Maitreya
मैत्रेय उपनिषद् ही यजुर्वेदाशी संबंधित ‘संन्यास’ उपनिषद् असून वैराग्य, मनोनिग्रह आणि आत्मविद्येच्या साहाय्याने मोक्षमार्ग स्पष्ट करते. बाह्य कर्मकांडाला गौण मानून ब्रह्मविद्येला प्रधान साधन म्हणून अधोरेखित करण्याची प्रवृत्ती या ग्रंथात दिसते. येथे संन्यास म्हणजे केवळ बाह्य वेश किंवा सामाजिक स्थिती नव्हे; ‘मी’ आणि ‘माझे’ ही भावना, कर्तृत्वाभिमान व आसक्ती यांचा त्याग ही त्याची अंतःप्रक्रिया आहे. आत्मा अजन्मा, अविनाशी, असंग व स्वप्रकाश चैतन्य आहे—या बोधातूनच बंधन निवृत्त होते. अहिंसा, सत्य, समता, इंद्रियसंयम, ध्यान इत्यादी आचार-शिस्तीचे निर्देश देत हा उपनिषद् अद्वैत वेदान्ताच्या आत्मबोधपर परंपरेत संन्यासजीवनाची मांडणी करतो.
Start ReadingKey Teachings
- Saṃnyāsa as an inner renunciation: abandonment of ego
possessiveness
and doership rather than mere external change
- Primacy of Brahma-vidyā (Self-knowledge) over ritual action; karma as preparatory
jñāna as liberating
- Ātman–Brahman non-difference: the Self is self-luminous
unattached
and beyond birth and death
- Avidyā as the root of bondage; viveka (discrimination) and vairāgya (dispassion) as core disciplines
- Mind-control and sense-restraint as supports for contemplation; equanimity amid pleasure and pain
- Ethical foundations of the renouncer: ahiṃsā
satya
simplicity
fearlessness
and compassion
- Meditation on the witness-consciousness (sākṣin) leading to jīvanmukti (freedom while living)
Adhyayas
This Upanishad is organized into 4 adhyayas.
Adhyaya: Adhyāya 2
या भागात उपनिषद् देहाला धातूंनी बांधलेला, “महान रोग”, पापाचे अनित्य घर आणि विकारांनी पसरलेला असे सांगते. अशा देहाच्या स्पर्शाने ‘स्नान’ विधी सांगितला आहे—तो केवळ बाह्य स्वच्छता नसून वैराग्य निर्माण करणारा संकेत आहे. देह ‘नवद्वार’ आहे, जो स्वभावतः व काळानुसार सतत मल-स्राव करतो; दुर्गंध व मलिनतेने युक्त असल्याने स्पर्शानंतर शुद्धीची गरज दाखवली आहे. शेवटी जन्म-मृत्यूशी संबंधित ‘सूतक’ जोडून देह मातृसूतकासह जन्मतो व नश्वर असल्याने मृतसूतकजच आहे असे प्रतिपादन होते. त्यामुळे देहाभिमान सोडून जन्म-मरणास अस्पर्श अशा निर्मळ आत्म्यात निष्ठा ठेवण्याची प्रेरणा मिळते.
Adhyaya 1
पहिल्या अध्यायात राजा बृहद्रथ ज्येष्ठ पुत्राकडे राज्य सोपवून देह व जगताची अनित्यता ओळखून वैराग्याने वनात जातो. तो सूर्याला साक्षी मानून दृष्टी स्थिर करीत, ऊर्ध्वबाहु होऊन कठोर तप करतो; तपाच्या परिपाकाने शाकायन्य मुनी त्याच्याजवळ येतात. राजा संसाराच्या अस्थैर्यावर चिंतन करतो—पर्वतांचे कोसळणे, महासागरांचे आटणे, ध्रुवताऱ्याचे डोलणे अशा दृष्टांतांनी तो विचारतो की अशा जगात कामभोगांनी टिकाऊ समाधान कसे मिळेल? भोग वारंवार तृष्णा व थकवा वाढवतात—हा त्याचा निष्कर्ष होतो. यानंतर तो शरीराचे निर्भीड विश्लेषण करतो: हे मैथुनातून उत्पन्न, मलांनी भरलेले, अस्थि-मांस-चर्माने बांधलेले आणि अनेक दोषांनी युक्त आहे. देहासक्तीच भय व शोकाचे मूळ आहे म्हणून तो आत्मविद्येची याचना करतो. शाकायन्य मुनी राजाच्या परिपक्वतेने प्रसन्न होऊन ‘कुठला आत्मा उपदेश्य?’ असा प्रश्न उभा करतात आणि ब्रह्मविद्येची भूमिका तयार करतात. हा अध्याय विवेक, वैराग्य, तप आणि गुरु-समागम यांना आत्मज्ञानासाठी आवश्यक पात्रता म्हणून अधोरेखित करतो.
