Garbha
गर्भ उपनिषद् (अथर्ववेदाशी संबद्ध) हा उपनिषद्-साहित्यातील वैशिष्ट्यपूर्ण ग्रंथ असून गर्भधारणा, भ्रूणविकास व जन्म यांचे वर्णन करून देह-अात्मा भेद स्पष्ट करतो. देह पंचमहाभूतांच्या संयोगातून निर्माण झालेला, कर्म-वासनांनी प्रेरित आणि अनित्य आहे—हा विवेक जागवून वैराग्याची भूमिका दृढ करणे हा याचा हेतू आहे. गर्भाला सूक्ष्म विश्व मानून जीव पूर्वकर्मानुसार देह धारण करतो असे येथे सूचित होते. गर्भातील संकुचित अवस्था, दुःखानुभव आणि जन्मानंतरची विस्मृती—हे अविद्या व इंद्रियाभिमुखतेचे रूपक म्हणून उलगडते. तत्त्वतः संदेश असा की देह-मन परिवर्तनशील आहेत, परंतु आत्मा साक्षीस्वरूप आहे. म्हणून मानवजन्म आत्मज्ञानासाठी संधी मानून बंधनाची कारणे ओळखणे व त्यातून निवृत्त होणे—ही उपनिषदाची प्रेरणा आहे.
Start ReadingKey Teachings
Garbha (womb/embryo) as a microcosm: bodily formation illustrates cosmic principles and karmic causality.
Pañca-bhūta (five elements) and material causation: the body is compounded, contingent, and impermanent.
Jīva, karma, and rebirth: embodiment is shaped by prior actions and tendencies (saṃskāra).
Avidyā and forgetfulness: birth symbolizes the eclipse of innate insight by sensory identification.
Ātman as witness: the inner knower is distinct from the developing body-mind complex.
Viveka and vairāgya: contemplation of gestation and suffering cultivates discernment and dispassion.
Soteriological urgency: human birth is a critical occasion for self-knowledge and liberation.
Verses of the Garbha
5 verses with Sanskrit text, transliteration, and translation.
Verse 1
ॐ पञ्चात्मकं पञ्चसु वर्तमानं षडाश्रयं षड्गुणयोगयुक्तम् । तत्सप्तधातु त्रिमलं द्वियोनि चतुर्विधाहारमयं शरीरं भवति ॥ पञ्चात्मकमिति कस्मात्—पृथिव्यापस्तेजोवायुराकाशमिति । अस्मिन्पञ्चात्मके शरीरे का पृथिव...
ॐ। हे शरीर पंचात्मक आहे—पृथ्वी, आप, तेज, वायु व आकाश या पंचमहाभूतांनी बनलेले; त्या पंचांतच वर्तमान; षडाश्रययुक्त व षड्गुणयोगसमन्वित आहे. ते सप्तधातुमय, त्रिमलयुक्त, द्वियोनीतून (माता-पिता) उत्पन्न आणि चतुर्विध आहाराने पोसलेले असते. ‘पंचात्मक’ का? कारण जे कठीण ते पृथ्वी, जे द्रव ते आप, जे उष्ण ते तेज, जे चलनशील ते वायु, आणि जे पोकळ/अवकाशयुक्त ते आकाश. पृथ्वी धारण करते, आप पिंडीकरण करते, तेज प्रकाश देते, वायु गमन घडवितो, आकाश अवकाश प्रदान करते. कानाने शब्द, त्वचेने स्पर्श, डोळ्यांनी रूप, जिभेने रस, नाकाने गंध ग्रहण होतो; उपस्थाने सुखानुभव, अपानाने उत्सर्ग; बुद्धीने बोध, मनाने संकल्प, वाणीने उच्चार होतो. ‘षडाश्रय’—मधुर, आम्ल, लवण, तिक्त, कटु, कषाय हे सहा रस अनुभवास येतात; तसेच षड्जादि सात स्वर. इष्ट-अनिष्ट शब्दभेद सात प्रकारचे; आणि प्रणिधान/एकाग्रतेने ते दहा प्रकारचे मानले जातात. ‘सप्तधातु’ शुक्ल, रक्त, कृष्ण, धूम्र, पीत, कपिल, पांडुर इत्यादी भेदांनीही सूचित होतात॥१॥
Anātma-viveka (analysis of the body as composite of elements)Verse 2
कस्मात् यदा देवदत्तस्य द्रव्यादिविषया जायन्ते ॥ परस्परं सौम्यगुणत्वात् षड्विधो रसो रसाच्छोणितं शोणितान्मांसं मांसान्मेदो मेदसः स्नावा स्नाव्नोऽस्थीन्यस्थिभ्यो मज्जा मज्ज्ञः शुक्रं । शुक्रशोणितसंयोगादा...
