Maitreya
मैत्रेय उपनिषद् ही यजुर्वेदाशी संबंधित ‘संन्यास’ उपनिषद् असून वैराग्य, मनोनिग्रह आणि आत्मविद्येच्या साहाय्याने मोक्षमार्ग स्पष्ट करते. बाह्य कर्मकांडाला गौण मानून ब्रह्मविद्येला प्रधान साधन म्हणून अधोरेखित करण्याची प्रवृत्ती या ग्रंथात दिसते. येथे संन्यास म्हणजे केवळ बाह्य वेश किंवा सामाजिक स्थिती नव्हे; ‘मी’ आणि ‘माझे’ ही भावना, कर्तृत्वाभिमान व आसक्ती यांचा त्याग ही त्याची अंतःप्रक्रिया आहे. आत्मा अजन्मा, अविनाशी, असंग व स्वप्रकाश चैतन्य आहे—या बोधातूनच बंधन निवृत्त होते. अहिंसा, सत्य, समता, इंद्रियसंयम, ध्यान इत्यादी आचार-शिस्तीचे निर्देश देत हा उपनिषद् अद्वैत वेदान्ताच्या आत्मबोधपर परंपरेत संन्यासजीवनाची मांडणी करतो.
Start ReadingKey Teachings
Saṃnyāsa as an inner renunciation: abandonment of ego, possessiveness, and doership rather than mere external change
Primacy of Brahma-vidyā (Self-knowledge) over ritual action; karma as preparatory, jñāna as liberating
Ātman–Brahman non-difference: the Self is self-luminous, unattached, and beyond birth and death
Avidyā as the root of bondage; viveka (discrimination) and vairāgya (dispassion) as core disciplines
Mind-control and sense-restraint as supports for contemplation; equanimity amid pleasure and pain
Ethical foundations of the renouncer: ahiṃsā, satya, simplicity, fearlessness, and compassion
Meditation on the witness-consciousness (sākṣin) leading to jīvanmukti (freedom while living)
Adhyayas
This Upanishad is organized into 3 adhyayas.
Adhyaya 1
राजा बृहद्रथ राज्याची नश्वरता ओळखून वनवास स्वीकारतो. त्याला ऋषी शाकायन्य भेटतात. राजा शरीराच्या अशुद्धतेबद्दल सांगून इंद्रियांच्या भोगांवरून त्याग करून परम पद कसे मिळवावे हे शोधतो.
Adhyaya 2
मैत्रेय कैलासाला जाऊन शिवाकडे परम तत्त्व विचारतात. शिव सांगतात की देह हे मंदिर आणि जीव हा शिव आहे. अज्ञान सोडून 'सोऽहं' भावाने पूजा करावी. ज्ञान म्हणजे अभेद दर्शन, ध्यान म्हणजे निर्विषय मन, स्नान म्हणजे मानसिक मल त्याग. देह अशुद्ध आणि अस्थिर आहे. एकांतात राहून मुक्ती मिळते.
Adhyaya 3
मैत्रेय उपनिषदाच्या तिसऱ्या अध्यायात 'मीच आहे' (अहमस्मि) या घोषणांद्वारे आत्म्याचे स्वरूप वर्णन केले आहे. येथे आत्मा आणि ब्रह्म एकच आहेत हे सांगितले आहे. आत्मा सर्व द्वंद्वांपासून आणि गुणांपासून मुक्त, नित्य, शुद्ध आणि चैतन्य स्वरूप आहे. साधक हे जाणून परमात्म्यात लीन होतो.
Verses of the Maitreya
73 verses with Sanskrit text, transliteration, and translation.
Verse 1.1
ॐ बृहद्रथो वै नाम राजा राज्ये ज्येष्ठं पुत्रं निधापयित्वेदमशाश्वतं मन्यमानः शरीरं वैराग्यमुपेतोऽरण्यं निर्जगाम । स तत्र परमं तप आस्थायादित्यमीक्षमाण ऊर्ध्वबाहुः तिष्ठत्यन्ते सहस्रस्य मुनिरन्तिकमाजगामा...
