Adhyaya 7
या अध्यायात कर्मकारणभाव, देहपरिवर्तन आणि तीर्थमहिमा यांचे संवादरूप वर्णन आहे. राजा मृगीसारख्या मुखाची स्त्री पाहून तिच्या उत्पत्तीविषयी विचारतो. ती गंगातटी तपस्वी उद्दालकाच्या प्रसंगात घडलेली गर्भधारणेची अद्भुत घटना सांगते—अकस्मात् वीर्यबिंदू व मृगीचा संबंध यामुळेच तिचे मृगीमुखत्व आले, तरी तिची ओळख मानवीच आहे। पुढे ती नैतिक लेखाजोखा मांडते—अनेक जन्मांतील पतिव्रतधर्म आणि राजाच्या पूर्वकाळातील क्षत्रियधर्म-उपेक्षा यांमुळे पापसंचय व प्रायश्चित्ताची चर्चा होते. रणांगणातील वीरमरण, नित्य अन्नदान/सेवा, तसेच प्रभासातील वस्त्रापथ व स्वर्णरेखा इत्यादी तीर्थांवर देहत्याग हे पुण्यदायक सांगितले आहे. अशरीरी वाणी राजाच्या कर्मक्रमाचे विधान करते—प्रथम पापफलभोग, नंतर स्वर्गप्राप्ती। उपाय दिला जातो—वस्त्रापथ येथे स्वर्णरेखेच्या जलात शिर/प्रतिमा विसर्जित केल्यास तिचा मुख मानवी होईल. दूत/द्वारपाल पाठवून वनात ते शिर सापडते, तीर्थात विधिपूर्वक विसर्जन होते; कन्या एक महिना चांद्रायण व्रत करते आणि शेवटी दिव्यलक्षणांनी युक्त सुंदर मानवी रूप धारण करते. अखेरीस ईश्वरवाणी क्षेत्राची स्तुती करते—हे प्रदेश व अरण्यांमध्ये श्रेष्ठ, देव-गणांनी सेवित, आणि भवा (शिव) येथे नित्य प्रतिष्ठित; स्नान, संध्या, तर्पण, श्राद्ध व पुष्पार्चनाने संसारबंधन सुटून स्वर्गगती मिळते।
Shlokas
Verse 1
राजोवाच । कथं त्वं हरिणीरूपे जाता मानुषरूपिणी । केन संवर्धिता बाल्ये कथं ते रूपमीदृशम्
राजा म्हणाला—तू हरिणीच्या रूपात कशी जन्मलीस, तरीही मानुषरूपिणी कशी आहेस? बाल्यकाळी तुला कोणी वाढविले, आणि तुझे हे रूप कसे झाले?
Verse 2
मृग्युवाच । शृणु देव प्रवक्ष्यामि यद्वृत्तं कन्यके वने । ऋषिरुद्दालकोनाम गंगाकूले महातपाः
मृगी म्हणाली—हे राजन्, ऐक; कन्यका वनात जे घडले ते मी सांगते. गंगेच्या तीरावर उद्दालक नावाचे महातपस्वी ऋषी होते.
Verse 3
प्रभाते मूत्रमुत्सृष्टुं गतो देव वनांतरे । मूत्रांते पतितो भूमौ वीर्यबिंदुर्द्विजन्मनः
प्रातःकाळी, हे राजन्, तो वनांत मूत्रोत्सर्गासाठी गेला. त्या क्रियेच्या शेवटी द्विजाचा वीर्यबिंदू भूमीवर पडला.
Verse 4
यावत्स चलितो विप्रः शौचं कृत्वा प्रयत्नतः । तावन्मृगी समायाता दृष्ट्वा पुष्पवनांतरात्
तो विप्र प्रयत्नपूर्वक शौच करून पुढे निघून गेला, तेवढ्यात पुष्पवनाच्या आतून पाहत एक हरिणी तेथे येऊन पोहोचली.