देवदत्त (जीव) याला द्रव्यादी विषय कसे व केव्हा उत्पन्न होतात? परस्पर संयोग व सौम्य (शीत-आर्द्र) गुणामुळे रस षड्विध होतो; रसापासून शोणित (रक्त), रक्तापासून मांस, मांसापासून मेद, मेदापासून स्नावा, स्नावापासून अस्थी, अस्थींपासून मज्जा, आणि मज्जेपासून शुक्र उत्पन्न होते. शुक्र-शोणितसंयोगाने गर्भ निर्माण होतो व हृदयात स्थिती प्राप्त करतो. हृदयात अंतराग्नी; अग्नीस्थानी पित्त; पित्तस्थानी वायु; वायुस्थानी हृदय—हा क्रम प्राजापत्य (प्रजापतीने ठरविलेला) आहे॥२॥
Śarīra-utpatti (embodiment as causal chain) and viveka between Self and physiological processesVerse 3
ऋतुकाले सम्प्रयोगादेकरात्रोषितं कलिलं भवति, सप्तरात्रोषितं बुद्बुदं भवति, अर्धमासाभ्यन्तरेण पिण्डो भवति, मासाभ्यन्तरेण कठिनो भवति, मासद्वयेन शिरः सम्पद्यते, मासत्रयेण पादप्रवेशो भवति । अथ चतुर्थे मासे...
ऋतुकाळी संयोग झाल्यावर एक रात्र झाल्याने ते ‘कलिल’ (जेलीसारखा द्रवपिंड) होते; सात रात्रींनी ‘बुद्बुद’ (बुडबुडा) होते; अर्ध्या महिन्यात पिंड बनतो; एका महिन्यात कठीण होतो; दोन महिन्यांनी शिर तयार होते; तीन महिन्यांनी पायांचा प्रवेश/निर्मिती होते. चौथ्या महिन्यात जठर व कटिप्रदेश, पाचव्या महिन्यात पृष्ठवंश, सहाव्या महिन्यात मुख-नासिका-नेत्र-श्रोत्र, सातव्या महिन्यात जीवाशी संयोग, आणि आठव्या महिन्यात सर्वांगपूर्णता येते. पित्याच्या बीजाची अधिकता असल्यास पुरुष, मातेच्या बीजाची अधिकता असल्यास स्त्री, आणि दोन्ही बीज सम असल्यास नपुंसक (लिंग-अनिश्चित) होतो. मातेचे मन व्याकुळ झाल्यास अपत्य अंध, खंज, कुब्ज किंवा वामन इत्यादी होऊ शकते. वायूंच्या परस्पर दाबामुळे शुक्राचे द्वैध्य झाले तर देह द्विधा होऊन युग्म (जुळी) संतती जन्मते. समर्थ पंचात्मक जीव, पंचात्मक तेजाने उद्दीप्त रसासह, सम्यक ज्ञान व ध्यानाने अक्षर ओंकाराचे चिंतन करतो. त्या एकाक्षराचे ज्ञान झाल्यावर देहधाऱ्यांच्या शरीरात आठ प्रकृती व सोळा विकार प्रकट होतात. मिताहार-पान वाहणाऱ्या नाडीसूत्रमार्गाने प्राण पुष्ट होतो. नवव्या महिन्यात सर्वलक्षणसम्पन्न होऊन तो पूर्वजन्म स्मरतो, कृत-अकृत कर्म ओळखतो आणि शुभ-अशुभ कर्म जाणतो॥३॥
Karma-saṃskāra and jīva-śarīra sambandha; Oṃ as upāsya leading toward Brahman-knowledgeVerse 4
नानायोनिसहस्राणि दृष्ट्वा चैव ततो मया । आहाराः विविधा भुक्ताः पीताश्च विविधाः स्तनाः ॥ जातस्यैव मृतस्यैव जन्म चैव पुनः पुनः । अहो दुःखोदधौ मग्नः न पश्यामि प्रतिक्रियाम् ॥ यन्मया परिजनस्यार्थे कृतं कर्...
