Adhyaya 17

Verse 1

राजोवाच । विचित्रमिदमाख्यानं त्वत्प्रसादाच्छ्रुतं मया । दृष्ट्वा नारायणं शक्रं नारदो मंदरे गिरौ

राजा म्हणाला—तुमच्या कृपेने मी हे अद्भुत आख्यान ऐकले. नारायण व शक्र यांना पाहून मंदर पर्वतावर नारदांनी पुढे काय केले?

Verse 2

किं चकार मुनींद्रोऽथ तन्मे विस्तरतो मुने । वद संसारसरणोद्भूतमायाप्रपीडितम् । कथामृतजलौघेन वितृषं कुरु मां प्रभो

मग मुनींद्रांनी काय केले ते मला सविस्तर सांगा, हे मुने. संसारमार्गातून उत्पन्न मायेमुळे मी पीडित आहे; कथामृतजलाच्या प्रवाहाने माझी तृषा शमवा, प्रभो.

Verse 3

सारस्वत उवाच । अथासौ नारदो देवं ज्ञात्वा शप्तं द्विजन्मना । भृगुणा च तथा पूर्वं नान्यथैतद्भविष्यति

सारस्वत म्हणाले—तेव्हा नारदाने जाणले की देवाला एका द्विजाने शाप दिला आहे आणि पूर्वी भृगूनेही तसाच शाप दिला होता; म्हणून ‘हे अन्यथा होणार नाही’ असा त्याने निश्चय केला।

Verse 4

भविष्यं यद्भवं देव वर्तमानं विचिंत्यताम् । अयं च वामनो भूत्वा विष्णुर्यास्यति तां पुरीम्

हे देव! जे भविष्यकाळात होणार आहे आणि जे आत्ता वर्तमान आहे, याचा विचार करा. कारण हा विष्णू वामनरूप धारण करून त्या पुरीस जाईल।

Verse 5

निग्रहं स बलेः पश्चात्करिष्यति मम प्रियम् । युद्धं विना कथं स्थेयं वर्तमानं महोल्बणम्

तो नंतर बलीचा निग्रह करील आणि माझे प्रिय कार्य साध्य करील; पण हे अत्यंत उग्र वर्तमान संकट युद्धाविना कसे सहन करावे?

Verse 6

देवदानवयुद्धानि दैत्यगन्धर्व रक्षसाम् । निवारितानि सर्वाणि सरीसृपपतत्रिणाम्

देव-दानवांचे, दैत्य-गंधर्व-राक्षसांचे सर्व युद्ध थांबविले गेले आहेत; इतकेच नव्हे तर सरीसृप व पक्ष्यांचे कलहही निवारले गेले आहेत।

Verse 7

सापत्नजः कलिर्नास्ति मम भाग्यपरिक्षये । देवेन्द्रो गुरुणा पूर्वं वारितः किं करोम्यहम्

माझे भाग्य क्षीण होत असता आता वैरातून उठणारा कलह उरलेला नाही. देवेन्द्रालाही पूर्वी गुरूंनी आवरले होते; मग मी काय करावे?

Verse 8

माननीयो गुरुर्मेऽयमतस्तं न शपाम्यहम् । युद्धार्थं तु ततो यत्नो न सिध्यति करोमि किम्

हा माझा गुरु पूजनीय आहे; म्हणून मी त्याला शाप देत नाही. पण युद्धासाठी केलेला माझा प्रयत्न सिद्ध होत नाही—आता मी काय करू?

Verse 9

केनापि दैवयोगेन पुरुषार्थो न सिध्यति । तथापि यत्नः कर्तव्यः पुरुषार्थे विपश्चिता । दैवं पुरुषकारेण विनापि फलति क्वचित्

केवळ दैवयोगाने पुरुषार्थ सिद्ध होत नाही. तरीही विवेकी जनांनी योग्य पुरुषार्थात प्रयत्न करावाच. कारण दैव, पुरुषप्रयत्नाविना देखील, कधी कधीच फल देते.

Verse 10

यदुक्तं तद्वचो व्यर्थं यतः सिद्धिः प्रयत्नतः । बलिं गत्वा भणिष्यामि यथा युद्धं करिष्यति

जे बोलले गेले ते वचन व्यर्थ आहे; कारण सिद्धी प्रयत्नानेच मिळते. मी बलिकडे जाऊन त्याला सांगेन की त्याने युद्ध कसे करावे.

Verse 11

न श्रोष्यति स चेद्वाक्यं निश्चितं तं शपाम्यहम् । इत्युक्त्वा स ययौ वेगान्नारदो बलिमंदिरे । निमेषांतरमात्रेण शिष्याभ्यां गगने स्थितः

तो जर माझे वचन ऐकणार नाही, तर मी निश्चयच त्याला शाप देईन. असे म्हणून नारद वेगाने बलिच्या भवनाकडे गेले; एका निमेषातच ते दोन शिष्यांसह आकाशात स्थिर झाले.

Verse 12

प्रासादे शैलसंकाशे सप्तभौमे महोज्ज्वले । तस्योपरि सभा दिव्या निर्मिता विश्वकर्मणा

पर्वतासारखा, सात मजली, अत्यंत तेजस्वी असा तो प्रासाद होता; त्याच्या वर विश्वकर्म्याने निर्मिलेला एक दिव्य सभामंडप होता.