Adhyaya 2
या दुसऱ्या अध्यायात मैत्रेय कैलासाला जाऊन महादेवांना परमतत्त्वाचे रहस्य विचारतो. शिव सांगतात—देह हा देवालय आहे आणि अंतःस्थ जीव तत्त्वतः केवळ शिवच आहे; म्हणून अज्ञानाची माळ टाकून “सोऽहम्” भावाने आत्मपूजा करावी. येथे ज्ञान म्हणजे अभेददर्शन, ध्यान म्हणजे विषयशून्य मन, स्नान म्हणजे मनोमलाचा त्याग, आणि शौच म्हणजे इंद्रियनिग्रह—बाह्य कर्मांचा आंतरिक अर्थ. साधकाने भिक्षेला ब्रह्मामृत मानून साधेपणाने जगावे, देहाचे रक्षण फक्त साधनेसाठी करावे आणि द्वैतवर्जित एकांतात निवास करावा. देहाची जन्म-मृत्यूधर्मता, अशुचिता व सुख-दुःखाचे आश्रयत्व यावर चिंतन केल्याने वैराग्य येते; देहाभिमान सुटला की शुद्ध आत्मारूप शिवात स्थिती होऊन मुक्ती मिळते.
Adhyaya 3
तृतीय अध्यायात उपनिषद् प्रत्यक्ष आत्मसाक्षात्काराचा घोष करते. येथे ‘अहमस्मि’ ही वाक्ये अहंकाराचा गर्व नसून ब्रह्मात्मभावातून उमटलेली अनुभूती आहे—“मी ब्रह्म आहे, मीच कारण आहे, मी सर्व लोकांत आहे.” त्यामुळे मर्यादित ‘मी’चा भ्रम विरतो आणि अद्वैत निश्चय दृढ होतो. आत्म्याचे स्वरूप सिद्ध, शुद्ध, परम, नित्य, विमल, चैतन्य आणि सम असे सांगितले आहे. ‘सोम’ इत्यादी शब्द पूर्णता, प्रकाश आणि अमृतानंद यांचे प्रतीक म्हणून येतात, जे साधकाला अंतःपूर्णतेकडे नेतात. यानंतर बंधनाची मुळे नाकारली जातात—मान-अपमान, गुण, द्वंद्व, तसेच द्वैत-अद्वैत ही केवळ वैचारिक पकडही. मोक्ष हा काळात घडणारा प्रसंग नसून सदासिद्ध आत्मतत्त्वाची ओळख आहे. हा अध्याय निदिध्यासनासाठी जपमाळेसारखा आहे; अध्यास जळून शोक-रहित अवस्था येते. आत्मा सर्वत्र एक, अविकार आणि शिवस्वरूप आहे असे कळताच भय-दुःख आपोआप निवतात.
Verses of the Maitreya
31 verses with Sanskrit text, transliteration, and translation.
Verse 0
तृतीयोऽध्यायः
तृतीय अध्याय।
Textual division (adhyāya-pariccheda)Verse 1
अहमस्मि परश्चास्मि ब्रह्मास्मि प्रभवोऽस्म्यहम् । सर्वलोकगुरुश्चास्मि सर्वलोकेऽस्मि सोऽस्म्यहम् ॥१॥
मीच आहे; आणि मी परमही आहे. मी ब्रह्म आहे, मीच सर्वांचा उद्गम आहे. मी सर्व लोकांचा गुरु आहे; मी सर्व लोकांत व्याप्त आहे. मीच ते ‘तत्’ आहे—मीच मी आहे.
Atman–Brahman identity; non-duality (Advaita)Verse 2
अहमेवास्मि सिद्धोऽस्मि शुद्धोऽस्मि परमोऽस्म्यहम् । अहमस्मि सोमोऽस्मि नित्योऽस्मि विमलोऽस्म्यहम् ॥२॥
मीच एकमेव आहे. मी सिद्ध (परिपूर्ण) आहे; मी शुद्ध आहे; मी परम आहे. मीच आहे; मी सोम आहे. मी नित्य आहे; मी विमल (कलंक-रहित) आहे.