मी हजारो प्रकारच्या योन्या पाहिल्या व त्यांतूनच प्रवास केला; नानाविध अन्नपान भोगले आणि नानाविध स्तनांचे पान केले. जन्मलेल्याचा व मरणाऱ्याचाही जन्म पुन्हा पुन्हा होतो. अहो, दुःखसागरात बुडालेला मी कोणताही उपाय पाहात नाही. परिजनांच्या हितासाठी मी जे शुभ-अशुभ कर्म केले, त्याची जळजळ मी एकटाच भोगतो; फळ भोगणारे तर निघून गेले. जर मी योनीतून मुक्त झालो, तर सांख्य व योग यांचा आश्रय घेईन—अशुभाचा क्षय करणारे व कर्मफळातून मुक्ती देणारे. जर मी योनीतून मुक्त झालो, तर महेश्वराची शरण जाईन—अशुभक्षयकर्ता, फलमुक्तिप्रदाता. जर मी योनीतून मुक्त झालो, तर भगवान नारायण देवाची शरण जाईन—अशुभक्षयकर्ता, फलमुक्तिप्रदाता. जर मी योनीतून मुक्त झालो, तर सनातन ब्रह्माचे ध्यान करीन. मग जीव शंभर स्त्री-योन्यांतून येऊन योनीद्वारी पोहोचतो; यंत्रासारखा दाबला जाऊन महान वेदनेने जन्म घेतो; जन्मताच वैष्णव वायूच्या स्पर्शाने त्याला जन्म-मरण व स्वतःची शुभ-अशुभ कर्मे स्मरत नाहीत॥४॥
Saṃsāra, karma, vairāgya, and mokṣa through yoga/jñāna and īśvara-prapatti; forgetfulness (avidyā) at birthVerse 5
शरीरमिति कस्मात् साक्षादग्नयो ह्यत्र श्रियन्ते—ज्ञानाग्निर्दर्शनाग्निः कोष्ठाग्निरिति । तत्र कोष्ठाग्निर्नामाशितपीतलेह्यचोष्यं पचतीति । दर्शनाग्निः रूपादीनां दर्शनं करोति । ज्ञानाग्निः शुभाशुभं च कर्म...
याला ‘शरीर’ असे का म्हणतात? कारण येथे प्रत्यक्ष अग्नी प्रतिष्ठित आहेत—ज्ञानाग्नी, दर्शनाग्नी आणि कोष्ठाग्नी. त्यांपैकी कोष्ठाग्नी खाल्लेले, प्यालेले, चाटलेले व चोखलेले पदार्थ पचवतो. दर्शनाग्नी रूप इत्यादींचे दर्शन घडवतो. ज्ञानाग्नी शुभ-अशुभ कर्माचा निर्णय करतो. येथे तीन स्थानें आहेत—हृदयात दक्षिणाग्नी, उदरात गार्हपत्य, आणि मुख हे आहवनीय. आत्मा यजमान आहे; बुद्धीला पत्नी मानून मन ब्रह्मा आहे; लोभ इत्यादी पशु आहेत; धृति ही दीक्षा आणि संतोषही; बुद्धींद्रिये यज्ञपात्रे, कर्मेंद्रिये हवि; शिर कपाल, केश दर्भ, मुख अंतर्वेदी. शिर चतुष्कपालासारखे; पार्श्वदंत-ओठ-तालू सोळा; मर्मस्थाने १०७; संधी १८०; स्नायु १०९; शिरा ७००; मज्जा ५००; अस्थी ३६०; आणि रोम साडेतीन कोटी. हृदय आठ पलांचे, जिभ बारा पलांची; पित्त एक प्रस्थ, कफ एक आढक, शुक्र एक कुडव, मेद दोन प्रस्थ; मूत्र व पुरीष हे आहाराच्या परिमाणानुसार अनिश्चित. पैप्पलाद मोक्षशास्त्र समाप्त; पैप्पलाद मोक्षशास्त्र समाप्त॥५॥
Adhyātma-yajña (internalization of Vedic ritual), śarīra-anātma-viveka, and the functional ‘fires’ (agni) sustaining embodimentAsk anything about the Garbha Upanishad
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Upanishads in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