Verse 5
चापल्याद्भक्षितं वीर्यं दृष्टं ब्रह्मर्षिणा स्वयम् । यस्मादश्नाति मे वीर्यं तस्माद्गर्भो भविष्यति
चापल्यामुळे तिने वीर्य भक्षण केले—हे ब्रह्मर्षींनी स्वतः पाहिले. ‘तिने माझे वीर्य ग्रहण केले आहे, म्हणून गर्भ निश्चित होईल’ असा त्यांनी निर्णय केला.
Verse 6
ममरूपा तववक्त्रा नारी गर्भे भविष्यति । वर्द्धयिष्यति देव्यस्तां रसैर्दिव्यैः सुतां तव
माझ्याच रूपाची आणि तुझ्या मुखासारखी स्त्री गर्भात उत्पन्न होईल. देवी तुझ्या त्या कन्येला दिव्य रसांनी पोसून वाढवील.
Verse 7
केनापि दैवयोगेन ज्ञानं तस्या भविष्यति । एवमुद्दालकादेव संजाताहं मृगानना । प्रविश्याग्नौ मृता पूर्वं त्वया सार्द्धं नराधिप
कशातरी दैवयोगाने तिच्यात ज्ञान प्रकट होईल. अशा रीतीने मी केवळ उद्दालकापासून मृगानना म्हणून जन्मले. हे नराधिप, पूर्वी मी तुझ्यासह अग्नीत प्रवेश करून मृत्यू पावले होते.
Verse 8
तस्माज्जातं सतीत्वं मे सप्तजन्मनि वै प्रभो । यत्त्वया कुर्वता राज्यं पापं वै समुपार्जितम्
म्हणून, हे प्रभो, माझे सतीत्व सात जन्मांत प्रकट झाले आहे—कारण तू राज्य करताना खरोखर पाप संचय केलेस.
Verse 9
क्षत्त्रधर्मं परित्यज्य पलायनपरो मृतः । तदेनो हि मया दग्धं चिताग्नौ नृपसत्तम
क्षत्रधर्म सोडून तू पलायनास तत्पर होऊन मरण पावलास. पण, हे नृपसत्तम, ते पाप मी चिताग्नीत जाळून टाकले.
Verse 10
पतिं गृहीत्वा या नारी मृतमग्नौ विशेद्यदि । सा तारयति भर्तारमात्मानं च कुलद्वयम्
जी नारी मृत पतीला धरून अग्नीत प्रवेश करते, ती पतीचा, स्वतःचा व दोन्ही कुलांचा उद्धार करते।
Verse 11
गोग्रहे देशभंगे च संग्रामे सम्मुखे मृतः । स सूर्यमण्डलं भित्त्वा ब्रह्मलोके महीयते
गोरक्षणात, देशरक्षणात वा संग्रामात शत्रूसमोर जो वीर मरण पावतो, तो सूर्यमंडळ भेदून ब्रह्मलोकी पूजिला जातो।
Verse 12
अनाशकं यो विदधाति मर्त्त्यो दिनेदिने यज्ञसहस्रपुण्यम् । स याति यानेन गणान्वितेन विधूय पापानि सुरैः स पूज्यते
जो मर्त्य दररोज उपवास करतो, त्याला सहस्र यज्ञांचे पुण्य मिळते। तो पापे झटकून देवगणांसह दिव्य विमानाने जातो व देवांकडून पूजिला जातो।
Verse 13
गंगाजले प्रयागे वा केदारे पुष्करे च ये । वस्त्रापथे प्रभासे च मृतास्ते स्वर्गगामिनः
जे गंगाजलात, प्रयागात, केदारात, पुष्करात तसेच प्रभासातील वस्त्रापथात मरण पावतात, ते स्वर्गास जातात।
Verse 14