Verse 13

तस्यां सिंहासनं दिव्यं तत्रासीनो बलिर्नृप । दैत्यैः परिवृतः सर्वैः प्रौढिहास्यकथापरैः

तेथे दिव्य सिंहासनावर राजा बळी विराजमान होता; सर्व दैत्यांनी वेढलेला, तो प्रौढ विनोद-परिहास व गर्वोक्त कथांत रंगलेला होता।

Verse 14

ऋषिभिर्ब्राह्मणैः शांतैस्त थैवोशनसा स्वयम् । पुत्रमित्रकलत्रैश्च संवृतो दिव्यमन्दिरे

त्या दिव्य मंदिरी शांत ऋषी व ब्राह्मण त्याची सेवा करीत होते, स्वयं उशनसही उपस्थित होता; आणि तो पुत्र, मित्र व पत्न्यांनी वेढलेला होता।

Verse 15

देवांगनाकरग्राहगृहीतैर्दिव्यचामरैः । संवीज्यमानो दैत्येन्द्रः स्तूयमानः स चारणैः

देवांगनांच्या करांनी धरलेल्या दिव्य चामरांनी दैत्येंद्राला वारा घातला जात होता; आणि चारण त्याची स्तुती करीत होते।

Verse 16

यावदास्ते मदोन्मत्ता मन्त्रयंति परस्परम् । दैत्यदानवमुख्या ये ते सर्वे युद्धकांक्षिणः

तो गर्वमदाने उन्मत्त होऊन बसलेला असताना ते परस्पर मंत्रणा करू लागले; दैत्य-दानवांचे ते सर्व प्रमुख युद्धाची आकांक्षा बाळगत होते।

Verse 17

उत्थायोत्थाय भाषंते प्रगल्भंते सुरैः सह । अस्मदीयमिदं सर्वं त्रैलोक्यं सांप्रतं गतम्

ते वारंवार उठून उद्धटपणे बोलू लागले आणि देवांशी अधिकच प्रगल्भ झाले—“आता हे सर्व त्रैलोक्य आमच्या अधिकारात आले आहे।”

Verse 18

शुक्रबुद्ध्या विना युद्धं प्राप्स्यते किं महोदयः । दैत्येन्द्रो देवराजेन स्नेहं च कुरुतो यदि

शुक्राचार्यांच्या बुद्धीविना हे महान् युद्धकार्य कसे साध्य होईल? विशेषतः दैत्येंद्र जर देवराज इंद्राशी स्नेह करीत असेल तर।

Verse 19

ऐरावणं सदा मत्तं कथं नो याचते बलिः । चतुरं तुरगं कस्मान्नार्पयति दिवाकरः

सदा मत्त असलेला ऐरावत बलि आपल्याकडून का मागत नाही? आणि दिवाकर सूर्य आपला चतुर व वेगवान अश्व त्याला का अर्पण करीत नाही?

Verse 20

यावन्नाक्रम्यते लुब्धो धनाध्यक्षो रणाजिरे । तावन्नार्पयते वित्तं यदा तत्संचितं सुरैः

रणांगणात लोभी धनाध्यक्षावर जोवर आक्रमण होत नाही, तोवर तो धन देत नाही—जरी ती संपत्ती देवांनीच संचित केलेली असली तरी।

Verse 21

न दर्शयति रत्नानि जलराशी रसातलात् । यावन्न मन्दरं क्षिप्त्वा विमथ्नीमो वयं च तम्

जलराशी समुद्र रसातलातील रत्ने दाखवीत नाही, जोवर आपण मंदर पर्वत टाकून त्याचे मंथन करीत नाही.

Verse 22

यथामृतकलाश्चन्द्राद्भुज्यन्ते क्रमशः सुरैः । एवं भागं बलेः कस्मान्न ददाति जलात्मकः

जसे चंद्रापासून अमृतकलशांचे भाग देव क्रमाने भोगतात, तसे जलात्मक समुद्र बलीला त्याचा योग्य भाग का देत नाही?

Verse 23

स्वर्धुनी शीतलो वातः पद्मर्किजल्कवासितः । स्वर्गे वाति शनैर्यद्वत्तथा न बलिमंदिरे

स्वर्गीय गंगेचा शीतल वारा, सूर्यतप्त कमळ-केसरांच्या सुगंधाने सुवासित, जसा स्वर्गात हळुवार वाहतो—तसा वारा बलिच्या मंदिरात वाहत नाही।

Verse 24

इन्द्रचापोद्यता मेघा जलं मुंचंति भूतले । बलिखङ्गोद्धुताः स्वर्गं पुनस्ते यांति भूतलात्

इंद्रधनुष्य उचललेले मेघ पृथ्वीवर जल ओततात; पण बलिच्या खड्गाने वर उडविले गेलेले ते मेघ पृथ्वीवरून पुन्हा स्वर्गात जातात।

Verse 25

अस्मदीये धरापृष्ठे यमो मारयते जनम् । नैवं स्वर्गे न पाताले पश्याहो कार्यकारणम्

आमच्या या धरापृष्ठावर यम लोकांना मारतो; तसे स्वर्गात नाही, पाताळातही नाही—अहो, कार्य-कारणाचे हे किती विचित्र विधान!

