Ishavasya
ईशावास्य उपनिषद् शुक्ल यजुर्वेदाशी संबंधित एक मुख्य उपनिषद् असून १८ मंत्रांत अत्यंत संक्षिप्त पण गहन वेदान्तदृष्टी मांडते. “ईशावास्यमिदं सर्वम्” या उद्घोषाने सर्व चराचर जगत ईशाने व्यापलेले/आवृत असल्याचे प्रतिपादन होते. त्यामुळे “तेन त्यक्तेन भुञ्जीथाः” — त्यागातून शुद्ध भोग, आणि “मा गृधः” — अपरिग्रह व लोभत्याग, ही नैतिक-आध्यात्मिक भूमिका दृढ होते. या उपनिषदाची वैशिष्ट्यपूर्ण शिकवण म्हणजे कर्म व ज्ञान यांचा समन्वय. “कुर्वन्नेवेह कर्माणि… शतं समाः” या मंत्रानुसार कर्म करत राहूनही अनासक्ती असल्यास बंधन होत नाही. पुढे विद्या-अविद्या (तसेच सम्भूति-असम्भूति) यांचे एकांगी आकलन अंधकारास नेते; उभयांचा सम्यक् बोध मृत्युतरण व अमृतत्वप्राप्तीस सहाय्यक ठरतो. अंतिम मंत्रांत “हिरण्मय पात्र” या रूपकाने सत्याचे मुख तेजस्वी आवरणाने झाकलेले आहे असे सांगितले जाते. साधक सूर्य/पूषन् यांना प्रार्थना करतो की ते आवरण दूर होऊन सत्यधर्माचे दर्शन व अंतःपुरुषाचा साक्षात्कार घडो. शंकरांच्या अद्वैत भाष्यात आत्म-ब्रह्मैक्य मुख्य, कर्म चित्तशुद्धीसाठी; अन्य परंपरांत ईश्वराची सर्वव्यापकता व भक्तिभाव अधिक ठळक होतो.
Start ReadingKey Teachings
• Īśāvāsyatā (divine pervasion): the entire moving universe is pervaded/inhabited by Īśa.
• Tena tyaktena bhuñjīthāḥ: true “enjoyment” is through relinquishment and inner freedom
not possession.
• Mā gṛdhaḥ kasyasvid dhanam: non-appropriation and non-greed as a direct implication of non-dual vision.
• Karma-yoga orientation: action can be lived for “a hundred years” without bondage when performed without egoic claim.
• Vidyā–Avidyā synthesis: exclusive pursuit of either leads to darkness; integrated understanding enables crossing death and attaining immortality.
• Sambhūti–Asambhūti dialectic: the manifest and the unmanifest must be understood without one-sided absolutization.
• Ātman vision: the Self in all beings and all beings in the Self; compassion and fearlessness arise from this insight.
• The “golden vessel” motif: the brilliance of appearances veils Truth; prayer and discernment remove the covering.
• Sūrya/Pūṣan invocation: the cosmic order (ṛta/dharma) and inner realization converge in the solar symbolism.
• Liberation (amṛtatva): immortality as realization of the innermost reality
not mere post-mortem survival.
Verses of the Ishavasya
18 verses with Sanskrit text, transliteration, and translation.
Verse 1
ईशावास्यमिदं सर्वं यत्किञ्च जगत्यां जगत् । तेन त्यक्तेन भुञ्जीथा मा गृधः कस्यस्विद्धनम् ॥१॥
हे सर्व जगत—जे काही चलायमान आहे—ते ईश्वराने व्यापलेले आहे. त्यागभावाने उपभोग कर; कोणाच्याही धनाचा लोभ करू नकोस.
Brahman/Īśvara-pervasion; tyāga (renunciation) as the basis of right enjoyment; aparigraha (non-possessiveness)Verse 2
कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छतं समाः । एवं त्वयि नान्यथेतोऽस्ति न कर्म लिप्यते नरे ॥२॥
इथेच कर्मे करत करत मनुष्याने शंभर वर्षे जगण्याची इच्छा करावी. तुझ्यासाठी हाच मार्ग आहे; अन्यथा नाही—कर्म नराला लिप्त करत नाही.
Karma-yoga and akarma-bandha (non-binding action); niṣkāma-karma; jīvanmukti orientationVerse 3
असुर्या नाम ते लोका अन्धेन तमसाऽऽवृताः । ताँस्ते प्रेत्याभिगच्छन्ति ये के चात्महनो जनाः ॥३॥
ते लोक ‘असूर्य’ नावाचे आहेत, जे अंधाऱ्या तमाने आच्छादित आहेत. जे आत्महंता आहेत, ते मृत्यूनंतर त्याच लोकांना जातात.