ॐ। बृहद्रथ नावाचा राजा राज्यात ज्येष्ठ पुत्राला राज्यभार देऊन, हे शरीर अशाश्वत आहे असे मानून, वैराग्य प्राप्त करून अरण्यात गेला। तेथे परम तपाचा आश्रय घेऊन, सूर्याकडे पाहत, उर्ध्वबाहू होऊन तो उभा राहिला. सहस्र (दिवसांच्या) शेवटी आत्मविद् भगवंत शाकायन्य मुनि जवळ आले—धूररहित अग्नीप्रमाणे, तेजाने जणू दग्ध करणारे। त्यांनी राजाला म्हटले—“उठा, उठा; वर मागा।” राजा नमस्कार करून म्हणाला—“भगवन्, आत्मविद्या व तत्त्ववित् यांविषयी आम्ही ऐकले आहे; आपणच आम्हाला सांगा।” मुनि म्हणाले—“हा प्राचीन वृत्तांत विचारणे कठीण आहे; इक्ष्वाकुवंशीय इतर कामना व प्रश्न निवडा।” तेव्हा राजा शाकायन्यांच्या चरणांना स्पर्श करून ही गाथा म्हणाला।
Vairāgya and ātma-vidyā (renunciation as the gateway to Self-knowledge)Verse 1.2
अथ किमेतैर्मान्यानां शोषणं महार्णवानां शिखरिणां प्रपतनं ध्रुवस्य प्रचलनं स्थानं वा तरूणां निमज्जनं पृथिव्याः स्थानादपसरणं सुराणां सोऽहमित्येतद्विधेऽस्मिन्संसारे किं कामोपभोगैर्यैरेवाश्रितस्यासकृदुपावर...
मग या सर्वांचा काय उपयोग—मान्य जनांचे क्षय होणे, महासागरांचे आटणे, पर्वतशिखरांचे कोसळणे, ध्रुवताऱ्याचे डळमळणे, वृक्षांचे निमज्जन, पृथ्वीचे स्थानच्युत होणे, आणि देवतांचेही पतन? अशा या संसारात, जिथे ‘सोऽहम्’ असा अहंकारभाव प्रबळ आहे, कामभोगांचा काय अर्थ, ज्यांच्या आश्रयाने वारंवार परत येणे (पुनर्जन्म)च दिसते? मला यातून उध्दरा. हे भगवन्, मी या संसारात अंध विहिरीतील बेडकासारखा आहे; आपणच आमची गती आहात।
Saṃsāra-doṣa-darśana and mumukṣutva (seeing the defects of cyclic existence; longing for liberation)Verse 1.3
भगवन्, शरीरमिदं मैथुनादेवोद्भूतं संविदपेतं निरय एव मूत्रद्वारेण निष्क्रान्तम्। अस्थिभिश्चितं मांसेनानुलिप्तं चर्मणावबद्धं विण्मूत्रवातपित्तकफमज्जामेदोवसाभिरन्यैश्च मलैर्बहुभिः परिपूर्णम्। एतादृशे शरीर...
भगवन्, हे शरीर खरोखर मैथुनातूनच उत्पन्न झालेले, संवेदनाहीन, जणू नरकातून मूत्रमार्गाने बाहेर पडलेले आहे. हाडांनी रचलेले, मांसाने लेपित, त्वचेने बांधलेले, आणि विष्ठा‑मूत्र, वायू, पित्त, कफ, मज्जा, मेद, वसा व इतर अनेक मलांनी भरलेले आहे. अशा देहात राहणाऱ्या आम्हांसाठी, भगवन्, आपणच गती व आश्रय आहात।
Vairāgya (dispassion) and dehābhimāna-nivṛtti (cessation of body-identification) as a prerequisite for mokṣaVerse 1.4
अथ भगवाञ्छाकायन्यः सुप्रीतोऽब्रवीद्राजानं—महाराज, बृहद्रथेक्ष्वाकुर्वंशध्वजशीर्ष, आत्मज्ञः कृतकृत्यस्त्वं मरुन्नाम्नो विश्रुतोऽसि। अयं खल्वात्मा ते कतमो, भगवान्, वर्ण्य इति तं होवाच॥४॥
मग अत्यंत प्रसन्न झालेले भगवन् शाकायन्य राजास म्हणाले—महाराज बृहद्रथ, इक्ष्वाकुवंशाचा ध्वज‑शीर्ष, तू आत्मज्ञ आणि कृतकृत्य आहेस; ‘मरुत्’ या नावाने प्रसिद्ध आहेस. भगवन्, तुझा हा आत्मा खरोखर कोणता, ज्याचे वर्णन करावे?—असे म्हणून त्यांनी त्याला संबोधिले।
Viveka regarding ‘which self’ (ātma-vicāra; discrimination between empirical self and true ātman)Verse 1.5
शब्दस्पर्शमया येऽर्था अनर्था इव ते स्थिताः । येषां सक्तस्तु भूतात्मा न स्मरेच्च परं पदम् ॥५॥
शब्द व स्पर्शमय जे विषय, ते जणू अनर्थच ठरून उभे आहेत। त्यांत आसक्त झालेला जीवात्मा परम पदाचे स्मरण करू शकत नाही।