द्वारावत्यां कुरुक्षेत्रे योगाभ्यासेन ये मृताः । हरिरित्यक्षरं मृत्यौ येषां ते स्वर्गगामिनः
द्वारावतीत किंवा कुरुक्षेत्रात योगाभ्यास करत जे मरण पावतात, तसेच ज्यांच्या मुखी मृत्युसमयी ‘हरि’ अक्षर असते, ते स्वर्गगामी होतात।
Verse 15
पूजयित्वा हरिं ये तु भूमौ दर्भतिलैः सह । तिलांश्च पञ्चलोहं च दत्त्वा ये तु पयस्विनीम्
जे भूमीवर दर्भ व तीळ घेऊन हरिची पूजा करतात, तसेच तीळ, पंचधातू आणि पयस्विनी धेनू दान देतात—ते शुभ फळांचे भागी होतात।
Verse 16
ये मृता राजशार्दूल ते नराः स्वर्ग गामिनः । उत्पाद्य पुत्रान्संस्थाप्य पितृपैतामहे पदे
हे राजशार्दूल! जे पुरुष (या पवित्र प्रसंगी) मृत्युमुखी पडतात ते स्वर्गगामी होतात; पुत्र उत्पन्न करून त्यांना पितृ-पैतामह पदात स्थापन करून वंशपरंपरा चालवितात।
Verse 17
निर्मला निष्कलंका ये ते मृताः स्वर्गगामिनः । व्रतोपवासनिरताः सत्याचारपरायणाः । अहिंसानिरताः शांतास्ते नराः स्वर्गगामिनः
जे निर्मळ व निष्कलंक आहेत ते मृत्यूनंतर स्वर्गास जातात। व्रत-उपवासात रत, सत्याचारात दृढ, अहिंसेत तत्पर व शांत—असे नर स्वर्गगामी होतात।
Verse 18
सापवादो रणं त्यक्त्वा मृतो यस्मान्नराधिप । सप्तयोनिषु ते जन्म तस्माज्जातं मया सह
हे नराधिप! जो अपवाद घेऊन रण सोडून मेला, त्याला सात योन्यांत जन्म घ्यावा लागला; म्हणून तो माझ्याबरोबरच (त्याच पुनर्जन्मक्रमात) जन्मला।
Verse 19
त्वां विना मे पतिर्मा भून्मरणे याचितं मया । तदांतरिक्षे राजेन्द्र वागुवाचाशरीरिणी । आदौ पापफलं भुक्त्वा पश्चा त्स्वर्गं गमिष्यसि
मरणसमयी मी विनविले—‘तुझ्याविना माझा पती होऊ नये।’ तेव्हा, हे राजेंद्र, आकाशात अशरीरी वाणी झाली—‘आधी पापफळ भोगशील, नंतर स्वर्गास जाशील।’
Verse 20
यदि वस्त्रापथे गत्वा शिरः कश्चिद्विमुंचति । स्वर्णरेखाजले राजन्मानुषं स्यान्मुखं मम
हे राजन्, कोणी वस्त्रापथास जाऊन तेथे शिर अर्पण करील, तर स्वर्णरेखेच्या जलात माझे मुख मानवरूप होईल।
Verse 21
अहं मानुषवक्त्राऽस्मि पापच्छायाऽवृतं मुखम् । दृश्यते मृगवक्त्राभं तस्माच्छीघ्रं विमुंचय
मी मानवी मुखाची आहे; पण पापछायेने माझे मुख झाकले आहे. ते मृगमुखासारखे दिसते; म्हणून लवकर मुक्त कर.
Verse 22
इति श्रुत्वा वचो राजा सारस्वतमुदैक्षत । जनो विहस्य सानन्दं सर्वं सत्यं मृगीवचः
हे वचन ऐकून राजा सारस्वताकडे पाहू लागला. लोक आनंदाने हसत म्हणाले—मृगीचे सर्व वचन सत्य आहे.
