Verse 45
Yogatattva
जायन्ते योगिनो देहे तानि वक्ष्याम्यशेषतः ।
शरीरलघुता दीप्तिर्जाठराग्निविवर्धनम् ॥
कृशत्वं च शरीरस्य तदा जायेत निश्चितम् ।
योगाविघ्नकराहारं वर्जयेद्योगवित्तमः ॥
लवणं सर्षपं चाम्लमुष्णं रूक्षं च तीक्ष्णकम् ।
शाकजातं रामठादि वह्निस्त्रीपथसेवनम् ॥
प्रातःस्नानोपवासादिकायक्लेशांश्च वर्जयेत् ।
अभ्यासकाले प्रथमं शस्तं क्षीराज्यभोजनम् ॥
गोधूममुद्गशाल्यन्नं योगवृद्धिकरं विदुः ।
ततः परं यथेष्टं तु शक्तः स्याद्वायुधारणे ॥
जायन्ते । योगिनः । देहे । तानि । वक्ष्यामि । अशेषतः ।
शरीर-लघुता । दीप्तिः । जाठर-अग्नि-विवर्धनम् ।
कृशत्वम् । च । शरीरस्य । तदा । जायेत । निश्चितम् ।
योग-अविघ्न-कर-आहारम् । वर्जयेत् । योग-वित्तमः ।
लवणम् । सर्षपम् । च । आम्लम् । उष्णम् । रूक्षम् । च । तीक्ष्णकम् ।
शाक-जातम् । रामठ-आदि । वह्नि । स्त्री-पथ-सेवनम् ।
प्रातः-स्नान-उपवास-आदि । काय-क्लेशान् । च । वर्जयेत् ।
अभ्यास-काले । प्रथमम् । शस्तम् । क्षीर-आज्य-भोजनम् ।
गोधूम । मुद्ग । शालि-अन्नम् । योग-वृद्धि-करम् । विदुः ।
ततः । परम् । यथा-इष्टम् । तु । शक्तः । स्यात् । वायु-धारणे ।
jāyante yogino dehe tāni vakṣyāmyaśeṣataḥ |
śarīra-laghutā dīptir jāṭharāgni-vivardhanam ||
kṛśatvaṃ ca śarīrasya tadā jāyeta niścitam |
yogā-vighna-karāhāraṃ varjayet yoga-vittamaḥ ||
lavaṇaṃ sarṣapaṃ cāmlam uṣṇaṃ rūkṣaṃ ca tīkṣṇakam |
śāka-jātaṃ rāmaṭhādi vahni strī-patha-sevanam ||
prātaḥ-snāna-upavāsa-ādi kāya-kleśāṃś ca varjayet |
abhyāsa-kāle prathamaṃ śastaṃ kṣīrājya-bhojanam ||
godhūma-mudga-śāly-annaṃ yoga-vṛddhi-karaṃ viduḥ |
tataḥ paraṃ yatheṣṭaṃ tu śaktaḥ syād vāyu-dhāraṇe ||
योग्याच्या देहात काही लक्षणे उत्पन्न होतात; ती मी संपूर्ण सांगतो—शरीराची लघुता, तेज आणि जठराग्नीची वाढ. तेव्हा शरीर कृश होणेही निश्चयाने घडते. योग जाणणाऱ्याने योगास विघ्न करणारा आहार टाळावा—लवण, मोहरी, आंबट, उष्ण/तिखट, रूक्ष व तीक्ष्ण (उत्तेजक) पदार्थ; शाकजात पदार्थ, हिंग इत्यादी, अतितापन (अग्निसेवन) आणि स्त्रीसंग/स्त्रीपथसेवन. प्रातःस्नान, उपवास इत्यादी देहक्लेशही वर्ज्य करावेत. अभ्यासाच्या आरंभी दूध व तूप यांचे भोजन प्रशस्त आहे. गहू, मूग व शाली-तांदूळ योगवृद्धी करणारे मानले जातात. पुढे यथेष्ट—साधक वायुधारणेस समर्थ होतो.
In the yogin’s body there arise (certain signs); I shall state them completely: lightness of the body, radiance, and increase of the gastric fire. Leanness of the body then certainly arises. The knower of yoga should avoid food that causes obstacles to yoga: salt, mustard, sour (foods), hot (pungent) foods, dry foods, and sharp/irritating (foods); leafy-vegetable preparations, asafoetida and the like, fire (overheating practices), and indulgence in the company/ways of women. One should also avoid bodily mortifications such as early-morning bathing and fasting. At the beginning of practice, milk and ghee are recommended as food. Wheat, mung-bean, and rice are known to promote the growth of yoga. Thereafter, as desired—one becomes capable of retaining the breath.