Viṣaya-vairāgya (dispassion toward sense-objects) and smṛti of the ‘parama pada’ (supreme goal)Verse 1.6
तपसा प्राप्यते सत्त्वं सत्त्वात् सम्प्राप्यते मनः । मनसा प्राप्यते ह्यात्मा ह्यात्मापत्त्या निवर्तते ॥६॥
तपाने सत्त्व-शुद्धी प्राप्त होते; सत्त्वामुळे मन सम्यक् स्थिर होते। मनानेच आत्मसाक्षात्कार होतो; आणि आत्मलाभाने साधक संसारातून निवृत्त होतो॥
Moksha through purification of mind (sattva-śuddhi) culminating in ātma-sākṣātkāraVerse 1.7
यथा निरिन्धनो वह्निः स्वयोनावुपशाम्यति । तथा वृत्तिक्षयाच्चित्तं स्वयोनावुपशाम्यति ॥७॥
जसे इंधनरहित अग्नी आपल्या मूळातच शांत होते, तसेच वृत्तीक्षयाने चित्त आपल्या स्वयोनित उपशांत होते॥
Manonirodha / vṛtti-kṣaya leading to abidance in the Self (ātma-niṣṭhā)Verse 1.8
स्वयोनावुपशान्तस्य मनसः सत्यगामिनः । इन्द्रियार्थविमूढस्यानृताः कर्मवशानुगाः ॥८॥
जे मन स्वयोनित उपशांत होऊन सत्याकडे गमन करते, त्याच्यासाठी सत्य प्रकट होते; परंतु इंद्रियविषयांनी मोहित झालेल्यास कर्मवशाने चालणाऱ्या असत्यताच भासतात॥
Satya vs anṛta; bondage through indriya-viṣaya-moha and karma; liberation through truth-oriented, inward-settled mindVerse 1.9
चित्तमेव हि संसारस् तत्प्रयत्नेन शोधयेत् । यच्चित्तस् तन्मयो भवति गुह्यमेतत् सनातनम् ॥९॥
चित्तच खरे तर संसार आहे; ते प्रयत्नाने शुद्ध करावे. चित्त ज्या ठिकाणी ज्या विषयावर स्थिर होते, ते तद्रूपच होते—हे सनातन गूढ रहस्य आहे.
Saṃsāra as mind (citta); purification (citta-śuddhi); transformation through contemplationVerse 1.10
चित्तस्य हि प्रसादेन हन्ति कर्म शुभाशुभम् । प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमक्षयमश्नुते ॥१०॥
चित्ताच्या प्रसन्नतेने शुभ-अशुभ दोन्ही कर्म नष्ट होतात. प्रसन्न आत्मा आत्म्यात स्थित राहून अक्षय सुखाचा आस्वाद घेतो.
Karma-kṣaya through citta-prasāda; abiding in Ātman; akṣaya-sukha (mokṣa)Verse 1.11
समासक्तं यदा चित्तं जन्तोर्विषयगोचरम् । यद्येवं ब्रह्मणि स्यात् तत्को न मुच्येत बन्धनात् ॥११॥
जेव्हा जीवाचे चित्त विषयांच्या गोचरात पूर्ण आसक्त होऊन फिरते—तसेच जर ते ब्रह्मात लागले, तर कोण बंधनातून मुक्त होणार नाही?
Bandha and mokṣa through attachment (āsakti); brahma-niṣṭhā; redirection of desire/attentionVerse 1.12
हृत्पुण्डरीकमध्ये तु भावयेत् परमेश्वरम् । साक्षिणं बुद्धिवृत्तस्य परमप्रेमगोचरम् ॥ अगोचरं मनोवाचाम् अवधूतादिसम्प्लवम् । सत्तामात्रप्रकाशैकप्रकाशं भावनातिगम् ॥ अहेयम् अनुपादेयम् असामान्यविशेषणम् । ध्रु...
हृदयकमळाच्या मध्यभागी परमेश्वराचे चिंतन करावे—बुद्धिवृत्तींचा साक्षी, परम प्रेमाचा विषय; मन-वाणीच्या पलीकडे, अवधूतादींच्या लय-प्रवाहाचा संगमस्वरूप; केवळ सत्तेचा एकमेव प्रकाश, भावनेपलीकडचा। तो न त्याज्य न ग्राह्य; सामान्य विशेषणांनी न बांधलेला; ध्रुव, स्तब्ध, गंभीर; न तेजाचा विस्तार, न तमाचा; निर्विकल्प, निराभास—निर्वाणमय चैतन्यस्वरूप।
Brahman/Ātman as sākṣin (witness-consciousness) and nirvikalpa (non-conceptual) realityVerse 1.13
हृत्पुण्डरीकमध्ये तु भावयेत् परमेश्वरम् । साक्षिणं बुद्धिवृत्तस्य परमप्रेमगोचरम् ॥ अगोचरं मनोवाचाम् अवधूतादिसम्प्लवम् । सत्तामात्रप्रकाशैकप्रकाशं भावनातिगम् ॥ अहेयम् अनुपादेयम् असामान्यविशेषणम् । ध्रु...
