Kundika
कुंडिका उपनिषद् ही अथर्ववेदाशी संबंधित संन्यास उपनिषद आहे. अल्प मंत्रांत ती संन्यासधर्म, वैराग्य आणि आत्मविद्येचे परम महत्त्व स्पष्ट करते. ‘कुंडिका’ (जलपात्र) हे येथे केवळ बाह्य चिन्ह नसून अंतःशुद्धी, संयम व अपरिग्रह यांचे प्रतीक मानले आहे. उपनिषद बाह्य लक्षणांपेक्षा अंतर्गत त्याग, मन-इंद्रिय-निग्रह, समता व अहिंसा यांवर भर देते. अंतिम संदेश वेदान्तीय आहे—आत्मा-ब्रह्म ऐक्याचा साक्षात्कार हाच मोक्ष.
Start ReadingKey Teachings
- Saṃnyāsa as a direct support for jñāna: renunciation is oriented to Self-knowledge
not mere social withdrawal.
- Symbolism of the kuṇḍikā (water-pot): external implements function as reminders of inner purity
restraint
and non-attachment.
- Vairāgya (dispassion) and aparigraha (non-possessiveness) as prerequisites for steady contemplation.
- Śama-dama and inner discipline: mastery of mind and senses as the practical foundation of Vedāntic inquiry.
- De-emphasis of external marks: true renunciation is internal—abidance in the witness (sākṣin) beyond roles.
- Ātman-Brahman orientation: liberation is through realizing the ever-free Self; bondage persists through avidyā.
- Simple
compassionate conduct: the renouncer’s life is marked by humility
equanimity
and non-injury.
Verses of the Kundika
24 verses with Sanskrit text, transliteration, and translation.
Verse 0
ब्रह्मचर्याश्रमे क्षीणे गुरुशुश्रूषणे रतः । वेदानधीत्यानुज्ञात उच्यते गुरुणाश्रमी ॥ दारमाहृत्य सदृशमग्निमाधाय शक्तितः । ब्राह्मीमिष्टिं यजेत्तासामहोरात्रेण निर्वपेत् ॥ १-२ ॥
ब्रह्मचर्याश्रम क्षीण झाल्यावर, गुरुशुश्रूषेत रत राहून वेदाध्ययन करून गुरूंची आज्ञा मिळाल्यास, गुरू त्याला पुढील आश्रमास योग्य ‘आश्रमी’ असे घोषित करतात. नंतर योग्य पत्नी आणून, आपल्या शक्तीनुसार पवित्र अग्नीची स्थापना करून ब्राह्मी इष्टि यजन करावे; त्या आहुत्या अहोरात्राच्या आतच पूर्ण कराव्यात।
Dharma (āśrama-dharma) as preparatory discipline for mokṣa; yajña as inner purificationVerse 0
संविभज्य सुतानर्थे ग्राम्यकामान्विसृज्य च । संचरन् वनमार्गेण शुचौ देशे परिभ्रमन् ॥ ३ ॥
पुत्रांच्या उपजीविकेसाठी साधनांचे योग्य विभाजन करून, ग्राम्य म्हणजे सांसारिक कामना त्यागून, वनमार्गाने संचार करत शुद्ध प्रदेशात परिभ्रमण करावे।
Vairāgya and saṁnyāsa as means toward mokṣaVerse 0
वायुभक्षोऽम्बुभक्षो वा विहितैः कन्दमूलकैः । स्वशरीरे समाप्याथ पृथिव्यां नाश्रु पातयेत् ॥४॥
