Adhyaya 8

Verse 1

भोजराज उवाच । प्रभो सारस्वत मया श्रुतं माहात्म्यमुत्तमम् । वस्त्रापथस्य क्षेत्रस्य गिरे रैवतकस्य च

भोजराज म्हणाला— हे प्रभु सारस्वत! मी वस्त्रापथ क्षेत्राचे आणि रैवतक गिरिचेही उत्तम माहात्म्य ऐकले आहे।

Verse 2

विशेषेण स्वर्णरेखाभवस्य च जलस्य च । इदानीं श्रोतुमिच्छामि तीर्थोत्पत्तिं वदस्व मे

विशेषतः स्वर्णरेखाभवाच्या जलाविषयी; आता मला या तीर्थाची उत्पत्ती ऐकायची आहे— कृपा करून मला सांगा।

Verse 3

ब्रह्मविष्णुशिवादीनां मध्ये कोऽयं व्यवस्थितः । केयं नदी स्वर्णरेखा सर्वपातकनाशिनी

ब्रह्मा, विष्णू, शिव इत्यादींमध्ये येथे हा कोण प्रतिष्ठित आहे? आणि सर्व पातकांचा नाश करणारी ही स्वर्णरेखा नदी कोणती?

Verse 4

कस्माद्ब्रह्मादया देवा अस्मिंस्तीर्थे समागताः । कथं नारायणो देवः स्वयमेव समागतः

कशामुळे ब्रह्मा इत्यादी देव या तीर्थात एकत्र आले? आणि देव नारायण स्वतः येथे कसा आला?

Verse 5

हेमालयं परित्यज्य भवानी गिरिमूर्द्धनि । संस्थिता स्कन्दमादाय देवैरिन्द्रादिभिः सह

हेमालयाचा त्याग करून भवानी स्कंदाला घेऊन पर्वतशिखरावर अधिष्ठित झाली, इंद्रादि देवांसह।

Verse 6

सारस्वत उवाच । शृणु सर्वं महाराज कथयिष्ये सविस्तरम् । येन वै कथ्यमानेन सर्वपापक्षयो भवेत्

सारस्वत म्हणाले—हे महाराज, सर्व ऐका; मी सविस्तर कथन करीन. ज्याच्या कथन-श्रवणाने सर्व पापांचा क्षय होतो.

Verse 7

पुरा ब्रह्मदिनस्यांते जगदेतच्चराचरम् । संहृत्य भगवान्रुद्रो ब्रह्मविष्णुपुरस्कृतः

पूर्वी, ब्रह्मदिनाच्या शेवटी, ब्रह्मा-विष्णू अग्रस्थानी असता भगवान रुद्रांनी हे चराचर जगत संहृत केले.

Verse 8

तां च ते सकलां रात्रिमेकमूर्त्तिभवास्त्रयः । तिष्ठन्ति रात्रि पर्यन्ते पुनर्भिन्ना भवंति ते

आणि त्या संपूर्ण रात्री ते तिघे एकरूप होऊन स्थित राहतात; रात्रीच्या शेवटी ते पुन्हा भिन्न भिन्न होतात.

Verse 9

ब्रह्मविष्णुशिवा देवा रजःसत्त्वतमोमयाः । सृष्टिं करोति भगवान्ब्रह्मा पालयते हरिः

ब्रह्मा, विष्णू आणि शिव हे देव रज, सत्त्व व तमोगुणमय आहेत. भगवान ब्रह्मा सृष्टी करतात आणि हरि (विष्णू) पालन करतात.