Nitya-śuddha-buddha-mukta nature of Ātman; self-luminosity and purity beyond guṇasVerse 3
विज्ञानोऽस्मि विशेषोऽस्मि सोमोऽस्मि सकलोऽस्म्यहम् । शुभोऽस्मि शोकहीनोऽस्मि चैतन्योऽस्मि समोऽस्म्यहम् ॥३॥
मी विज्ञान (आत्मज्ञान) आहे; मी विशेष (अद्वितीय) आहे. मी सोम आहे; मी सकल/पूर्ण आहे. मी शुभ आहे; मी शोकहीन आहे. मी चैतन्य आहे; मी सम (समदर्शी) आहे.
Cit (consciousness) as Ātman; ānanda and śānti beyond śoka; equanimity (samatva)Verse 4
मानावमानहीनोऽस्मि निर्गुणोऽस्मि शिवोऽस्म्यहम् । द्वैताद्वैतविहीनोऽस्मि द्वन्द्वहीनोऽस्मि सोऽस्म्यहम् ॥४॥
मी मान-अपमानरहित आहे; मी निर्गुण आहे; मी शिव आहे. मी द्वैत व अद्वैत यांपासून परे आहे; मी द्वंद्वमुक्त आहे; मी तोच ‘तत्’ आहे.
Ātman–Brahman identity; nirguṇatva; dvandvātīta (transcendence of opposites)Verse 5
भावाभावविहीनोऽस्मि भासाहीनोऽस्मि भास्म्यहम् । शून्याशून्यप्रभावोऽस्मि शोभनाशोभनोऽस्म्यहम् ॥५॥
मी भाव व अभाव यांपासून रहित आहे; भास नसतानाही मी स्वयं प्रकाशमान आहे. मी शून्य व अशून्य यांचा आधार-प्रभाव आहे; मी शोभन व अशोभन यांपलीकडे आहे.
Self-luminosity of consciousness (svayaṃ-prakāśatva); transcendence of sat/asat predicates; non-dual ground of phenomenaVerse 6
तुल्यातुल्यविहीनोऽस्मि नित्यः शुद्धः सदाशिवः । सर्वासर्वविहीनोऽस्मि सात्त्विकोऽस्मि सदास्म्यहम् ॥६॥
मी तुल्य व अतुल्य यांपासून रहित आहे; मी नित्य, शुद्ध, सदाशिव आहे. मी ‘सर्व’ व ‘असर्व’ यांपासूनही मुक्त आहे; मी सात्त्विक आहे; मी सदा आहे.
Nitya-śuddha-buddha-mukta nature of Ātman; transcendence of relational predicates; sattva as purity/clarity (not guṇa-bound identity)Verse 7
एकसङ्ख्याविहीनोऽस्मि द्विसङ्ख्यावाहनं न च । सदसद्भेदहीनोऽस्मि सङ्कल्परहितोऽस्म्यहम् ॥७॥
मी ‘एक’ या संख्येच्या कोटीपासून रहित आहे; ‘दोन’ या कोटीचा आधारही नाही. सत्-असत् भेदापासून परे आहे; मी संकल्परहित आहे॥७॥
Brahman/Ātman beyond number, duality, and conceptual construction (nirvikalpa; advaita)Verse 8
नानात्मभेदहीनोऽस्मि ह्यखण्डानन्दविग्रहः । नाहमस्मि न चान्योऽस्मि देहादिरहितोऽस्म्यहम् ॥८॥
मी नानात्मभेदरहित आहे; अखंड आनंदस्वरूप आहे. मी हा (व्यवहारातील) ‘मी’ नाही, आणि ‘अन्य’ही नाही; देहादिरहित आहे॥८॥
Akhaṇḍānanda (undivided bliss) and non-difference of Ātman; dehātīta (beyond body)Verse 9
आश्रयाश्रयहीनोऽस्मि आधाररहितोऽस्म्यहम् । बन्धमोक्षादिहीनोऽस्मि शुद्धब्रह्मास्मि सोऽस्म्यहम् ॥९॥
मी आश्रय-आश्रितभावरहित आहे; मी निराधार आहे. बंधन, मोक्ष इत्यादींपासून शून्य आहे. मी शुद्ध ब्रह्म आहे; मी तोच आहे॥९॥