Verse 26

आयुर्वृत्तिं सुतान्सौख्यमस्माकं लिखति स्वयम् । ललाटे चित्रगुप्तोऽसौ न देवानां तु तत्समम्

आमचे आयुष्य, उपजीविका, पुत्र आणि सुख—हे चित्रगुप्त स्वतः कपाळावर लिहितो; पण देवांमध्ये त्यासारखे काही नाही।

Verse 27

वर्षाशीतातपाः काला वर्तंते भुवि सांप्रतम् । न स्वर्गे नैव पाताले भीता भूमौ भ्रमंति हि

आता पृथ्वीवर पाऊस, थंडी आणि ऊन यांचे काळ चालतात; स्वर्गात नाही, पाताळातही नाही—भीत होऊन ते खरेच भूमीवरच फिरतात।

Verse 28

एकवीर्योद्भवा यूयं स्वस्रीया देवदानवाः । भूमौ स्थिता वयं कस्माद्देवाः केनोपरिकृताः

तुम्ही देव व दानव एकाच वीर्यापासून उत्पन्न, भगिनी-संबंधाने आप्त; मग आम्ही भूमीवर का स्थित आहोत, आणि देवांना वर कोणी बसविले?

Verse 29

समुद्रे मथ्यमाने तु दैत्येन्द्रो वंचितः सुरैः । एकतः सर्वदेवाश्च बलिश्चैवैकतः स्थितः

समुद्र-मंथन होत असता दैत्येंद्र बळीला देवांनी फसविले. एका बाजूस सर्व देव एकत्र होते, आणि दुसऱ्या बाजूस एकटाच बळी उभा होता.

Verse 30

उत्पन्नेषु च रत्नेषु भाग्यं वै यस्य यादृशम् । गजाश्वकल्पवृक्षाद्याश्चंद्रगोगणदंतिनः

रत्ने उत्पन्न होताच ज्याचे जसे भाग्य, त्याला तसाच वाटा मिळाला—हत्ती, घोडे, कल्पवृक्ष इत्यादी, तसेच चंद्र-गण, गो-गण व दंती अशा अद्भुत संपत्ती.

Verse 31

गृहीत्वा ह्यमृतं देवैर्वयं पाने नियोजिताः । एतया चूर्णिता यूयं न जानीथातिगर्विताः

देवांनी अमृत हस्तगत करून आम्हाला केवळ पिण्यासच नेमले. अहंकाराने फुगलेल्यांनो, या (माये/छलाने) तुम्ही चूर्ण झाले आहात हे तुम्हाला कळत नाही.

Verse 32

पीतावशेषं पीयूषं सत्यलोके धृतं सुरैः । अहोतिकुटिला देवाः कस्माच्छेषं न दीयते

पिल्यानंतर उरलेले पीयूष देवांनी सत्यलोकात ठेवून दिले आहे. अहो, देव किती परम-कुटिल! उरलेला भाग आम्हाला का दिला जात नाही?

Verse 33

सुरामृतमिति ज्ञात्वा पीयूषाद्वंचिता वयम् । तिलतैलमेवमिष्टं यैर्न दृष्टं घृतं क्वचित्

‘देवांचे अमृत’ असे समजून आम्ही खऱ्या पीयूषापासून फसवले गेलो. ज्यांनी कधी तूप पाहिलेच नाही ते तीळतेलालाच श्रेष्ठ मानतात, तसेच आम्ही भ्रमित झालो.

Verse 34

विष्णोर्वक्रचरित्राणां संख्या कर्तु न शक्यते । तथापि कथ्यते तुष्टैर्हृष्टैस्तैर्यदनुष्ठितम्

विष्णूच्या अद्भुत व कुटिल (कौशल्यपूर्ण) लीलांची संख्या मोजता येत नाही. तरीही, जे काही त्या तुष्ट व हर्षित जनांनी आचरले, ते येथे सांगितले जाते.

Verse 35

गौरांगी सुन्दरी सुभ्रूः पीनोन्नतपयोधरा । सुकेशा चंद्रवदना कर्णासक्तविलोचना

ती गौरवर्णा, सुंदरी, सुंदर भुवयांची; पीन व उन्नत स्तनांची; सुकेशी, चंद्रमुखी, आणि कानांपर्यंत लांबट नेत्रांची होती.

Verse 36

वलित्रयांकिता मध्ये बाला मुष्ट्यापि गृह्यते । स्थलारविंदचरणा लतेव भुजभूषिता

तिची कटी तीन सुंदर वळ्यांनी अंकित होती; ती इतकी सुकुमार की मुठीतही धरता येईल. तिचे चरण स्थलकमळासारखे, आणि भुजा लतेसारख्या शोभित होत्या.

Verse 37

सा सर्वाभरणोपेता सर्वलक्षणसंयुता । त्रैलोक्यमोहिनी देवी संजाताऽमृतमन्थने

ती सर्व आभरणांनी विभूषित व सर्व शुभलक्षणांनी युक्त होती. त्रैलोक्याला मोहित करणारी ती देवी अमृतमंथनाच्या वेळी प्रकट झाली.