Verse 23
इत्युक्त्वाऽह द्विजेन्द्रः स एवं कुरु नृपोत्तम । एवं राज्ञा समादिष्टः प्रतीहारो ययौ वनम्
असे बोलून द्विजश्रेष्ठ म्हणाला—‘हे नृपोत्तम, असेच कर.’ राजाच्या आज्ञेने प्रतीहार वनात गेला.
Verse 24
वस्त्रापथे महातीर्थे भवं द्रष्टुं त्वरान्वितः । त्वक्सारजालिर्महती स्वर्णरेखाजलोपरि
तो वस्त्रापथाच्या महातीर्थी भव (शिव) दर्शनास त्वरित गेला; स्वर्णरेखेच्या जलावर सालतंतूंचे विशाल जाळे पसरलेले पाहिले.
Verse 25
वर्त्तते तच्छिरो यत्र वंशप्रोतं महावने । सारस्वतस्य शिष्येण कुशलेन निवेदितम्
महावनात बांबूच्या दांड्यात रोवलेले ते शिर ज्या ठिकाणी होते, ते सारस्वताच्या शिष्य कुशलाने निवेदन केले।
Verse 26
तीर्थं वस्त्रापथं गत्वा भवस्याग्रे महानदी । जाले तत्र शिरो दृष्टं तच्च तोये विमोचितम्
वस्त्रापथ तीर्थास जाऊन, भव (शिव) यांच्या समोरच्या महानदीत त्याने जाळ्यात अडकलेले शिर पाहिले आणि ते पाण्यात मुक्त केले।
Verse 27
स्नात्वा संपूज्य तीर्थेशं प्रतीहारः समभ्यगात् । शिष्येण सहितो वेगाद्रथेनादित्यवर्चसा
स्नान करून व तीर्थेश्वराचे विधिपूर्वक पूजन करून, प्रतीहार शिष्यांसह वेगाने सूर्यप्रभेसारख्या तेजस्वी रथाने आला।
Verse 28
यदागतः प्रतीहारस्तदा सारस्वतेन सा । वृता चान्द्रायणेनैव मासमेकं निरन्तरम्
प्रतीहार जेव्हा आला, तेव्हा ती सारस्वत-विधीचे आचरण करीत होती आणि चान्द्रायण व्रतही अखंड एक महिना पाळत होती।
Verse 29
संपूर्णे तु व्रते तस्या दिव्यं वक्त्रं सुलोचनम् । सुशोभनं दीर्घकेशं दीर्घकर्णं शुभद्विजम्
तिचे व्रत पूर्ण होताच तिचे मुख दिव्य व मनोहर झाले, नेत्र सुंदर झाले; ती दीर्घकेशी, दीर्घकर्णी आणि शुभ, उत्तम दातांनी युक्त झाली।
Verse 30
कम्बुग्रीवं पद्मगंधं सर्वलक्षणसंयुतम् । व्रतांते मूर्च्छिता बाला गतज्ञाना वभूव सा
तिची मान शंखासारखी, सुगंध कमळासारखी, आणि ती सर्व शुभलक्षणांनी युक्त होती; परंतु व्रताच्या शेवटी ती बाला मूर्च्छित झाली व शुद्ध हरपली।
Verse 31
न देवी न च गंधर्वी नासुरी न च किंनरी । यादृशी सा तदा जाता तीर्थभावेन सुन्दरी
ती ना देवी, ना गंधर्वी, ना असुरी, ना किंनरी; तीर्थभावाच्या महिम्याने ती तेव्हा अशी अनुपम सुंदरी झाली।
Verse 32
परिणीता तु सा तेन भोजराजेन सुन्दरी । मृगीमुखीति विख्याता देवी सा भुवनेश्वरी
त्या सुंदरीचा विवाह भोजराजाने केला; ती ‘मृगीमुखी’ म्हणून विख्यात झाली। ती देवी—स्वयं भुवनेश्वरी होती।
