Bhikshuka
भिक्षुकोपनिषद् ही अथर्ववेदाशी संबंधित सन्न्यासोपनिषद असून केवळ पाच मंत्रांत भिक्षुक-संन्याशाचे आदर्श जीवन स्पष्ट करते. ही उपनिषद् विस्तृत तत्त्वमीमांसेपेक्षा संन्यासाच्या आचार-शिस्तीवर भर देते—अपरिग्रह, भिक्षेवर निर्वाह, इंद्रियनिग्रह आणि मनाची स्थिरता. यातील मुख्य संदेश असा की भिक्षुकाचा ध्येय कर्मकांड किंवा सामाजिक प्रतिष्ठा नसून आत्मज्ञान व मोक्ष आहे. मान-अपमान, लाभ-हानी, सुख-दुःख या द्वंद्वांत समभाव राखणे आणि अहंकार-आसक्तीचा त्याग करणे हेच त्याचे लक्षण. त्यामुळे वैराग्य व समता ही आत्मबोधाची आवश्यक भूमी म्हणून उपनिषद् अधोरेखित करते.
Start ReadingKey Teachings
- Bhikṣuka (mendicant renouncer) as an āśrama oriented solely to mokṣa (liberation)
- Radical non-possession (aparigraha) and dependence on alms as a discipline against craving
- Equanimity toward dualities (honor/dishonor
pleasure/pain
gain/loss)
- Restraint of speech
mind
and senses; inner silence as the ground of insight
- Dispassion (vairāgya) and abandonment of egoic identity and social status
- Living simplicity as a support for Self-knowledge (Ātma-jñāna) and Brahman-realization
- Compassionate non-harming and unobtrusive conduct as marks of the true renouncer
Verses of the Bhikshuka
5 verses with Sanskrit text, transliteration, and translation.
Verse 1
ॐ अथ भिक्षूणां मोक्षार्थिनां कुटीचकबहूदकहंसपरमहंसाश्चेति चत्वारः॥१॥
ॐ आता मोक्षार्थी भिक्षूंचे चार प्रकार सांगितले आहेत—कुटीचक, बहूदक, हंस आणि परमहंस॥१॥
Moksha (liberation) and Sannyasa (renunciation) typologyVerse 2
कुटीचका नाम गौतमभरद्वाजयाज्ञवल्क्यवसिष्ठप्रभृतयोऽष्टौ ग्रासान् श्वरन्तो योगमार्गे मोक्षमेव प्रार्थयन्ते॥२॥
कुटीचक म्हणजे गौतम, भरद्वाज, याज्ञवल्क्य, वसिष्ठ इत्यादी; जे फक्त आठ ग्रास घेऊन योगमार्गात केवळ मोक्षाचीच प्रार्थना करतात॥२॥
Vairāgya (dispassion) and disciplined living as support for MokṣaVerse 3
अथ बहूदका नाम त्रिदण्डकमण्डलुशिखायज्ञोपवीतकाषायवस्त्रधारिणो ब्रह्मर्षिगृहे मधुमांसं वर्जयित्वाष्टौ ग्रासान् भैक्षाचरणं कृत्वा योगमार्गे मोक्षमेव प्रार्थयन्ते॥३॥
बहूदक म्हणजे जे त्रिदंड, कमंडलू, शिखा, यज्ञोपवीत व काषाय वस्त्र धारण करतात; ब्रह्मर्षीच्या घरी मधु व मांस वर्ज्य करून, भिक्षाटनाने आठ ग्रास घेऊन, योगमार्गात केवळ मोक्षाचीच प्रार्थना करतात॥३॥
Sannyāsa-dharma (renunciant discipline) and purity as support for MokṣaVerse 4
अथ हंसा नाम ग्रामे एकरात्रं नगरे पञ्चरात्रं क्षेत्रे सप्तरात्रं तदुपरि न वसेयुः । गोमूत्रगोमयाहारिणो नित्यं चान्द्रायणपरायणा योगमार्गे मोक्षमेव प्रार्थयन्ते॥४॥
हंस म्हणजे जे गावात एक रात्र, नगरात पाच रात्र, क्षेत्रात सात रात्र राहतात; त्यापुढे थांबू नये। ते गोमूत्र-गोमयाहारी असून नित्य चांद्रायण-व्रतपरायण राहून योगमार्गात केवळ मोक्षाचीच प्रार्थना करतात॥४॥
Vairāgya and aparigraha (non-attachment/non-accumulation)Verse 5
अथ परमहंसा नाम संवर्तकारुणिश्वेतकेतुजडभरतदत्तात्रेयशुकवामदेवहारीतकप्रभृतयोऽष्टौ ग्रासान् श्वरन्तो योगमार्गे मोक्षमेव प्रार्थयन्ते । वृक्षमूले शून्यगृहे श्मशानवासिनो वा साम्बरा वा दिगम्बरा वा । न तेषां...
परमहंस म्हणजे संवर्त, कारुणी, श्वेतकेतू, जडभरत, दत्तात्रेय, शुक, वामदेव, हारीतक इत्यादी—जे आठ ग्रास घेऊन योगमार्गात केवळ मोक्षाचीच प्रार्थना करतात। ते वृक्षमूळ, शून्यगृह किंवा स्मशान येथे वास करतात; वस्त्रधारीही असू शकतात किंवा दिगंबरही। त्यांच्यासाठी धर्म-अधर्म, लाभ-हानि, शुद्ध-अशुद्ध असे भेद नाहीत; द्वैतवर्जित होऊन मातीचा ढेकूळ, दगड व सुवर्ण समान मानतात। सर्व वर्णांत भिक्षाटन करून सर्वत्र आत्माच पाहतात। पुढे यदृच्छेने मिळालेले वस्त्र धारण करणारे, द्वंद्वरहित, निष्परिग्रही, शुद्ध ध्यानात तत्पर, आत्मनिष्ठ होऊन, केवळ प्राणधारणेसाठी नियत काळी भिक्षा घेतात; आणि निर्जन घरे, देवळे, गवताचे ढिग, वारुळ, वृक्षमूळ, कुंभारशाळा, अग्निहोत्रशाळा, नदीकाठ, पर्वतगुहा, कुहर, कोटर, निर्झर व उघड्या भूमीवर विचरतात। तेथे ब्रह्ममार्गात सम्यक् सिद्ध, शुद्ध मनाने, परमहंस-आचरण व संन्यासाने देहत्याग करतात—त्यांनाच परमहंस म्हणतात; असे उपनिषद् सांगते॥५॥
Atman-Brahman non-duality (Advaita), jīvanmukti ideal, aparigraha, samatvaAsk anything about the Bhikshuka Upanishad
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.
Read Upanishads in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.