Asaṅgatva (non-relation), śuddha-brahman, transcendence of bondage/liberation as conceptual categoriesVerse 10
चित्तादिसर्वहीनोऽस्मि परमोऽस्मि परात्परः । सदा विचाररूपोऽस्मि निर्विचारोऽस्मि सोऽस्म्यहम् ॥१०॥
मी चित्त इत्यादी सर्व उपाधींहून रहित आहे; मी परम, परात्पर आहे। मी सदा विचार-स्वरूप आहे, तरीही निर्विचार आहे; मी तोच—सोऽहम्॥१०॥
Ātman–Brahman identity; nirvikalpa (thought-free) realization; transcendence of antaḥkaraṇaVerse 11
अकारोकाररूपोऽस्मि मकारोऽस्मि सनातनः । धातृध्यानविहीनोऽस्मि ध्येयहीनोऽस्मि सोऽस्म्यहम् ॥११॥
मी ‘अ’ आणि ‘उ’ या रूपात आहे; मी ‘म’ आहे—सनातन। मी धाता (स्रष्टा/पालक) यांच्या ध्यानाविना आहे; मी ध्येयवस्तूविनाही आहे; मी तोच—सोऽहम्॥११॥
Oṃ as Brahman; non-dual awareness beyond meditator–meditated dualityVerse 12
सर्वपूर्णस्वरूपोऽस्मि सच्चिदानन्दलक्षणः । सर्वतीर्थस्वरूपोऽस्मि परमात्मास्म्यहं शिवः ॥१२॥
मी सर्वपूर्णतेचा स्वरूप आहे, सच्चिदानंद-लक्षण आहे। मी सर्व तीर्थांचे स्वरूप आहे। मी परमात्मा आहे; मी शिव आहे॥१२॥
Brahman as sat-cit-ānanda; pūrṇatva (plenitude); Śiva as auspicious non-dual SelfVerse 13
लक्ष्यालक्ष्यविहीनोऽस्मि लयहीनरसोऽस्म्यहम् । मातृमानविहीनोऽस्मि मेयहीनः शिवोऽस्म्यहम् ॥१३॥
मी लक्ष्य व अलक्ष्य—दोन्हींपासून विरहित आहे; मी लयाच्या पलीकडील शुद्ध रस-स्वरूप आहे. मी मापक/ज्ञाता (मातृमान) यांपासून रहित आहे; मी मेयशून्य शिव आहे॥१३॥
Non-duality (Advaita): transcendence of pramātṛ–prameya (knower–known) and nirvikalpa nature of Ātman/BrahmanVerse 14
न जगत्सर्वद्रष्टास्मि नेत्रादिरहितोऽस्म्यहम् । प्रवृद्धोऽस्मि प्रबुद्धोऽस्मि प्रसन्नोऽस्मि परोऽस्म्यहम् ॥१४॥
मी जगताचा सर्वद्रष्टा नाही; मी नेत्र इत्यादी इंद्रियांपासून रहित आहे. मी परिपूर्ण आहे; मी प्रबुद्ध आहे; मी प्रसन्न आहे; मी परात्पर आहे॥१४॥
Ātman as nirindriya (beyond senses), sākṣin (witness) and para (supreme) consciousnessVerse 15
सर्वेन्द्रियविहीनोऽस्मि सर्वकर्मकृदप्यहम् । सर्ववेदान्ततृप्तोऽस्मि सर्वदा सुलभोऽस्म्यहम् ॥१५॥
मी सर्व इंद्रियांपासून विरहित आहे, तरीही मी सर्व कर्मांचा कर्ता आहे. मी सर्व वेदान्ताने तृप्त आहे; मी सदैव सुलभ आहे॥१५॥
Ātman/Brahman as akartā (non-agent) yet basis of all action; mokṣa as immediate and ever-available; Vedānta as culminating knowledgeVerse 16
मुदितामुदिताख्योऽस्मि सर्वमौनफलोऽस्म्यहम् । नित्यचिन्मात्ररूपोऽस्मि सदा सच्चिन्मयोऽस्म्यहम् ॥१६॥
मी ‘मुदितामुदित’ (सदा-आनंदित) म्हणून ख्यात आहे; मी सर्व मौनाचे फल आहे. मी नित्य चैतन्य-मात्र स्वरूप आहे; मी सदैव सत्-चित्-मय आहे.