वायुभक्षणाने, किंवा अंबुभक्षणाने, अथवा विधिपूर्वक कंदमुळे इत्यादींवर निर्वाह करून, अशा रीतीने देहाचा अंत साधल्यावर—पृथ्वीवर एकही अश्रू पडू देऊ नये।
Sannyasa (renunciation) and vairagya leading toward mokshaVerse 0
सह तेनैव पुरुषः कथं संन्यस्त उच्यते । सनामधेयो यस्मिंस्तु कथं संन्यस्त उच्यते ॥५॥
त्या आसक्तीसहच राहून पुरुषाला ‘संन्यस्त’ कसे म्हणावे? आणि जो अजूनही नाम-परिचय धारण करतो, तो खरोखर संन्यस्त कसा कहलावा?॥५॥
Vairāgya and ahaṅkāra-tyāga (abandonment of ego-identity) as prerequisites for mokshaVerse 0
तस्मात् फलविशुद्धाङ्गी संन्यासं संहितात्मनाम् । अग्निवर्णं विनिष्क्रम्य वानप्रस्थं प्रपद्यते ॥६॥
म्हणून कर्मफळांच्या परिपाकाने ज्याचे अंग शुद्ध झाले आहे, तो संयतात्म्यांच्या संन्यासमार्गाचा आश्रय करतो. ‘अग्निवर्ण’ अवस्थेतून निर्गमन करून तो वानप्रस्थ आश्रमात प्रविष्ट होतो॥६॥
Karma-śuddhi (purification through karma’s maturation) leading to saṃnyāsa and mokshaVerse 0
लोकवद्भार्ययासक्तो वनं गच्छति संयतः । संत्यक्त्वा संसृतिसुखमनुतिष्ठति किं मुधा ॥ किं वा दुःखमनुस्मृत्य भोगांस्त्यजति चोच्छ्रितान् । गर्भवासभयाद्भीतः शीतोष्णाभ्यां तथैव च ॥७-८॥
लोकांसारखा पत्नी-आसक्त असूनही संयमी पुरुष वनात जातो. संसारी भ्रमणातील सुख त्यागून तो हे आचरण व्यर्थ करतो काय? की दुःखाचे स्मरण करून तो उन्नत भोगही सोडतो—पुन्हा गर्भवासाच्या भयाने, तसेच शीत-उष्णाच्या क्लेशानेही भयभीत होऊन॥७-८॥
Sannyāsa and vairāgya (dispassion) as prerequisites for mokṣa; critique of superficial renunciationVerse 0
गुह्यं प्रवेष्टुमिच्छामि परं पदमनामयम् इति । संन्यस्याग्निमपुनरावर्तनं यन्मृत्युर्जायमावहम् इति ॥ अथाध्यात्ममन्त्राञ्जपेत् । दीक्षामुपेयात्काषायवासाः । कक्षोपस्थलोमानि वर्जयेत् । ऊर्ध्वबाहुर्विमुक्तमा...
‘गुह्य (अंतर्मार्ग) मध्ये प्रवेश करावयाचा आहे; परम, निरामय पद प्राप्त करावयाचे आहे’—असा मनोदय दृढ करावा. पवित्र अग्नींचा संन्यास करून ‘अपुनरावर्तन हवे; मृत्यूच पुनर्जन्म घडवितो’—असे भावावे. मग अध्यात्म-मंत्रांचा जप करावा; दीक्षा घ्यावी व काषाय वस्त्रे धारण करावीत. काखेचे व उपस्थप्रदेशाचे लोम काढू नयेत. उर्ध्वबाहु राहून तो मुक्तिमार्गाचा अनुयायी होतो. अनिकेत होऊन भिक्षेवर जगत भ्रमण करावे. निदिध्यासन (गहन आत्मचिंतन) करावे. प्राणिरक्षणासाठी पवित्र (यज्ञोपवीत/पवित्र-दोर) धारण करावे. याविषयी श्लोक—कुंडिका (जलपात्र), चमक (दंड), शिक्य (झोळी), उपानह (पादुका), त्रिविष्टप (त्रिविध आवरण), शीतनिवारक वस्त्र, कौपीन; तसेच पवित्र, स्नानशाटी व उत्तरासंग—यापलीकडे जे काही असेल ते सर्व यतीने त्यागावे।
