Verse 1
Sita
देवा ह वै प्रजापतिम् अब्रुवन्—का सीता, किं रूपम् इति । स होवाच प्रजापतिः—सा सीतेति । मूलप्रकृतिरूपत्वात् सा सीता प्रकृतिः स्मृता । प्रणवप्रकृतिरूपत्वात् सा सीता प्रकृतिर् उच्यते । सीता इति त्रिवर्णात्मा साक्षान् मायामयी भवेत् । विष्णुः प्रपञ्चबीजं च; माया ईकार उच्यते । सकारः सत्यम् अमृतं प्राप्तिः सोमश् च कीर्त्यते । तकारस् तारलक्ष्म्या च वैराजः प्रस्तरः स्मृतः । ईकाररूपिणी सोमामृतावयवदिव्यालङ्कारस्रङ्मौक्तिकाद्याभरणलङ्कृता महामाया अव्यक्तरूपिणी व्यक्ता भवति । प्रथमा शब्दब्रह्ममयी स्वाध्यायकाले प्रसन्ना उद्भावनकरी सात्मिका; द्वितीया भूतले हलाग्रे समुत्पन्ना; तृतीया ईकाररूपिणी अव्यक्तस्वरूपा भवतीति—सीता इत्य् उदाहरन्ति । शौनकीये ॥१–६॥
देवाः । ह । वै । प्रजापतिम् । अब्रुवन् । का । सीता । किम् । रूपम् । इति । सः । ह । उवाच । प्रजापतिः । सा । सीता । इति । मूल-प्रकृति-रूपत्वात् । सा । सीता । प्रकृतिः । स्मृता । प्रणव-प्रकृति-रूपत्वात् । सा । सीता । प्रकृतिः । उच्यते । सीता । इति । त्रि-वर्ण-आत्मा । साक्षात् । माया-मयी । भवेत् । विष्णुः । प्रपञ्च-बीजम् । च । माया । ई-कारः । उच्यते । स-कारः । सत्यम् । अमृतम् । प्राप्तिः । सोमः । च । कीर्त्यते । त-कारः । तार-लक्ष्म्या । च । वैराजः । प्रस्तरः । स्मृतः । ई-कार-रूपिणी । सोम-अमृत-अवयव । दिव्य-अलङ्कार । स्रक्-मौक्तिक-आदि-आभरण । अलङ्कृता । महा-माया । अव्यक्त-रूपिणी । व्यक्ता । भवति । प्रथमा । शब्द-ब्रह्म-मयी । स्वाध्याय-काले । प्रसन्ना । उद्भावन-करी । स-आत्मिका । द्वितीया । भू-तले । हल-अग्रे । समुत्पन्ना । तृतीया । ई-कार-रूपिणी । अव्यक्त-स्वरूपा । भवति । इति । सीता । इति । उदाहरन्ति ।
devā ha vai prajāpatiṃ abruvan—kā sītā, kiṃ rūpam iti | sa hovāca prajāpatiḥ—sā sīteti | mūlaprakṛtirūpatvāt sā sītā prakṛtiḥ smṛtā | praṇavaprakṛtirūpatvāt sā sītā prakṛtir ucyate | sītā iti trivarnātmā sākṣān māyāmayī bhavet | viṣṇuḥ prapañcabījaṃ ca; māyā īkāra ucyate | sakāraḥ satyam amṛtaṃ prāptiḥ somaś ca kīrtyate | takāras tāralakṣmyā ca vairājaḥ prastaraḥ smṛtaḥ | īkārarūpiṇī somāmṛtāvayavadivyālaṅkārasraṅmauktikādyābharaṇalaṅkṛtā mahāmāyā avyaktarūpiṇī vyaktā bhavati | prathamā śabdabrahmamayī svādhyāyakāle prasannā udbhāvanakarī sātmikā; dvitīyā bhūtale halāgre samutpannā; tṛtīyā īkārarūpiṇī avyaktasvarūpā bhavatīti—sītā ity udāharanti | śaunakīye ||1–6||
देवांनी प्रजापतीस विचारले—“सीता कोण, तिचे रूप काय?” प्रजापती म्हणाले—“तीच सीता.” मूल-प्रकृतीच्या स्वरूपामुळे ती ‘प्रकृती’ म्हणून स्मरली जाते; प्रणव (ॐ) ची प्रकृती-रूप असल्यामुळेही ती प्रकृतीच म्हणतात. ‘सीता’ हे तीन वर्णांचे स्वरूप असून ती साक्षात् मायामयी आहे. विष्णु हा प्रपंचाचा बीज आहे; माया ‘ई’कार म्हणून कथिली आहे. ‘स’कार सत्य, अमृत, प्राप्ती व सोम; ‘त’कार तार-लक्ष्मी आणि वैराज-विस्तार म्हणून स्मृत आहे. ईकार-रूपिणी महामाया दिव्य हार-फुले, मोती इत्यादी अलंकारांनी भूषित होऊन, अव्यक्त असूनही व्यक्त होते. पहिली—शब्दब्रह्ममयी, स्वाध्यायाच्या वेळी प्रसन्न, उद्भावनकरी व सात्त्विकी; दुसरी—पृथ्वीवर नांगराच्या अग्रभागी उत्पन्न; तिसरी—ईकार-रूपिणी, अव्यक्तस्वरूपा—असे ‘सीता’चे निरूपण करतात.
The gods indeed said to Prajāpati: “Who is Sītā; what is her form?” Prajāpati replied: “She is Sītā.” Because she has the nature of the root-Prakṛti, Sītā is remembered as Prakṛti; because she has the nature of the Prakṛti of the praṇava (Oṃ), she is called Prakṛti. “Sītā” is of the nature of three phonemes and is directly constituted of Māyā. Viṣṇu is the seed of the manifested world; Māyā is said to be the vowel ī. The phoneme sa is declared to be truth, immortality, attainment, and Soma; the phoneme ta is remembered as the ‘tāra’-prosperity and as the cosmic (vairāja) expanse. As ī-form, adorned with divine ornaments—garlands, pearls, and the like—Mahāmāyā, whose form is unmanifest, becomes manifest. The first is made of Śabda-Brahman, pleased at the time of Vedic recitation, bringing forth (manifestation), and of sattva; the second arises on the earth at the tip of the plough; the third, of ī-form, is of unmanifest nature—thus they speak of “Sītā.”