Ātman/Brahman as sat-cit (pure being-consciousness) and the fruition of mauna (inner silence)Verse 17
यत्किञ्चिदपि हीनोऽस्मि स्वल्पमप्यति नास्म्यहम् । हृदयग्रन्थिहीनोऽस्मि हृदयाम्भोजमध्यगः ॥१७॥
मी कोणत्याही प्रकारे किंचितही हीन नाही; तसेच रंचमात्रही अतिरेक नाही. मी हृदय-ग्रंथीपासून मुक्त आहे; मी हृदय-कमळाच्या मध्यभागी स्थित आहे.
Mokṣa as freedom from hṛdaya-granthi (knot of ignorance/ego) and inner abidance of the SelfVerse 18
षड्विकारविहीनोऽस्मि षट्कोषरहितोऽस्म्यहम् । अरिषड्वर्गमुक्तोऽस्मि अन्तरादन्तरोऽस्म्यहम् ॥१८॥
मी षड्विकारांपासून रहित आहे; मी षट्कोषांपासून मुक्त आहे. मी अरिषड्वर्ग (सहा शत्रू) यांपासून विमुक्त आहे; मी अंतरातीलही अंतरतम आहे.
Neti-neti negation of upādhis; Ātman as the innermost witness beyond vikāras, kośas, and inner enemiesVerse 19
देशकालविमुक्तोऽस्मि दिगम्बरसुखोऽस्म्यहम् । नास्ति नास्ति विमुक्तोऽस्मि नकारहितोऽस्म्यहम् ॥१९॥
मी देश-कालापासून मुक्त आहे; मी दिगंबर—असीम आत्मस्वरूपाचा आनंद आहे. ‘आहे’ व ‘नाही’ या द्वंद्वाच्या पलीकडे आहे; मी मुक्त आहे; ‘न’कार म्हणजे निषेध-सीमा यांपासून रहित आहे॥१९॥
Mokṣa; Ātman as beyond deśa-kāla (space-time) and all limiting predicatesVerse 20
अखण्डाकाशरूपोऽस्मि ह्यखण्डाकारमस्म्यहम् । प्रपञ्चमुक्तचित्तोऽस्मि प्रपञ्चरहितोऽस्म्यहम् ॥२०॥
मी अखंड आकाशस्वरूप आहे; खरोखरच मी अखंड आकार—अविभाज्य स्वरूप आहे. माझे चित्त प्रपंचातून मुक्त आहे; मी प्रपंचरहित आहे॥२०॥
Brahman/Ātman as akhaṇḍa (indivisible) and prapañca-śūnya (free of phenomenal projection)Verse 21
सर्वप्रकाशरूपोऽस्मि चिन्मात्रज्योतिरस्म्यहम् । कालत्रयविमुक्तोऽस्मि कामादिरहितोऽस्म्यहम् ॥२१॥
मी सर्वप्रकाशस्वरूप आहे; मी चैतन्यमात्राचा ज्योती आहे. मी भूत-भविष्य-वर्तमान या त्रिकालापासून मुक्त आहे; मी काम इत्यादींपासून रहित आहे॥२१॥
Ātman/Brahman as self-luminous consciousness (svayaṃ-prakāśa), beyond time, free from kāma (desire)Verse 22
कायिकादिविमुक्तोऽस्मि निर्गुणः केवलोऽस्म्यहम् । मुक्तिहीनोऽस्मि मुक्तोऽस्मि मोक्षहीनोऽस्म्यहं सदा ॥२२॥
मी देहादि सर्व उपाधींहून विमुक्त आहे; मी निर्गुण, केवळ आत्मस्वरूप आहे. माझ्यात ‘मुक्ति’चा अभावही आहे, तरी मी मुक्तच आहे; ‘मोक्ष’चाही अभाव आहे, तरीही मी सदा स्वस्वरूपात स्थिर आहे.
Ātman/Brahman as nirguṇa and kevala; transcendence of mokṣa as a conceptual category (Advaita)Verse 23
सत्यासत्यादिहीनोऽस्मि सन्मात्रान्नास्म्यहं सदा । गन्तव्यदेशहीनोऽस्मि गमनादिविवर्जितः ॥२३॥
मी सत्य-असत्य इत्यादी भेदांपासून रहित आहे; मी सदा केवळ ‘सत्’मात्र आहे, त्याहून भिन्न काही नाही. माझ्यासाठी कोणताही गंतव्यदेश नाही; मी गमन इत्यादी सर्व क्रियांपासून परे आहे.