Sannyāsa-dharma as a means to mokṣa; apunarāvṛtti (non-return); nididhyāsana; aparigraha (non-possessiveness)Verse 0
नदीपुलिनशायी स्याद्देवागारेषु बाह्यतः। नात्यर्थं सुखदुःखाभ्यां शरीरमुपतापयेत्॥११॥
तो नदीच्या पुलिनावर (वाळूच्या तीरावर) शयन करावा, किंवा देवालयांच्या बाहेर राहावा. सुख वा दुःख यांद्वारे शरीराला अतीशय त्रास देऊ नये॥११॥
Vairāgya and madhyamā-pratipad (non-extremism) in ascetic discipline supporting mokṣaVerse 0
स्नानं पानं तथा शौचमद्भिः पूताभिराचिरेत्। स्तूयमानो न तुष्येत निन्दितो न शपेत्परान्॥१२॥
स्नान, पान (जलपान) तसेच शौच—हे सर्व शुद्ध पाण्याने करावे. स्तुती झाली तरी हर्ष मानू नये, निंदा झाली तरी परांना शाप देऊ नये॥१२॥
Śauca (purity) and samatva (equanimity) as supports for Self-knowledge (ātma-jñāna)Verse 0
भिक्षादिवैदलं पात्रं स्नानद्रव्यमवारितम् । एवं वृत्तिमुपासीनो यतेन्द्रियो जपेत्सदा ॥१३॥
भिक्षेसाठी पानां/सालीचे बनविलेले पात्र आणि स्नानसामग्री निर्विघ्न उपलब्ध—अशी वृत्ती स्वीकारून, इंद्रिये संयमित ठेवून साधकाने सदैव मंत्रजप करावा॥१३॥
Sannyasa (renunciation) and Japa as a means to steadiness of mind (śama-dama)Verse 0
विश्वाय मनुसंयोगं मनसा भावयेत्सुधीः । आकाशाद्वायुर्वायोर्ज्योतिर्ज्योतिष आपोऽद्भ्यः पृथिवी । एषां भूतानां ब्रह्म प्रपद्ये । अजरममरमक्षरमव्ययं प्रपद्ये । मय्यखण्डसुखाम्भोधौ बहुधा विश्ववीचयः । उत्पद्यन्...
सुधी साधकाने मनाने मन व विश्व यांचा संयोग चिंतन करावा। आकाशापासून वायु, वायूपासून ज्योती/अग्नी, ज्योतीपासून आप, आपांपासून पृथ्वी—असा क्रम आहे। या भूतांचा अधिष्ठान असलेल्या ब्रह्मास मी शरण जातो; अजर, अमर, अक्षर, अव्यय ब्रह्मास मी शरण जातो। मी—अखंड सुखाचा समुद्र—माझ्यात माया-रूपी वाऱ्याच्या क्षोभाने विश्वाच्या लाटा अनेक प्रकारे उत्पन्न होतात व विलीन होतात॥१४॥
Brahman as the substratum of the elements; Māyā and world-appearance; Atman as ānanda-svarūpaVerse 0
न मे देहेन सम्बन्धो मेघेनेव विहायसः । अतः कुतो मे तद्धर्मा जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिषु ॥१५॥
माझा देहाशी काहीही संबंध नाही, जसा आकाशाचा मेघाशी नसतो। म्हणून जागृत, स्वप्न व सुषुप्ती अवस्थांत त्या देहाचे धर्म माझे कसे असतील?॥१५॥
Ātman as asanga (unattached) witness; avasthā-traya (three states) analysis; dehābhimāna-nivṛttiVerse 0