Verse 33
न जानाति पुनः किंचिद्यद्वृत्तं राजमन्दिरे । कृता सा पट्टमहिषी भोजराजेन धीमता
राजमंदिरात जे काही घडले होते ते तिला पुन्हा काहीच कळले नाही; धीमान भोजराजाने तिला पट्टमहिषी केले।
Verse 34
ईश्वर उवाच । देशानां प्रवरो देशो गिरीणां प्रवरो गिरिः । क्षेत्राणामुत्तमं क्षेत्रं वनानामुत्तमं वनम्
ईश्वर म्हणाले—‘देशांमध्ये हा श्रेष्ठ देश, गिरींमध्ये हा श्रेष्ठ गिरि; क्षेत्रांमध्ये हे उत्तम क्षेत्र, वनांमध्ये हे उत्तम वन।’
Verse 35
गंगा सरस्वती तापी स्वर्णरेखाजले स्थिता । ब्रह्मा विष्णुश्च सूर्यश्च सर्व इन्द्रादयः सुराः
स्वर्णरेखेच्या जलात गंगा, सरस्वती व तापी विराजमान आहेत. तेथे ब्रह्मा, विष्णू, सूर्य तसेच इंद्रादि सर्व देवही उपस्थित आहेत.
Verse 36
नागा यक्षाश्च गन्धर्वा अस्मिन्क्षेत्रे व्यवस्थिताः । ब्रह्मांडं निर्मितं येन त्रैलोक्यं सचराचरम्
या क्षेत्रात नाग, यक्ष व गंधर्व प्रतिष्ठित होऊन वास करतात. येथे तोच परमेश्वर आहे, ज्याने ब्रह्मांड व चराचरांसह त्रैलोक्य निर्माण केले.
Verse 37
देवा ब्रह्मादयो जाताः स भवोऽत्र व्यवस्थितः । शिवो भवेति विख्यातः स्वयं देवस्त्रिलोचनः
ब्रह्मा आदि देव उत्पन्न झाले; आणि तोच भव येथे प्रतिष्ठित आहे. तो स्वयं त्रिनेत्र देव, ‘भव’ या नावाने विख्यात शिव आहे.
Verse 38
वेवेति स्कन्दरचनाद्भवानी चात्र संस्थिता । अतो यन्नाधिकं प्रोक्तं तीर्थं देवि मया तव
स्कंदाच्या ‘वेवे’ या उच्चारामुळे भवानीही येथे प्रतिष्ठित झाली. म्हणून, हे देवी, मी तुला या तीर्थाचे वर्णन केले; याहून अधिक सांगण्यास काही नाही.
Verse 39
तस्मिञ्जले स्नानपरो नरो यदि संध्यां विधायानु करोति तर्पणम् । श्राद्धं पितॄणां च ददाति दक्षिणां भवोद्भवं पश्यति मुच्यते भवात्
जो मनुष्य त्या जलात श्रद्धेने स्नान करतो, संध्या-विधी करून नंतर तर्पण करतो; पितरांचे श्राद्ध करून योग्य दक्षिणा देतो—तो भवोद्भवाचे दर्शन घेऊन संसार-भवातून मुक्त होतो.
Verse 40
अथ यदि भवपूजां दिव्यपुष्पैः करोति तदनु शिवशिवेति स्तोत्रपाठं च गीतम् । सुरवर गणवृन्दैः स्तूयमानो विमानैः सुरवरशिवरूपो मानवो याति नाकम्
जर कोणी दिव्य पुष्पांनी भव (शिव) यांची पूजा करील आणि नंतर ‘शिव शिव’ असे म्हणत स्तोत्रपाठ व कीर्तन करील, तर तो मनुष्य श्रेष्ठ देवगणांनी स्तुत होऊन दिव्य विमानांत आरूढ, देवांमध्ये शिवसदृश रूप प्राप्त करून स्वर्गास जातो।