हृदयपुंडरीकात परमेश्वराचे ध्यान करावे—बुद्धिवृत्तींचा साक्षी, सर्वोच्च प्रेमाचा विषय; मन-वाणीच्या पलीकडे, अवधूतादींच्या लयकारी संगम-प्रवाहस्वरूप; सत्तामात्राला प्रकाशित करणारा एकमेव प्रकाश, कल्पनेपलीकडचा। तो न त्याज्य न ग्राह्य; सामान्य विशेषणांपलीकडे; ध्रुव, स्तब्ध, गंभीर; न तेज न तम पसरलेले; निर्विकल्प, निराभास—निर्वाणमय चैतन्य।
Nirguṇa Brahman as self-luminous consciousness (prakāśa) beyond vṛtti and vikalpaVerse 1.14
हृत्पुण्डरीकमध्ये तु भावयेत् परमेश्वरम् । साक्षिणं बुद्धिवृत्तस्य परमप्रेमगोचरम् ॥ अगोचरं मनोवाचाम् अवधूतादिसम्प्लवम् । सत्तामात्रप्रकाशैकप्रकाशं भावनातिगम् ॥ अहेयम् अनुपादेयम् असामान्यविशेषणम् । ध्रु...
हृदयकमळात परमेश्वराचे चिंतन करावे—तो बुद्धिवृत्तीचा साक्षी असून केवळ परम प्रेमानेच गम्य आहे; मन-वाणीच्या पलीकडे, अवधूतादींच्या लय-प्रवाहस्वरूप; सत्तामात्राचा एकमेव प्रकाश, भावनातीत। तो न हेय न उपादेय; सामान्य विशेषणांनी मर्यादित नाही; ध्रुव, निश्चल, गंभीर; न तेज सर्वत्र पसरलेले, न तम; निर्विकल्प, निराभास—निर्वाणमय चैतन्यस्वरूप।
Mokṣa-oriented contemplation of Brahman as nirvāṇa-maya saṃvid (liberating consciousness)Verse 1.15
नित्यः शुद्धो बुद्धमुक्तस्वभावः सत्यः सूक्ष्मः संविभुश्चाद्वितीयः । आनन्दाब्धिर्यः परः सोऽहमस्मि प्रत्यग्धातुर्नात्र संशीतिरस्ति ॥१५॥
मी नित्य, शुद्ध, चैतन्यस्वरूप व मुक्तस्वभाव, सत्य, सूक्ष्म, सर्वव्यापी आणि अद्वितीय आहे. जो परमानंदाचा महासागर आहे तोच मी; प्रत्यगात्म्याविषयी येथे कोणताही संशय नाही.
Ātman–Brahman identity (Advaita), nityatva (eternality), śuddhatva (purity), mukti-svabhāva (innate freedom), ānanda (bliss)Verse 1.16
आनन्दमन्तर्निजमाश्रयं त- माशापिशाचीमवमनयन्तम् । आलोकयन्तं जगदिन्द्रजाल- मापत्कथं मां प्रविशेदसङ्गम् ॥१६॥
मी अंतःस्थित स्वाभाविक आधार—आनंदस्वरूप—आहे; जो आशारूपी पिशाचिनीला पाडून देतो आणि जग इंद्रजालासारखे मायिक पाहतो. मी असंग आहे; आपत्ती मला कशी स्पर्शेल?
Asaṅga (non-attachment of Ātman), māyā/indrajāla (illusory appearance), vairāgya (dispassion), ānanda as inner refugeVerse 1.17
वर्णाश्रमाचारयुता विमूढाः कर्मानुसारेण फलं लभन्ते । वर्णादिधर्मं हि परित्यजन्तः स्वानन्दतृप्ताः पुरुषा भवन्ति ॥१७॥
वर्ण-आश्रमाच्या आचारांत गुंतलेले मोहग्रस्त लोक कर्मानुसार फळ मिळवतात. परंतु वर्णादी धर्मांचा त्याग करून ते पुरुष स्वानंदात तृप्त होतात.
Karma-phala bondage vs mokṣa; transcendence of varṇāśrama-identification; svānanda (Self-bliss) as liberation; jñāna over ritualismVerse 1.18
वर्णाश्रमं सावयवं स्वरूपम् आद्यन्तयुक्तं ह्यतिकृच्छ्रमात्रम् । पुत्रादिदेहेष्वभिमानशून्यं भूत्वा वसेत्सौख्यतमे ह्यनन्त इति ॥१८॥
पुत्रादि देहांमध्ये ‘माझे’ असा अभिमान सोडून साधकाने परम सुखतम अवस्थेत वास करावा; कारण अनंतच खरे तसे आहे. वर्ण‑आश्रमाचे हे साङ्ग रूप, जे आदि‑अंतयुक्त आहे, ते केवळ अत्यंत क्लेशमात्र आहे.