आकाशवत्कल्पविदूरगोऽहमादित्यवद्भास्यविलक्षणोऽहम् । अहार्यवन्नित्यविनिश्चलोऽहमम्बोधिवत्पारविवर्जितोऽहम् ॥१६॥
मी आकाशासारखा कल्पनातीत आहे; मी सूर्याप्रमाणे प्रकाश्य वस्तूंहून विलक्षण आहे। मी अनपहार्याप्रमाणे नित्य अचल आहे; मी महासागरासारखा परतीररहित आहे॥१६॥
Ātman–Brahman as limitless, witness-consciousness (sākṣin), beyond upādhisVerse 0
नारायणोऽहं नरकान्तकोऽहं पुरान्तकोऽहं पुरुषोऽहमीशः । अखण्डबोधोऽहमशेषसाक्षी निरीश्वरोऽहं निरहं च निर्ममः ॥१७॥
मी नारायण आहे; मी नरकाचा अंत करणारा आहे; मी त्रिपुरांतक आहे; मी पुरुष, ईश्वर आहे। मी अखंड बोध आहे; मी सर्वांचा साक्षी आहे। मी वेगळ्या अधिपतीविना आहे; मी अहंकाररहित व ममतारहित आहे॥१७॥
Identity of Self with Īśvara in essence; akhaṇḍa-caitanya; negation of ahaṅkāra and mamakāraVerse 0
तदभ्यासेन प्राणापानौ संयम्य तत्र श्लोका भवन्ति । वृषणापानयोर्मध्ये पाणी आस्थाय संश्रयेत् । संदश्य शनकैर्जिह्वां यवमात्रे विनिर्गताम् ॥१८॥
त्याच्या अभ्यासाने प्राण व अपान यांचा संयम करून, तेथे हे वचन आहे— वृषण व गुदा यांच्या मधोमध दोन्ही हात ठेवून तेथेच आधार घ्यावा। दात हळुवार दाबून, ज्वारीच्या दाण्याएवढी बाहेर आलेली जीभ स्थिर धरावी॥१८॥
Haṭha-yogic prāṇāyāma and bandha as auxiliaries to concentration leading toward Self-knowledgeVerse 0
माषमात्रां तथा दृष्टिं श्रोत्रे स्थाप्य तथा भुवि । श्रवणे नासिके गन्धा यतः स्वं न च संश्रयेत् ॥१९॥
माषमात्रेइतकी दृष्टि स्थिर करून, मन श्रोत्रात व भूमीवरही स्थापावे। श्रवणातील शब्द व नासिकेतील गंध जाणूनही आत्मा त्यांचा आधार घेऊ नये, त्यांत आसक्त होऊ नये।
Pratyāhāra (withdrawal of the senses) and non-attachment of Ātman to sense-objectsVerse 0
अथ शैवपदं यत्र तद्ब्रह्म ब्रह्म तत्परम् । तदभ्यासेन लभ्येत पूर्वजन्मार्जितात्मनाम् ॥२०॥
ज्याला ‘शैवपद’ असे म्हणतात तेच ब्रह्म—परब्रह्म। त्याचाच अभ्यास केल्याने, पूर्वजन्मीच्या साधनेने संस्कारित झालेल्या अंतःकरणाचे साधक ते पद प्राप्त करतात।
Brahman as the Supreme (parama), realization through abhyāsa; saṃskāra/adhikāra (spiritual maturity)Verse 0
संभूतैर्वायुसंश्रावैर्हृदयं तप उच्यते । ऊर्ध्वं प्रपद्यते देहाद्भित्त्वा मूर्धानमव्ययम् ॥२१॥
उत्पन्न झालेल्या वायूच्या प्रवाहांनी व त्यांच्या संचरणाने हृदयाला ‘तप’ असे म्हटले आहे। मग ते देहातून ऊर्ध्व दिशेने जाते आणि अव्यय मूर्धा भेदून पुढे प्रविष्ट होते।
Prāṇa-vāyu regulation leading to inner tapas and ascent (ūrdhva-gati); liberation-oriented yogic physiologyVerse 0