Avidyā (ignorance) and ātma-han (self-negation); bondage leading to dark states; necessity of Self-knowledgeVerse 4
अनेजदेकं मनसो जवीयो नैनद्देवा आप्नुवन्पूर्वमर्षत् । तद्धावतोऽन्यानत्येति तिष्ठत्तस्मिन्नपो मातरिश्वा दधाति ॥४॥
तो एक परम तत्त्व अनेज—अचल आहे; तरीही मनापेक्षा अधिक वेगवान आहे. देवांनाही ते गाठता आले नाही, कारण ते आधीच पुढे गेले. स्थिर असूनही धावणाऱ्यांना मागे टाकते; त्याच्यामध्ये मातरिश्वा (वायू) जलांना धारण करतो।
Brahman (transcendent-immanent Absolute) and its paradoxical nature beyond motion/restVerse 5
तदेजति तन्नैजति तद्दूरे तद्वन्तिके । तदन्तरस्य सर्वस्य तदु सर्वस्यास्य बाह्यतः ॥५॥
ते चालतेही आणि न चालतेही. ते दूरही आहे आणि जवळही. ते सर्वांच्या अंतःकरणात आहे; आणि या सर्वाच्या बाहेरही आहे.
Brahman as immanent and transcendent; non-duality beyond opposites (dvandva-atīta)Verse 6
यस्तु सर्वाणि भूतान्यात्मन्येवानुपश्यति । सर्वभूतेषु चात्मानं ततो न विजुगुप्सते ॥६॥
जो साधक सर्व भूतांना आत्म्यातच पाहतो आणि आत्म्याला सर्व भूतांत पाहतो—तो पुढे कोणाविषयीही तिरस्कार करत नाही, संकोचही करत नाही.
Ātman-Brahman nonduality; sarvātma-bhāva; liberation through knowledge (jñāna) removing aversion (dveṣa)Verse 7
यस्मिन् सर्वाणि भूतानि आत्मैवाभूद्विजानतः । तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः ॥७॥
ज्या ज्ञानीमध्ये सर्व भूतें आत्माच झाली आहेत, त्या एकत्वाचे दर्शन करणाऱ्यास तेथे मोह कोणता, शोक कोणता?
Ātman–Brahman non-duality; removal of śoka/moha through ekatva-darśanaVerse 8
स पर्यगाच्छुक्रमकायमव्रणमस्नाविरं शुद्धमपापविद्धम् । कविर्मनीषी परिभूः स्वयम्भू याथातथ्यतोऽर्थान् व्यदधाच्छाश्वतीभ्यः समाभ्यः ॥८॥
तो सर्वत्र व्यापून आहे—तेजस्वी, देहरहित, अव्रण, स्नायुरहित, शुद्ध, पापाने अस्पर्शित। तो कवि, मनीषी, सर्वश्रेष्ठ, स्वयम्भू आहे; त्याने वस्तू व त्यांच्या अर्थांचे यथार्थ स्वरूपानुसार अनादि काळापासून नियोजन केले आहे।
Brahman/Iśvara as all-pervading, pure, actionless (nirdoṣa) reality; cosmic order (ṛta/dharma) and intelligent governanceVerse 9
अन्धं तमः प्रविशन्ति येऽविद्यामुपासते । ततो भूय इव ते तमो य उ विद्यायां रताः ॥९॥
जे अविद्येची उपासना करतात ते अंध तमात प्रवेश करतात; आणि जे केवळ विद्येत आसक्त आहेत ते जणू त्याहूनही अधिक घोर तमात पडतात।
Vidyā–avidyā dialectic; critique of one-sided paths; necessity of integral understanding (later resolved in 10–11)Verse 10
अन्यदेवाहुर्विद्ययाऽन्यदाहुरविद्यया । इति शुश्रुम धीराणां ये नस्तद्विचचक्षिरे ॥१०॥
विद्येमुळे एकच फल होते असे काही म्हणतात; आणि अविद्येमुळे त्याहून भिन्न फल होते असे इतर म्हणतात. हे आम्ही धीर ज्ञानी पुरुषांकडून ऐकले आहे, ज्यांनी आम्हाला याचा अर्थ विवेचन करून स्पष्ट केला।
Vidyā–avidyā viveka (discrimination between higher knowledge and ignorance)Verse 11
विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वेदोभयं सह । अविद्यया मृत्युं तीर्त्वा विद्ययाऽमृतमश्नुते ॥११॥
जो पुरुष विद्या आणि अविद्या—दोन्ही एकत्र तत्त्वतः जाणतो, तो अविद्येने मृत्यूला पार करून, विद्येने अमृतत्व प्राप्त करतो।