Verse 38

अमृतादुत्थिता पूर्वं यस्य सा तस्य तद्ध्रुवम् । त्रैलोक्यं वशगं तस्य यस्य सा चारुलोचना

अमृतातून प्रथम जिच्या दिशेने ती उठली, निश्चयाने ती त्याचीच झाली. ज्याच्याकडे ती चारुलोचना देवी आहे, त्याच्या अधीन त्रैलोक्य येते.

Verse 39

तया संमोहिताः सर्वे देवदानवराक्षसाः । विमुच्य मन्थनं सर्वे तां ग्रहीतुं समुद्यताः

तिच्या मोहाने सर्व देव, दानव व राक्षस संमोहित झाले; मंथन सोडून सर्वजण तिला पकडायला धावले.

Verse 40

एका स्त्री बहवो देवा दानवादैत्यराक्षसाः । विवादः सुमहाञ्जातः कथमत्र भविष्यति

एक स्त्री आणि इतके देव, दानव, दैत्य व राक्षस! फार मोठा वाद झाला; इथे याचा निकाल कसा लागेल?

Verse 41

आगत्य विष्णुना सर्वे भुजे धृत्वा निवारिताः । अस्यार्थे किमहो वादः क्रियते भोः परस्परम्

तेव्हा विष्णू आले आणि भुजांनी सर्वांना धरून थांबवले; म्हणाले, “अहो, या कारणासाठी तुम्ही परस्परांशी वाद का करता?”

Verse 42

अमृतार्थे समारम्भो महिलार्थे विनश्यति । संकेतं प्रथमं कृत्वा विष्णुना चुंबिता पुनः

“अमृतासाठी सुरू केलेला उपक्रम स्त्रीसाठी वळला तर नष्ट होतो.” असे म्हणत प्रथम संकेत ठरवून, ती पुन्हा विष्णूंनी चुंबिली.

Verse 43

दिव्यरूपधरः स्रग्वी वनमालाविभूषितः । कौस्तुभोद्द्योतिततनुः शंखचक्रगदाधरः

तो दिव्यरूप धारण करून स्रग्वी, वनमाळेने विभूषित होता। कौस्तुभमण्याच्या तेजाने त्याचे तन उजळले; शंख, चक्र व गदा तो धारण करी।

Verse 44

तस्या हस्ते शुभां मालां दत्त्वा विष्णुः पुरः स्थितः । उद्धृत्य बाहुं सर्वेषां बभाषे वचनं हरिः

तिच्या हाती शुभ माळ देऊन विष्णु समोर उभा राहिला। मग हरिने सर्वांचे बाहू उचलून हे वचन उच्चारले.

Verse 45

कुर्वंतु कुण्डलं सर्वे तिष्ठन्तु स्वयमासने । विलोक्य स्वेच्छया लक्ष्मीर्वरमालां प्रयच्छतु

‘तुम्ही सर्वांनी वर्तुळ करा आणि आपापल्या आसनी स्थिर राहा. लक्ष्मीदेवी पाहून, स्वेच्छेने ज्याला इच्छेल त्याला वरमाळ अर्पण करो.’

Verse 46

स्वयंवरविभेदं यः करिष्यत्यतिलंपटः । स वध्यः सहितैः सर्वैः परस्त्रीलुब्धको यथा

‘जो कोणी लोभाने या स्वयंवरात भेद घालेल, तो सर्वांनी मिळून वध करण्यास योग्य आहे—जसा परस्त्रीलोलुप पुरुष.’

Verse 47

परदारकृतं पापं स्त्रीवध्या तस्य जायताम् । अन्योऽपि यः करोत्येवमेवमस्तु तदुच्यताम्

‘परदारदूषणातून जे पाप उत्पन्न होते, ते स्त्रीहिंसेस पात्र त्या पुरुषास लागो. आणि जो दुसराही असेच करील, त्यालाही हेच निश्चित होवो.’

Verse 48

साधारणं हरिं ज्ञात्वा तथेत्युक्त्वा तथा कृतम् । देवदानवदैत्यानां गंधर्वोरगरक्षसाम् । मध्ये योऽभिमतो भर्ता स ते सत्यं भवेदिति

हरि हा सर्वसम न्यायकर्ता आहे असे जाणून सर्वांनी “तथास्तु” म्हणत तसेच केले। “देव, दानव, दैत्य, गंधर्व, नाग व राक्षस यांच्यामध्ये ज्याला तू पती म्हणून इच्छिशील, तोच खरोखर तुझा पती होवो.”

Verse 49

तेनासौ मोहिता पूर्वं दृष्टिदानेन कर्षिता । आद्यं संमोहनं स्त्रीणां चक्रे दृष्टिनिरीक्षणम्

त्याने पूर्वीच ‘दृष्टिदान’ करून तिला मोहित व आकृष्ट केले होते। स्त्रियांना संमोहित करण्याचा पहिला उपाय म्हणून त्याने केवळ दृष्टिनिरीक्षण—नजरेचे सामर्थ्य—वापरले।

Verse 50

एवमेवेति तत्कर्णे हस्तं दत्त्वा यदुच्यते । दधाति हृदि यं नारी कामबाणप्रपीडिता

कानावर हात ठेवून ‘एवमेव’ म्हणत जे कुजबुजून सांगितले जाते, ते कामबाणांनी पीडित नारी हृदयात घट्ट धरून ठेवते।

Verse 51

तमेव वरयेदत्र कश्चिन्नास्त्येव संशयः । संजाते कलहे पूर्वं हरिणा तं निवर्तितुम्

इथे ती त्यालाच वरले असती—यात संशय नाही. पण पूर्वी कलह निर्माण झाला तेव्हा हरिने तो थांबवून प्रसंग निवळविण्यास उपाय केला।

Verse 52

यदा गृहीता सर्वैः सा हरिं नैव विमुंचति । त्वमेव भर्ता साऽचष्टे मुंच मां व्रज दूरतः

सर्वांनी धरले तरी ती हरिला अजिबात सोडत नाही. ती म्हणते—“तूच माझा पती आहेस; मला सोडा, आणि तुम्ही दूर निघून जा.”