स्वदेहस्य तु मूर्धानं ये प्राप्य परमां गतिम् । भूयस्ते न निवर्तन्ते परावरविदो जनाः ॥२२॥
जे आपल्या देहाच्या मूर्धास्थानी पोहोचून परम गती प्राप्त करतात, ते परा-अपरा जाणणारे जन पुन्हा परत येत नाहीत।
Moksha (non-return), Atman-realization; parā–aparā vidyā (higher and lower knowledge)Verse 0
न साक्षिणं साक्ष्यधर्माः संस्पृशन्ति विलक्षणम् । अविकारमुदासीनं गृहधर्माः प्रदीपवत् ॥२३॥
दृश्याचे धर्म साक्षीला स्पर्श करत नाहीत; तो विलक्षण, निर्विकार व उदासीन आहे—जसे घराचे धर्म दिव्याला बाधत नाहीत।
Sākṣī-caitanya (the Witness), asaṅga/udāsīnatā (non-attachment), avikāratva (immutability)Verse 0
जले वापि स्थले वापि लुठत्वेष जडात्मकः । नाहं विलिप्ये तद्धर्मैर्घटधर्मैर्नभो यथा ॥२४॥
पाण्यात असो वा जमिनीवर, देह जडस्वरूप होऊन लोळत राहिला तरी मी त्याच्या धर्मांनी लिप्त होत नाही; जसे घटधर्मांनी आकाश लिप्त होत नाही।
Asaṅga Ātman; dehātma-bhrānti-nivṛtti (ending body-identification); ākāśa-dṛṣṭānta (space analogy)Verse 0
निष्क्रियोऽस्म्यविकारोऽस्मि निष्कलोऽस्मि निराकृतिः । निर्विकल्पोऽस्मि नित्योऽस्मि निरालम्बोऽस्मि निर्द्वयः ॥ सर्वात्मकोऽहं सर्वोऽहं सर्वातीतोऽहमद्वयः । केवलाखण्डबोधोऽहं स्वानन्दोऽहं निरन्तरः ॥२५-२६॥
मी निष्क्रिय आहे, निर्विकार आहे, निष्कल आहे, निराकार आहे। मी निर्विकल्प आहे, नित्य आहे, निरालंब आहे, अद्वय आहे। मी सर्वांचा आत्मा आहे, मीच सर्व आहे, मी सर्वांच्या पलीकडे आहे, मी अद्वितीय आहे। मी केवळ अखंड बोधस्वरूप आहे; मी स्वस्वभावाचा आनंद आहे; मी निरंतर आहे॥२५-२६॥
Ātman=Brahman (Advaita), nirvikalpa-jñāna, akhaṇḍa-bodha, svānandaVerse 0
स्वमेव सर्वतः पश्यन्मन्यमानः स्वमद्वयम् । स्वानन्दमनुभुञ्जानो निर्विकल्पो भवाम्यहम् ॥२७॥
सर्वत्र केवळ स्वस्वरूपच पाहत, आत्मा अद्वय आहे असे मानत, स्वानंदाचा अनुभव घेत, मी निर्विकल्प होतो॥२७॥
Sarvātma-darśana (seeing the Self in all), advaya-jñāna, svānanda, nirvikalpatāVerse 0
गच्छंस्तिष्ठन्नुपविशञ्छयानो वान्यथापि वा । यथेच्छया वसेद्विद्वानात्मारामः सदा मुनिः ॥ इत्युपनिषत् ॥ २८ ॥
चालत, उभा राहत, बसत, झोपत किंवा अन्य कोणत्याही प्रकारे—विद्वान आत्माराम मुनि सदा इच्छेनुसार वास करावा। अशी ही उपनिषद् समाप्त॥२८॥
Jīvanmukti (liberation while living) / Ātmārāmatva (abidance in the Self)Ask anything about the Kundika Upanishad
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.
Read Upanishads in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.