Vairāgya; Ananta/Brahman; dehābhimāna-tyāga (renunciation of body-identification)Verse 2.1
अथ भगवान् मैत्रेयः कैलासं जगाम । तं गत्वोवाच—भो भगवन् परमतत्त्वरहस्यम् अनुब्रूहीति ॥ स होवाच महादेवः—देहो देवालयः प्रोक्तः स जीवः केवलः शिवः । त्यजेदज्ञाननिर्माल्यं सोऽहंभावेन पूजयेत् ॥१॥
त्यानंतर भगवान मैत्रेय कैलासास गेले. तेथे जाऊन म्हणाले—‘हे भगवन्, परम तत्त्वाचे रहस्य मला सांगावे.’ महादेव म्हणाले—‘देह हा देवालय म्हणून सांगितला आहे; हा जीव खरोखर केवळ शिवच आहे. अज्ञानाचे निर्माल्य टाकून दे आणि “सोऽहम्” भावाने पूजन कर.’
Jīva-Śiva aikya (identity of individual self with Śiva/Brahman); so’ham-bhāva; deha as devālaya; ajñāna-tyāgaVerse 2.2
अभेददर्शनं ज्ञानं ध्यानं निर्विषयं मनः। स्नानं मनोमलत्यागः शौचमिन्द्रियनिग्रहः ॥२॥
अभेदाचे दर्शन हेच ज्ञान; विषयशून्य मनाची अवस्था हेच ध्यान। मनोमलाचा त्याग हे स्नान; इंद्रियांचा निग्रह हेच शौच।
Jñāna–dhyāna as inner purification leading to mokṣa; abheda (non-duality)Verse 2.3
ब्रह्मामृतं पिबेद्भैक्षमाचरेद्देहरक्षणे। वसेदेकान्तिको भूत्वा चैकान्ते द्वैतवर्जिते। इत्येवमाचरेद्धीमान्स एवं मुक्तिमाप्नुयात् ॥३॥
तो ब्रह्मरूप अमृताचे पान करो; देहरक्षणासाठी भिक्षावृत्तीचे आचरण करो. एकांतनिष्ठ होऊन, द्वैतवर्जित एकांतात वास करो. असे आचरण करणारा धीमान मोक्ष प्राप्त करतो।
Mokṣa through brahmānubhava supported by saṃnyāsa-like discipline (ekānta, bhaikṣā)Verse 2.4
जातं मृतमिदं देहं मातापितृमलात्मकम्। सुखदुःखालयामेध्यं स्पृष्ट्वा स्नानं विधीयते ॥४॥
हा देह जन्मलेलाही आहे आणि मृतप्रायही; माता-पित्याच्या मलस्वरूपापासून बनलेला आहे. तो सुख-दुःखाचा आलय व अपवित्र आहे; याचा स्पर्श झाल्यावर स्नान विधेय आहे।
Deha-anityatā and aśauca; dispassion (vairāgya) supporting liberation-seekingVerse 2.5
धातुबद्धं महारोगं पापमन्दिरमध्रुवम् । विकाराकारविस्तीर्णं स्पृष्ट्वा स्नानं विधीयते ॥५॥
हा देह धातूंनी बांधलेला, महारोगासारखा, पापाचे मंदिर व अनित्य आहे; विकारांच्या अनेक रूपांनी विस्तारलेला आहे. यास स्पर्श केल्यावर स्नान करण्याचा विधी सांगितला आहे.
Vairāgya (dispassion) and deha-anityatā (impermanence of the body) as preparation for ātma-jñānaVerse 2.6
नवद्वारमलस्रावं सदा काले स्वभावजम् । दुर्गन्धं दुर्मलोपेतं स्पृष्ट्वा स्नानं विधीयते ॥६॥
हा देह नवद्वारांचा, मलस्राव करणारा; सदा—योग्य काळी—स्वभावतः उत्पन्न होणारा; दुर्गंधीयुक्त व दुर्मळाने भरलेला आहे. यास स्पर्श केल्यावर स्नानाचा विधी सांगितला आहे.
Anātma-viveka (discrimination of non-Self) and śauca as inner purificationVerse 2.7
मातृसूतकसम्बन्धं सूतके सह जायते । मृतसूतकजं देहं स्पृष्ट्वा स्नानं विधीयते ॥७॥
हा देह मातृ-सूतकाशी संबंधित असून सूतकासहच जन्माला येतो; हा मृत-सूतकजन्य देह आहे. यास स्पर्श केल्यावर स्नानाचा विधी सांगितला आहे.