Verse 53

मुक्त्वा दूरं ततो विष्णुः प्रविष्टः सुरमण्डले । तदा सर्वे च मामुक्त्वा यथास्थानं स्वयं गताः

तेव्हा विष्णू स्वतःला मुक्त करून दूर जाऊन देवमंडळात प्रविष्ट झाला. मग त्या सर्वांनी मलाही सोडून दिले आणि ते आपापल्या स्थानास स्वयंस्फूर्त परत गेले.

Verse 54

आचष्ट विजया पूर्वं सर्वान्देवान्यथाक्रमम् । सा च निरीक्षते पश्चात्तं विचार्य विमुञ्चति

विजयाने प्रथम यथाक्रम सर्व देव दाखविले. नंतर तिने त्याला पाहून विचार करून त्यास मुक्त केले.

Verse 55

उदासीनः शिवः शांतो गौरीकांतस्त्रिलोचनः । नान्यां निरीक्षते नित्यं ध्यानासक्तस्त्रिलोचनः

शिव उदासीन, शांत, गौरीकांत, त्रिलोचन आहेत. ते कधीही अन्येकडे पाहत नाहीत; ध्यानात आसक्त त्रिलोचन सदा अंतर्मुख असतात.

Verse 56

पितामहोयमित्युक्तं यदा सख्या तदा तया । नमस्कृत्य गतं दूरे कृत्वा मौनं न पश्यति

सखीने ‘हा पितामह (ब्रह्मा) आहे’ असे म्हटल्यावर तिने त्यांना नमस्कार केला. ते दूर गेल्यावर तिने मौन धारण करून मागे वळून पाहिले नाही.

Verse 57

आदित्यं पद्मकं मुञ्च दहनं दहनात्मकम् । वाति वातो गता दूरे वरुणो मे पिता यतः

‘आदित्य, पद्मक आणि अग्निस्वरूप दहन यांना सोडून द्या. वारा वाहत दूर निघून गेला आहे—कारण वरुण माझा पिता आहे.’

Verse 58

पौलोमीवदनासक्तो देवेन्द्रो मे न रोचते

पौलोमीच्या मुखावर आसक्त चित्त असलेला देवांचा स्वामी इंद्र मला रुचत नाही।

Verse 59

वधबंधकृतच्छेदभेददण्डविकर्ष णम् । कुर्वन्न कुरुते सौम्यं रूपं वैवस्वतो यमः

हे सौम्य! वध, बंधन, छेदन, भेदन, दंड व ओढून नेणे हे करीत असतानाही वैवस्वत यम कधीही सौम्य रूप धारण करीत नाही।

Verse 60

देवदानवगंधर्वदैत्यपन्नगराक्षसान्

देव, दानव, गंधर्व, दैत्य, पन्नग (नाग) आणि राक्षसांना—

Verse 61

दृष्ट्वात्युग्रांस्ततो याति दृष्टोऽसौ पुरुषो त्तमः । कर्णांतलोचनभ्रांतवक्त्रं दृष्ट्यावलोक्य तम्

त्या अत्यंत उग्रांना पाहून तो पुरुषोत्तम तेथून निघून जातो; आणि ते त्याला पाहताच त्यांच्या मुखांचे विकार होतात—डोळे कानांच्या टोकापर्यंत फिरतात।

Verse 62

सौभाग्यातिशयाक्रांतं रम्यं काममनोहरम् । संजातपुलकोद्भेदस्वेदवारिकणांकितम्

तो अतिशय सौभाग्याने परिपूर्ण—रम्य व मनोहर; रोमांचाने उठलेल्या पुलकांनी आणि घाम व जलकणांनी अंकित होता।

Verse 63

देवदानवदैत्येन्द्रक्रोधदृष्टिनिरीक्षितम् । रम्यं रामा वरं चक्रे ददौ मालां ततः स्वयम्

देव, दानव व दैत्येंद्रांच्या क्रोधदृष्टीने निरखला जात असतानाही रम्य रामा त्यालाच वर म्हणून निवडून, नंतर स्वतःच्या हाताने त्याच्या गळ्यात माळ घातली।

Verse 64

दैत्याः परस्परं प्रोचुः प्रेक्ष्य तत्सुरचेष्टितम् । विभागं पश्य देवानां स्वर्गे सर्वे स्वयं गताः

देवांची ती कृती पाहून दैत्य परस्परांना म्हणाले— ‘देवांचा हा विभाग पाहा; सारेच आपोआप स्वर्गात गेले!’