Sādhana-samuccaya (integration of karma/upāsanā leading toward mokṣa); amṛtatva (immortality)Verse 12
अन्धं तमः प्रविशन्ति येऽसम्भूतिमुपासते । ततो भूय इव ते तमो य उ सम्भूत्यां रताः ॥१२॥
जे असंभूती (अव्यक्त) याची उपासना करतात ते अंध तमात प्रवेश करतात; आणि जे संभूती (व्यक्त) मध्येच आसक्त आहेत, ते जणू त्याहूनही अधिक घोर अंधारात पडतात।
Saguna–nirguna (manifest/unmanifest) discernment; limitation of one-sided upāsanā; avidyā of partial viewsVerse 13
अन्यदेवाहुः सम्भवात् अन्यदाहुरसम्भवात् । इति शुश्रुम धीराणां ये नस्तद्विचचक्षिरे ॥१३॥
काही जण म्हणतात की संभव (उत्पत्ती/प्रकट होणे) यापासून एक वेगळे फल आहे, आणि असंभव (अनुत्पत्ती/अप्रकट) यापासून दुसरे। असे आम्ही धीर ज्ञानी पुरुषांकडून ऐकले, ज्यांनी आम्हाला ते तत्त्व स्पष्ट केले।
Brahman–world relation; sambhūti/asambhūti as complementary standpoints; avidyā/vidyā coordinationVerse 14
सम्भूतिं च विनाशं च यस्तद्वेदोभयं सह । विनाशेन मृत्युं तीर्त्वा सम्भूत्यामृतमश्नुते ॥१४॥
जो संभवती (प्रकट होणे/सृष्टी) आणि विनाश (क्षय/लय) ही दोन्ही एकत्र जाणतो, तो विनाशाने मृत्यू पार करून संभवतीने अमृतत्व प्राप्त करतो।
Mokṣa through integrated knowledge (vidyā) and engagement (karma); transcendence of mṛtyu via insight into impermanence and realization of the immortalVerse 15
हिरण्मयेन पात्रेण सत्यस्यापिहितं मुखम् । तत्त्वं पूषन्नपावृणु सत्यधर्माय दृष्टये ॥१५॥
हिरण्यमय पात्राने सत्याचे मुख झाकलेले आहे। हे पूषन्, ते माझ्यासाठी दूर कर, जेणेकरून सत्यधर्मनिष्ठ मी त्याचे दर्शन घेऊ शकेन।
Māyā/āvaraṇa (veiling); realization of Brahman (satya) beyond luminous appearances; prayer for direct vision (aparokṣānubhūti)Verse 16
पूषन्नेकर्षे यम सूर्य प्राजापत्य व्यूह रश्मीन् समूह। तेजो यत्ते रूपं कल्याणतमं तत्ते पश्यामि। योऽसावसौ पुरुषः सोऽहमस्मि॥१६॥
हे पूषन्, एकमेव द्रष्टा; हे यम; हे प्राजापत्य सूर्य—तुझे किरणे आवर, एकत्र कर. तुझे जे परम कल्याणतम तेजोरूप आहे ते मला दिसो. जो तेथे (सूर्यमंडळात) पुरुष आहे, तोच मी आहे॥१६॥
Ātman–Brahman identity; removal of the ‘golden’ veil (avidyā) obscuring TruthVerse 17
वायुरनिलममृतमथेदं भस्मान्तं शरीरम्। ॐ क्रतो स्मर कृतं स्मर क्रतो स्मर कृतं स्मर॥१७॥
प्राणवायू अमृत अनिलात विलीन होवो; आणि हे शरीर शेवटी भस्मरूप होवो. ॐ—हे क्रतु (संकल्प/बुद्धी), स्मर; केलेले कर्म स्मर. हे क्रतु, स्मर; केलेले कर्म स्मर॥१७॥
Anta-kāla smṛti (final remembrance), karma and its fruition, distinction of perishable body and ‘immortal’ prāṇa/cosmic principle; preparation for mokṣaVerse 18
अग्ने नय सुपथा राये अस्मान् विश्वानि देव वयुनानि विद्वान्। युयोध्यस्मज्जुहुराणमेनो भूयिष्ठां ते नमउक्तिं विधेम॥१८॥
हे अग्ने, आम्हांला समृद्धीसाठी सुमार्गाने ने; हे देव, तू सर्व मार्ग व उपाय जाणणारा आहेस. आम्हांला भरकटविणारे पाप आमच्यापासून दूर कर. आम्ही तुला अत्यंत विपुल नमस्कार-वाणी अर्पण करतो॥१८॥
Grace and guidance toward mokṣa; purification from pāpa/avidyā; ‘supathā’ as the right path (dharma/jñāna)Read Upanishads in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.