Saṃsāra and mṛtyu (mortality) contrasted with amṛtatva (deathlessness of ātman)Verse 2.8
अहम्ममेति विण्मूत्रलेपगन्धादिमोचनम् । शुद्धशौचमिति प्रोक्तं मृज्जलाभ्यां तु लौकिकम् ॥८॥
‘अहं’ व ‘मम’ ही भावना सोडणे, तसेच विष्ठा‑मूत्र, लेप, दुर्गंध इत्यादींचे निर्मूलन—यास ‘शुद्ध शौच’ म्हणतात; परंतु लौकिक शौच माती व पाण्याने होते।
Śauca (purity) as inner purification through removal of ahaṃkāra and mamakāra; vairāgya toward bodily identificationVerse 2.9
चित्तशुद्धिकरं शौचं वासनात्रयनाशनम् । ज्ञानवैराग्यमृत्तोयैः क्षालनाच्छौचमुच्यते ॥९॥
जे शौच चित्तशुद्धी करते, तेच वासनात्रयाचा नाश होय. ज्ञान व वैराग्यरूपी ‘माती‑पाणी’ यांनी धुतल्यामुळे त्यास शौच म्हणतात।
Citta-śuddhi; vāsanā-kṣaya; jñāna and vairāgya as means to mokṣaVerse 2.10
अद्वैतभावनाभैक्षमभक्ष्यं द्वैतभावनम् । गुरुशास्त्रोक्तभावेन भिक्षोर्भैक्षं विधीयते ॥१०॥
अद्वैतभावनेची भिक्षा हीच भक्षणीय; द्वैतभावना अभक्ष्य आहे. गुरु व शास्त्रांनी सांगितलेल्या भावाप्रमाणे भिक्षूस भिक्षेचे विधान आहे।
Advaita-bhāvanā (non-dual contemplation); sannyāsa discipline; nididhyāsanaVerse 2.11
विद्वान् स्वदेशम् उत्सृज्य संन्यासानन्तरं स्वतः । कारागारविनिर्मुक्तचोरवद् दूरतो वसेत् ॥११॥
विद्वान् आपल्या देशाचा त्याग करून, संन्यास घेतल्यानंतर स्वेच्छेने दूर देशी वास करावा—जसा कारागृहातून सुटलेला चोर दूर जाऊन राहतो।
Saṃnyāsa and Mokṣa (renunciation as a discipline for liberation)Verse 2.12
अहङ्कारसुतं वित्तभ्रातरं मोहमन्दिरम् । आशापत्नी त्यजेद् यावत् तावन् मुक्तो न संशयः ॥१२॥
ज्या मोह-मंदिराचा पुत्र अहंकार आहे व भाऊ धन आहे, आणि ज्याची पत्नी ‘आशा’ आहे—जोपर्यंत मनुष्य तिचा त्याग करतो, तोपर्यंत तो मुक्तच आहे; यात संशय नाही।
Māyā/Moha and Vairāgya leading to MokṣaVerse 2.13
मृता मोहमयी माता जातो बोधमयः सुतः । सूतकद्वयसम्प्राप्तौ कथं सन्ध्यामुपास्महे ॥१३॥
मोहमयी माता मेली आणि बोधमय पुत्र जन्मला। जेव्हा दोन्ही प्रकारचे सूतक (अशौच) प्राप्त झाले, तेव्हा आम्ही संध्या-उपासना कशी करावी?
Transcendence of ritualism through Jñāna (Bodha)Verse 2.14
हृदाकाशे चिदादित्यः सदा भासति भासति । नास्तमेति न चोदेति कथं सन्ध्यामुपास्महे ॥१४॥
हृदय-आकाशात चैतन्य-सूर्य सदा प्रकाशतो—प्रकाशतो। तो न मावळतो, न उगवतो; मग संध्योपासना आपण कशी करावी?
Ātman/Brahman as self-luminous consciousness (svayaṃ-prakāśa) beyond time and ritualVerse 2.15
एकमेवाद्वितीयं यद्गुरोर्वाक्येन निश्चितम् । एतदेकान्तमित्युक्तं न मठो न वनान्तरम् ॥१५॥
गुरुवचनाने जे ‘एकमेव अद्वितीय’ असे निश्चित झाले, तेच ‘एकांत’ म्हणतात; तो मठ नाही, वनांतरही नाही.
Nonduality (advaita), guru-upadeśa, ekānta as inner solitude/abidance in BrahmanVerse 2.16
असंशयवतां मुक्तिः संशयाविष्टचेतसाम् । न मुक्तिर्जन्मजन्मान्ते तस्माद्विश्वासमाप्नुयात् ॥१६॥
संशयरहितांना मोक्ष आहे; ज्यांचे चित्त संशयाने ग्रासले आहे त्यांना जन्मोजन्मीही मोक्ष नाही. म्हणून दृढ विश्वास प्राप्त करावा.