Verse 65

पातालस्य तले यूयं मानवा धरणीतले । देवास्त्रिभुवने यांतु न वयं स्वर्गगामिनः

‘तुम्ही पाताळाच्या तळाशी; मानव धरणीवर. देव त्रिभुवनात संचारोत— पण आम्ही स्वर्गगामी नाही.’

Verse 66

मानवाः क्षत्रिया राज्यं कुर्वंतु पृथिवीतले । पातालं तु परित्यज्य धात्री यदि तु रक्ष्यते

‘मानव क्षत्रियांनी पृथ्वीवर राज्य करावे. पण पाताळ सोडून जर धरणीचे रक्षण करायचे असेल, तर—’

Verse 67

दैत्यदानवजैः कैश्चिद्राक्षसैस्तन्न शोभनम् । अथ किं बहुनोक्तेन राजा त्रिभुवने बलिः

‘काही दैत्य, दानव व राक्षसांनी धरणीचे रक्षण करणे शोभत नाही. अधिक काय बोलावे? त्रिभुवनाचा राजा तर बळीच आहे।’

Verse 68

संविभज्याथ रत्नानि समं राज्यं विधीयताम् । यावदेवं प्रगल्भंते तावत्पश्यंति नारदम्

ते म्हणाले—“रत्ने योग्य रीतीने वाटून घ्या आणि राज्यही समभागाने ठरवावे।” असे धिटाईने बोलत असतानाच त्यांनी नारदांना पाहिले।

Verse 69

गगनात्समुपायांतं द्वितीयमिव भास्करम् । ब्रह्मदंडकरासक्तयुद्धपुस्तकधारिणम्

तो आकाशातून उतरून येताना जणू दुसरा भास्करच दिसला—हातात ब्रह्मदंड, धर्मासाठी संघर्षास तत्पर, आणि ज्ञानपुस्तक धारण केलेला।

Verse 70

कृष्णाजिनधरं शांतं छत्रवीणाकमण्डलून् । मौंजीगुणत्रयासक्तग्रंथिप्रवरमेखलम्

तो शांत होता, कृष्णाजिन परिधान केलेला; छत्र, वीणा आणि कमंडलू धारण करणारा; आणि कमरेला मुंजा-तंतूंच्या त्रिगुण दोरीची गाठींनी बांधलेली उत्तम मेखला शोभत होती।

Verse 71

ब्रह्मरूपधरं शांतं दिव्यरुद्राक्षभूषितम् । गत कल्पकृतग्रंथिसूत्रमालावलंबितम्

तो ब्रह्मरूप धारण करून शांत होता, दिव्य रुद्राक्षांनी भूषित; आणि प्राचीन कल्पांत रचलेल्या गाठीदार पवित्र सूत्रमाळा अंगावर लोंबकळत होत्या।

Verse 72

विरंचिहरसंवादो जन्माहंकारगर्वितः । संक्रुद्धैः क्रियते कोऽद्य चिंतातत्परमानसम्

विरंचि (ब्रह्मा) आणि हर (शिव) यांचा तो संवाद-विवाद, जन्मगौरव व अहंकाराने फुगलेला—आज क्रोधाने तो पुन्हा कोण उकरून काढीत आहे, ज्याचे मन केवळ चिंतेत गुंतले आहे?

Verse 73

आयातं नारदं दृष्ट्वा विस्मिताः समुपस्थिताः । प्रभो प्रसादः क्रियतामागंतव्यं गृहे मम

नारद आलेले पाहून ते विस्मयाने उठून उभे राहिले व म्हणाले—“हे प्रभो, कृपा करा; कृपया माझ्या घरी पधारा.”

Verse 74

धन्योऽहं कृतपुण्योऽहं यस्य मे त्वं गृहागतः । इत्युक्तो बलिना विप्रो विवेशासुरमंदिरे । आसनं पाद्यमर्घ्यं च दत्त्वा संपूजितो द्विजः

“मी धन्य आहे, मी कृतपुण्य आहे; कारण आपण माझ्या घरी आला आहात”—असे बलिने म्हटले. मग तो ब्राह्मण असुर-मंदिरात प्रवेशला. आसन, पाद्य व अर्घ्य देऊन त्या द्विजाचा विधिवत् सत्कार झाला.

Verse 75

प्रविश्य सहिताः सर्वे संविष्टा दैत्यदानवाः । शुक्रेण सहितो दैत्यो बभाषे नारदं बलिः

सर्व दैत्य-दानव एकत्र आत प्रवेश करून बसले. तेव्हा शुक्राचार्यांसह दैत्यराज बलिने नारदांना संबोधून बोलणे सुरू केले.

Verse 76

इदं राज्यमिमे दारा इमे पुत्रा अहं बलिः । ब्रूहि येनात्र ते कार्यं दानं मे प्रथमं व्रतम्

“हे माझे राज्य, ह्या माझ्या पत्नी, हे माझे पुत्र—मी बलि आहे. येथे तुम्हाला जे कार्य आहे ते सांगा; कारण दान हेच माझे प्रथम व्रत आहे.”

