेल्यावर देवता आनंदित होतील.

Verse 40

इत्येवमुक्तो भगवान् हरेम गरुडध्वजः गत्वा सुरगिरिप्रस्थं श्रीदामानं ददर्श ह

अशा प्रकारे संबोधित झाल्यावर गरुडध्वज भगवान हरि सुरगिरीच्या पर्वत-प्रस्थावर गेले आणि तेथे (दैत्य) श्रीदामनास पाहिले.

Verse 41

तं दृष्ट्वा देवदर्पघ्नं दैत्यं देववरो हरिः मुमोच चक्रं वेगाढ्यं हतो ऽसीति ब्रुवन्मुहुः

देवांचा दर्प नष्ट करणाऱ्या त्या दैत्याला पाहून देवांतील श्रेष्ठ हरिने अतिवेगवान चक्र सोडले आणि पुन्हा पुन्हा म्हणाला—“तू हत झालास!”

Verse 42

ततस्तु तेनाप्रतिपौरुषेण चक्रेण दैत्यस्य शिरो निकृत्तम् संछिन्नसीर्षो निपपात शैलाद् वज्राहतं शैलशिरो यथैव

त्यानंतर त्या अप्रतिम पराक्रमशाली चक्राने दैत्याचे शिर छिन्न झाले. शिरच्छेद झालेला तो पर्वतावरून तसाच कोसळला, जसा वज्राघाताने पर्वतशिखर पडते.

Verse 44

तसमिन् हते देवरिपौ मुरारिरीशं समाराध्य विरूपनेत्रम् लब्ध्वा च चक्रं प्रवरं महायुधं जगाम देवो निलयं पयोनिधिम् // वम्प्_56.43 सो ऽयं पुत्र निरूपाक्षो देवदेवो महेश्वरः तमाराधय चेत् साधो क्षीरेणोच्छसि भोजनम्

देवांचा शत्रू मारला गेल्यावर मुरारी (विष्णू) यांनी विरूपनेत्र ईश (शिव) यांची विधिपूर्वक आराधना केली; श्रेष्ठ असे महायुद्धाचे चक्र प्राप्त करून देव जलनिधी-रूप आपल्या धामास परत गेले. मग म्हणाले—“पुत्रा, हा निरूपाक्ष देवदेव महेश्वर आहे; हे साधो, तू त्याची आराधना केलीस तर तुला दूधरूप भोज�Vamana Purana,58,30,VamP 58.30,sahasraśubhanāmānamādidevamajaṃ vibhum pragṛhya puṣkarāgreṇa kāñcanaṃ kamalottamam āpadvimokṣamanvicchan gajaḥ stotramudīrayat,सहस्रशुभनामानमादिदेवमजं विभुम् प्रगृह्य पुष्कराग्रेण काञ्चनं कमलोत्तमम् आपद्विमोक्षमन्विच्छन् गजः स्तोत्रमुदीरयत्,Saromahatmiya,Stuti,Adhyaya 58 (Saro/Pushkara-tirtha context; Gajendra-stuti episode),58.30,sahasraśubhanāmānamādidevamajaṃ vibhum pragṛhya puṣkarāgreṇa kāñcanaṃ kamalottamam āpadvimokṣamanvicchan gajaḥ stotramudīrayat,sahasra-śubha-nāmānam ādi-devam ajaṃ vibhum | pragṛhya puṣkarāgreṇa kāñcanaṃ kamalottamam | āpad-vimokṣam anvicchan gajaḥ stotram udīrayat ||,Seeking release from calamity

Verse 45

तन्मातुर्वचनं श्रुत्वा वीतमन्युसुतो बली तमाराध्य विरूपाक्षं प्राप्तः क्षीरेण भोजनम्

मातेचे वचन ऐकून वीतमन्युचा पुत्र बलीने विरूपVamana Purana