Mokṣa through niścaya (certainty) in jñāna; removal of saṃśaya (doubt) as obstacle to liberationVerse 2.17
कर्मत्यागान्न संन्यासो न प्रेषोच्चारणेन तु । सन्धौ जीवात्मनोरैक्यं संन्यासः परिकीर्तितः ॥१७॥
फक्त कर्मत्यागाने संन्यास होत नाही, तसेच संन्यासवाक्याच्या उच्चारानेही नाही; ज्या संधीस्थळी जीवात्मा व परमात्मा यांचे एकत्व प्रकटते, तोच संन्यास असे सांगितले आहे.
Saṃnyāsa as jñāna (identity of jīvātman and ātman/brahman)Verse 2.18
वमनाहारवद्यस्य भाति सर्वेषणादिषु । तस्याधिकारः संन्यासे त्यक्तदेहाभिमानिनः ॥१८॥
ज्याला सर्व एषणा इत्यादी वमन व आहारासारखेच (समान रीतीने) तिरस्करणीय भासतात, आणि ज्याने देहाभिमान सोडला आहे—त्यालाच संन्यासाचा अधिकार आहे.
Vairāgya and dehābhimāna-tyāga (dispassion; dropping body-identification)Verse 2.19
यदा मनसि वैराग्यं जातं सर्वेषु वस्तुषु । तदैव संन्यसेद्विद्वानन्यथा पतितो भवेत् ॥१९॥
जेव्हा मनात सर्व वस्तूंविषयी वैराग्य उत्पन्न होते, तेव्हाच विद्वानाने संन्यास घ्यावा; अन्यथा तो पतित होईल.
Vairāgya as immediate qualification; urgency in saṃnyāsa for mokṣa-sādhanaVerse 2.20
द्रव्यार्थमन्नवस्त्रार्थं यः प्रतिष्ठार्थमेव वा । संन्यसेद्दुभयभ्रष्टः स मुक्तिं नाप्तुमर्हति ॥२०॥
जो धनासाठी, अन्न-वस्त्रासाठी किंवा केवळ प्रतिष्ठेसाठी संन्यास घेतो—तो लौकिक कर्तव्य आणि सत्य संन्यास या दोन्हींपासून भ्रष्ट झालेला असल्याने मोक्ष प्राप्त करण्यास अयोग्य ठरतो।
Mokṣa; Sannyāsa as dispassionate renunciation (vairāgya) rather than instrument for artha/comfort/prestigeVerse 2.21
उत्तमा तत्त्वचिन्तैव मध्यमं शास्त्रचिन्तनम् । अधमा मन्त्रचिन्ता च तीर्थभ्रान्त्यधमाधमा ॥२१॥
सर्वोत्तम केवळ तत्त्वचिंतन; मध्यम शास्त्रचिंतन; अधम मंत्रचिंतन; आणि तीर्थस्थानी भ्रमाने भटकणे हे अधमातिअधम आहे।
Jñāna (tattva-vicāra) as the highest means; hierarchy of sādhanas; critique of externalismVerse 2.22
अनुभूतिं विना मूढो वृथा ब्रह्मणि मोदते । प्रतिबिम्बितशाखाग्रफलास्वादनमोदवत् ॥२२॥
प्रत्यक्ष अनुभूतीविना मूढ मनुष्य ब्रह्मात व्यर्थच आनंद मानतो—जसा पाण्यात प्रतिबिंबित फांदीच्या टोकावरील फळ चाखल्याचा आनंद।
Aparokṣa-anubhūti (direct realization) vs. mere conceptual knowledge; Brahma-jñāna as experiential certaintyVerse 2.23
न त्यजेच्चेद्यतिर्मुक्तो यो माधुकरमातरम् । वैराग्यजनकं श्रद्धाकलत्रं ज्ञाननन्दनम् ॥२३॥
मुक्त यतीने ‘माधुकर’ रूपी मातेला कधीही सोडू नये—जी वैराग्य निर्माण करते, जिचे कलत्र श्रद्धा आहे आणि ज्याचा पुत्र ज्ञान आहे।
Sannyāsa-dharma; Vairāgya; Śraddhā; Jñāna as means to MokṣaVerse 2.24
धनवृद्धा वयोवृद्धा विद्यावृद्धास्तथैव च । ते सर्वे ज्ञानवृद्धस्य किंकराः शिष्यकिंकराः ॥२४॥
धनाने, वयाने व विद्येने वाढलेले जे आहेत, ते सर्व ज्ञानाने वाढलेल्या पुरुषाचे सेवक आहेत—शिष्यरूप किंकरच।
Jñāna-śreṣṭhatva (supremacy of liberating knowledge); Jñānī; Guru-śiṣya hierarchy grounded in realizationVerse 2.25
यन्मायया मोहितचेतसो मामात्मानमापूर्णमलब्धवन्तः । परं विदग्दोधरपूरणाय भ्रमन्ति काका इव सूरयोऽपि ॥२५॥
मायेने मोहित झालेले जे, मला—पूर्ण आत्म्याला—न मिळवता, चतुर पोट भरण्यासाठी, ‘सूर’ म्हणवूनही कावळ्यांसारखे भटकतात।
Māyā and moha; Pūrṇatva (fullness) of Ātman; Saṃsāra as restless wandering; critique of hedonistic/material pursuitVerse 2.26
पाषाणलोहमणिमृण्मयविग्रहेषु पूजा पुनर्जननभोगकरी मुमुक्षोः । तस्माद्यतिः स्वहृदयार्चनमेव कुर्याद्बाह्यार्चनं परिहरेदपुनर्भवाय ॥२६॥
दगड, लोखंड, रत्न किंवा मातीच्या विग्रहांची पूजा मुमुक्षूसाठी पुनर्जन्म व भोग यांचे कारण ठरते. म्हणून यतीने केवळ स्वहृदयातच अर्चना करावी; अपुनर्भवासाठी बाह्यपूजा त्यागावी.