Verse 77

नारद उवाच । भक्त्या तुष्यंति ये विप्रास्ते विप्रा भूमिदेवताः । न तु ये पूजिताः शक्त्या पुनर्याचंति तेऽधमाः

नारद म्हणाले—“जे ब्राह्मण भक्तीने तृप्त होतात तेच भूमिदेवता होत. परंतु जे सामर्थ्यानुसार पूजिले जाऊनही पुन्हा मागतात, ते अधम आहेत.”

Verse 78

त्वयाऽहं पूजितो हृष्टो न वित्तैर्मे प्रयोजनम् । हृष्टोऽहं तव राज्येन यज्ञैर्दानैर्व्रतैस्तथा

तू माझे यथाविधी पूजन केलेस, म्हणून मी प्रसन्न आहे; मला धनाची गरज नाही। तुझ्या धर्मयुक्त राज्यामुळे तसेच यज्ञ, दान व व्रतांमुळे मी अत्यंत हर्षित होतो।

Verse 79

देवैः कृतं विप्रियं ते किंचित्पश्याम्यहं बले । त्वया संपूज्यमानोऽपि देवराजो न तुष्यति

हे बलि, देवांनी तुझ्याविषयी काही अप्रिय केले आहे असे मला दिसते। तू यथाविधी पूजन करीत असतानाही देवराज इंद्र तृप्त होत नाही।

Verse 80

न क्षमंति सुराः सर्वे तव राज्यं धरातले । स्वर्गे मे तापको जातो देवानां तव विग्रहे

सर्व देवांना पृथ्वीवरील तुझे राज्य सहन होत नाही। देवांच्या तुझ्यावरील वैरामुळे स्वर्गातही माझ्या अंतःकरणात दाहक संताप उत्पन्न झाला आहे।

Verse 81

संनह्य प्रथमं याति यः सैन्यं शत्रुभूमिषु । स क्षत्रियो विजयते तस्य राज्यं च वर्धते

जो क्षत्रिय प्रथम शस्त्रसज्ज होऊन शत्रुभूमीत सैन्य नेतो, तोच विजय मिळवतो आणि त्याचे राज्य वाढते।

Verse 82

उच्छेदस्तव राज्यस्य भविष्यति श्रुतं मया । एवं ज्ञात्वा यथायुक्तं तच्छीघ्रं तु विधीयताम्

मला ऐकिवात आहे की तुझ्या राज्याचा उच्छेद होणार आहे। हे जाणून जे योग्य ते विलंब न करता त्वरित करावे।

Verse 83

बलिरुवाच । यैर्गुणैः कुरुते राज्यं राजा तान्वद मे विभो । दानं पात्रे प्रदातव्यं मया त्वमपि तं वद

बली म्हणाला—हे विभो! ज्या गुणांनी राजा राज्याचे योग्य पालन करतो ते मला सांगा. तसेच दान कोणत्या पात्राला द्यावे, तेही आपणच सांगा.

Verse 84

नारद उवाच । षड्विंशद्गुणसंपन्नो राजा राज्यं करोति च । स राज्यफलमाप्नोति शृणु तत्कथयाम्यहम्

नारद म्हणाले—छब्बीस गुणांनी युक्त राजा राज्याचे योग्य संचालन करतो. तो धर्मयुक्त राज्याचे फळ प्राप्त करतो; ऐक, ते गुण मी सांगतो.

Verse 85

चरेद्धर्मानकटुको मुंचेत्स्नेहमनास्तिके । अनृशंसश्चरेदर्थं चरेत्काममनुद्धतः

तो कठोरता न करता धर्माचे आचरण करील; नास्तिकावरील आसक्ती सोडील. क्रूरता न करता अर्थसाधना करील आणि अहंकार न ठेवता योग्य कामभोग करील.

Verse 86

प्रियं ब्रूयादकृपणः शूरः स्यादविकत्थनः । दाता चाऽयामवर्जः स्यात्प्रगल्भः स्यादनिष्ठुरः

तो प्रिय वचन बोले व कृपण नसेल. तो शूर असेल पण बढाई मारणार नाही. तो दाता असेल व परिश्रम टाळणार नाही; तो धैर्यवान असेल पण निर्दयी नसेल.

Verse 87

संदधीत न चानार्यान्विगृह्णीयान्न बंधुभिः । नानाप्तैश्चारयेच्चारान्कुर्यात्कार्यमपीडयन्

तो संधी करील, पण अनार्यांशी नाही; आपल्या बंधूंशी वैर करणार नाही. तो विश्वासू लोकांद्वारे गुप्तचर नेमेल आणि कोणालाही पीडा न देता कार्य साध्य करील.

Verse 88

अर्थान्ब्रूयान्न चापत्सु गुणान्ब्रूयान्न चात्मनः । आदद्यान्न च साधुभ्यो नासत्पुरुषमाश्रयेत्

अर्थ व नीतीची चर्चा करावी, पण आपत्तीच्या वेळी नाही; गुणांचे वर्णन करावे, पण स्वतःचे नाही। सज्जनांकडून काहीही घेऊ नये, आणि कधीही दुष्टांचा आश्रय करू नये।

Verse 89

नापरीक्ष्य नयेद्दण्डं न च मंत्रं प्रकाशयेत् । विसृजेन्न च लुब्धेभ्यो विश्वसेन्नापकारिषु

योग्य तपासणी न करता दंड देऊ नये, आणि गुप्त मंत्रणा उघड करू नये। लोभी लोकांकडे काम सोपवू नये, आणि अपकार करणाऱ्यांवर विश्वास ठेवू नये।