Non-duality beyond dvandvas (pairs of opposites); sat (pure Being) as Ātman/Brahman; akartṛtva/niṣkriyatva (actionlessness)Verse 24
सर्वदा समरूपोऽस्मि शान्तोऽस्मि पुरुषोत्तमः । एवं स्वानुभवो यस्य सोऽहमस्मि न संशयः ॥२४॥
मी सर्वदा समरूप आहे; मी शांत आहे; मी पुरुषोत्तम आहे. ज्याचा स्वानुभव असा आहे—तोच मी आहे; यात संशय नाही.
Samarūpatva (unchanging identity), śānti (peace), puruṣottama as highest Self; aparokṣānubhava (direct realization) and identity of knower with BrahmanVerse 25
यः शृणोति सकृद्वापि ब्रह्मैव भवति स्वयम् इत्युपनिषत् ॥२५॥
जो हा उपदेश एकदाही श्रवण करतो, तो स्वतःच ब्रह्मस्वरूप होतो—असे उपनिषद् सांगते ॥२५॥
Mokṣa through śravaṇa (hearing) of Brahma-vidyā; identity of jīva and BrahmanVerse 26
पाषाणलोहमणिमृण्मयविग्रहेषु पूजा पुनर्जननभोगकरी मुमुक्षोः । तस्माद्यतिः स्वहृदयार्चनमेव कुर्याद्बाह्यार्चनं परिहरेदपुनर्भवाय ॥२६॥
दगड, लोखंड, रत्न किंवा मातीच्या विग्रहांची पूजा मुमुक्षूसाठी पुनर्जन्म व भोग यांचे कारण ठरते. म्हणून यतीने केवळ स्वहृदयातच अर्चना करावी; अपुनर्भवासाठी बाह्यपूजा त्यागावी.
Mokṣa; antaryāga (inner worship); vairāgya; sādhanā as inward contemplationVerse 27
अन्तःपूर्णो बहिःपूर्णः पूर्णकुम्भ इवार्णवे । अन्तःशून्यो बहिःशून्यः शून्यकुम्भ इवाम्बरे ॥२७॥
आतून पूर्ण, बाहेरही पूर्ण—समुद्रातील भरलेल्या कुंभासारखा; आतून शून्य, बाहेरही शून्य—आकाशातील रिकाम्या कुंभासारखा.
Pūrṇatā (fullness) of Brahman/Ātman; inner-outer non-difference; śūnyatā as privation (absence of realization) in Vedāntic framingVerse 28
मा भव ग्राह्यभावात्मा ग्राहकात्मा च मा भव । भावनामखिलं त्यक्त्वा यच्छिष्टं तन्मयो भव ॥२८॥
‘ग्राह्य’ (विषय) असा स्वभाव धारण करू नकोस, आणि ‘ग्राहक’ (विषयी) असाही होऊ नकोस. सर्व भावना-कल्पना त्यागून जे उरेल, त्याच्याशी तद्रूप हो.
Advaita; sākṣin (witness) beyond subject-object; nirvikalpa (freedom from conceptualization); aparokṣa-jñānaVerse 29
द्रष्टृदर्शनदृश्यानि त्यक्त्वा वासनया सह । दर्शनप्रथमाभासमात्मानं केवलं भज ॥२९॥
द्रष्टा, दर्शन आणि दृश्य—ही त्रयी वासनांसह त्यागून, दर्शनाचा प्रथम आभास असलेल्या केवळ आत्म्याचेच शरण घे आणि त्याचेच भजन कर।
Atman; non-duality beyond the tripuṭī (knower–knowing–known); vāsanā-kṣayaVerse 30
संशान्तसर्वसंकल्पा या शिलावदवस्थितिः । जाग्रन्निद्राविनिर्मुक्ता सा स्वरूपस्थितिः परा ॥३०॥
ज्या अवस्थेत सर्व संकल्प पूर्णपणे शांत होतात, जी शिळेसारखी अचल राहते, आणि जी जागृती व निद्रेतून मुक्त आहे—तीच स्वरूपातील परा स्थिती होय।
Mokṣa as svarūpa-sthiti; saṅkalpa-nirodha; turiya/transcending statesRead Upanishads in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.