Mokṣa; antaryāga (inner worship); vairāgya; sādhanā as inward contemplationVerse 2.27
अन्तःपूर्णो बहिःपूर्णः पूर्णकुम्भ इवार्णवे । अन्तःशून्यो बहिःशून्यः शून्यकुम्भ इवाम्बरे ॥२७॥
आतून पूर्ण, बाहेरही पूर्ण—समुद्रातील भरलेल्या कुंभासारखा; आतून शून्य, बाहेरही शून्य—आकाशातील रिकाम्या कुंभासारखा.
Pūrṇatā (fullness) of Brahman/Ātman; inner-outer non-difference; śūnyatā as privation (absence of realization) in Vedāntic framingVerse 2.28
मा भव ग्राह्यभावात्मा ग्राहकात्मा च मा भव । भावनामखिलं त्यक्त्वा यच्छिष्टं तन्मयो भव ॥२८॥
‘ग्राह्य’ (विषय) असा स्वभाव धारण करू नकोस, आणि ‘ग्राहक’ (विषयी) असाही होऊ नकोस. सर्व भावना-कल्पना त्यागून जे उरेल, त्याच्याशी तद्रूप हो.
Advaita; sākṣin (witness) beyond subject-object; nirvikalpa (freedom from conceptualization); aparokṣa-jñānaVerse 2.29
द्रष्टृदर्शनदृश्यानि त्यक्त्वा वासनया सह । दर्शनप्रथमाभासमात्मानं केवलं भज ॥२९॥
द्रष्टा, दर्शन आणि दृश्य—ही त्रयी वासनांसह त्यागून, दर्शनाचा प्रथम आभास असलेल्या केवळ आत्म्याचेच शरण घे आणि त्याचेच भजन कर।
Atman; non-duality beyond the tripuṭī (knower–knowing–known); vāsanā-kṣayaVerse 2.30
संशान्तसर्वसंकल्पा या शिलावदवस्थितिः । जाग्रन्निद्राविनिर्मुक्ता सा स्वरूपस्थितिः परा ॥३०॥
ज्या अवस्थेत सर्व संकल्प पूर्णपणे शांत होतात, जी शिळेसारखी अचल राहते, आणि जी जागृती व निद्रेतून मुक्त आहे—तीच स्वरूपातील परा स्थिती होय।
Mokṣa as svarūpa-sthiti; saṅkalpa-nirodha; turiya/transcending statesVerse 3.1
अहमस्मि परश्चास्मि ब्रह्मास्मि प्रभवोऽस्म्यहम् । सर्वलोकगुरुश्चास्मि सर्वलोकेऽस्मि सोऽस्म्यहम् ॥१॥
मीच आहे; आणि मी परमही आहे. मी ब्रह्म आहे, मीच सर्वांचा उद्गम आहे. मी सर्व लोकांचा गुरु आहे; मी सर्व लोकांत व्याप्त आहे. मीच ते ‘तत्’ आहे—मीच मी आहे.
Atman–Brahman identity; non-duality (Advaita)Verse 3.2
अहमेवास्मि सिद्धोऽस्मि शुद्धोऽस्मि परमोऽस्म्यहम् । अहमस्मि सोमोऽस्मि नित्योऽस्मि विमलोऽस्म्यहम् ॥२॥
मीच एकमेव आहे. मी सिद्ध (परिपूर्ण) आहे; मी शुद्ध आहे; मी परम आहे. मीच आहे; मी सोम आहे. मी नित्य आहे; मी विमल (कलंक-रहित) आहे.
Nitya-śuddha-buddha-mukta nature of Ātman; self-luminosity and purity beyond guṇasAsk anything about the Maitreya Upanishad
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Upanishads in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