Verse 10

सर्वं संहरते रुद्रो जगत्कालप्रमाणतः । तेनादौ भगवान्सृष्टो दक्षो नाम प्रजापतिः

रुद्र जगताच्या काळप्रमाणानुसार सर्व काही संहरतात। म्हणून आदौ ‘दक्ष’ नावाचा भगवान् प्रजापती उत्पन्न झाला।

Verse 11

सर्वे संक्षेपतः कृत्वा ब्रह्माण्डं सचरा चरम् । भिन्ना देवास्त्रयो जाताः सत्यलोकव्यवस्थिताः

चराचरांसह ब्रह्मांड संक्षेप करून तीन देव वेगळे वेगळे उत्पन्न झाले आणि सत्यलोकात प्रतिष्ठित झाले।

Verse 12

त्रयो भुवं समासाद्य कौतुकाविष्टचेतसः । कैलासं ते गिरिवरं समारूढाः सुरेर्वृताः

ते तिघे पृथ्वीवर येऊन कौतुकाने भारलेले झाले; देवगणांनी वेढलेले ते श्रेष्ठ कैलास पर्वतावर चढून गेले।

Verse 13

अहं ज्येष्ठो अहं ज्येष्ठो वादोऽभूद्ब्रह्मरुद्रयोः । तदा क्रुद्धो महादेवो ब्रह्माणं हन्तुमुद्यतः

‘मी ज्येष्ठ, मी ज्येष्ठ’ असा ब्रह्मा व रुद्र यांच्यात वाद झाला. तेव्हा क्रुद्ध महादेव ब्रह्माला मारण्यास उद्यत झाले।

Verse 14

विष्णुना वारितो ब्रह्मा न ते वादस्तु युज्यते । तत्त्वं नाहं यदा नेदं ब्रह्मांडं सचराचरम्

विष्णूंनी ब्रह्माला आवरून म्हटले—“हा वाद तुला शोभत नाही. तत्त्वतः जेव्हा हे चराचरांसह ब्रह्मांडच नव्हते, तेव्हा मी (या पृथक् अहंभावाने) नव्हतो…”

Verse 15

एक एव तदा देवो जले शेते महेश्वरः । जागर्ति च यदा देवः स्वेच्छया कौतुकात्ततः

त्या वेळी एकमेव देव महेश्वर जलावर शयन करीत होता. आणि तो देव स्वेच्छेने, दिव्य कुतूहलाने जागा झाला की पुढील लीलेचा विस्तार घडतो.

Verse 16

अनेन त्वं कृतः पूर्वमहं पश्चात्त्वया कृतः । ब्रह्मांडं कूर्मरूपेण धृतमस्य प्रसादतः

त्याच्या प्रसादाने तू प्रथम घडविला गेलास; आणि नंतर तुझ्याद्वारे मी घडविला गेलो. त्याच प्रसादाने कूर्मरूप धारण करून ब्रह्मांड धारण झाले.

Verse 17

अनुप्रविष्टा ब्रह्मांडं प्रसादाच्छं करस्य च । सृष्टिस्त्वया कृता सर्वा मयि रक्षा व्यवस्थिता

शंकराच्या प्रसादाने मी ब्रह्मांडात प्रविष्ट झालो. सर्व सृष्टी तुझ्याद्वारे निर्माण झाली; आणि माझ्यात लोकांचे रक्षण स्थिर झाले आहे.

Verse 18

उदासीनवदासीनः संसारात्सारमीक्षते । एक एव शिवो देवः सर्वव्यापी महेश्वरः

तो उदासीनासारखा आसनस्थ होऊन संसारातील सार पाहतो. शिवच एकमेव देव—सर्वव्यापी महेश्वर आहे.

Verse 19

पितामहत्वं संजातं प्रसादाच्छंकरस्य ते । प्रसादयामास हरं श्रुत्वा ब्रह्मा वचो हरेः

शंकराच्या प्रसादाने तुझे पितामहत्व उत्पन्न झाले. हरीचे वचन ऐकून ब्रह्म्याने हर (शिव) यास प्रसन्न करण्याचा प्रयत्न केला.

Verse 20

अनादिनिधनो देवो बहुशीर्षो महाभुजः । इत्यादिवेदवचनैस्ततस्तुष्टो महेश्वरः । प्राह ब्रह्मन्वरं यत्ते वृणीष्व मनसि स्थितम्

“देव अनादि-अनंत, बहुशीर्ष व महाबाहु आहेत”—अशा वेदवचनांनी स्तुत होऊन महेश्वर प्रसन्न झाले. मग त्यांनी ब्रह्माला म्हटले—“हे ब्रह्मन्, तुझ्या मनात जो वर स्थिर आहे तो निवड।”