Verse 90

आप्तैः सुगुप्तदारः स्याद्रक्ष्यश्चान्यो घृणी नृपः । स्त्रियं सेवेत नात्यर्थं मृष्टं भुंजीत नाऽहितम्

राजाने आप्तजनांच्या साहाय्याने आपला गृहस्थाश्रम सुरक्षित ठेवावा, आणि करुणेने इतरांचे रक्षण करावे। स्त्रीसंगात अति आसक्त होऊ नये; शुद्ध व हितकर अन्न घ्यावे, अहितकर नको।

Verse 91

अस्तेयः पूजयेन्मान्यान्गुरुं सेवेदमायया । अर्च्यो देवो न दम्भेन श्रियमिच्छेदकुत्सिताम्

तो अस्तेय पाळो; मान्यजनांचा सन्मान करावा आणि गुरूची सेवा कपटाविना करावी। दंभाने देवपूजा करू नये; निंद्य नसलेली श्री-समृद्धी इच्छावी।

Verse 92

सेवेत प्रणयं कृत्वा दक्षः स्यादथ कालवित् । सांत्ववाक्यं सदा वाच्यमनुगृह्णन्न चाक्षिपेत्

प्रणय निर्माण करून व्यवहार करावा; तो दक्ष व काळ जाणणारा असावा। नेहमी सांत्वन करणारे शब्द बोलावेत, उपकार करावा, आणि कटु-अपमानकारक बोलू नये।

Verse 93

प्रहरेन्न च विप्राय हत्वा शत्रून्न शेषयेत् । क्रोधं कुर्यान्न चाकस्मान्मृदुः स्यान्नापकारिषु

ब्राह्मणावर कधीही प्रहार करू नये; शत्रूंना जिंकून त्यांना पुन्हा उभे राहण्यासाठी शिल्लक ठेवू नये। अकारण क्रोध करू नये, आणि अपकार करणाऱ्यांवर अतिमृदूही होऊ नये।

Verse 94

एवं राज्ये चिरं स्थेयं यदि श्रेय इहेच्छसि । तपःस्वाध्यायदानानि तीर्थयात्राऽश्रमाणि च

जर या जन्मातच कल्याण हवे असेल, तर अशा रीतीने राज्यात दीर्घकाळ स्थिर राहा। तप, स्वाध्याय व दान करा; तसेच तीर्थयात्रा आणि आश्रम-गमनही करा।

Verse 95

योगेनात्मप्रबोधस्य कलां नार्हंति षोडशीम् । त्वया संसारवैराग्यं कर्त्तव्यं विप्रपूजनम्

योगाने आत्मप्रबोधनाचा सोळावा अंशही प्राप्त होत नाही. म्हणून तुला संसाराविषयी वैराग्य धारण करावे आणि विप्रांचे पूजन-सत्कार करावा।

Verse 96

यष्टव्यं विविधैर्यज्ञैर्ध्येयो नारायणो हरिः । प्रसंगेन समायातो यास्ये रैवतके गिरौ

विविध यज्ञांनी यजन करावे आणि नारायण हरिचे ध्यान करावे. योगायोगाने येथे आलो आहे; आता मी रैवतक पर्वतावर जाईन।

Verse 97

तत्रास्ते भगवान्विष्णुर्नदी त्रैलोक्यपावनी । तत्रास्ते च शिवावृक्षो बहुपुष्पफलान्वितः । तत्र गत्वा करिष्यामि व्रतं तद्विष्णुवल्लभम्

तेथे भगवान विष्णु निवास करतात आणि त्रैलोक्य पावन करणारी नदीही आहे. तेथे पुष्प-फलांनी समृद्ध असा शिवा-वृक्षही आहे. तेथे जाऊन मी विष्णूला प्रिय असे ते व्रत करीन।

Verse 98

बलिरुवाच । कोऽयं रैवतकोनाम व्रतं किं विष्णुवल्लभम् । शिवावृक्षास्तु के प्रोक्तास्तत्कथं कथयस्व मे

बली म्हणाला— ‘रैवतक’ नावाचे हे स्थान कोणते? विष्णूला प्रिय असे व्रत कोणते? आणि ‘शिववृक्ष’ म्हणून कोणते वृक्ष सांगितले आहेत? हे सर्व मला यथार्थ सांगावे।

Verse 99

नारद उवाच । पुरा युगादौ दैत्येन्द्र सपक्षाः पर्वताः कृताः । संचिंत्य ब्रह्मणा पश्चादचलास्ते कृताः पुनः

नारद म्हणाला— हे दैत्येंद्र! प्राचीन काळी युगाच्या आरंभी पर्वत पंखांसह निर्माण झाले. नंतर ब्रह्मदेवांनी विचार करून त्याच पर्वतांना पुन्हा पंखरहित व अचल केले।

Verse 100

उत्पतंति महाकाया निपतंति यदृच्छया । मेरुमंदरकैलासा वचसा संस्थिताः स्थिराः

ते महाकाय पर्वत कधी उडून जात आणि कधी यदृच्छेने कोसळत. पण मेरू, मंदर आणि कैलास हे दिव्य आज्ञेने स्थिर व दृढ प्रतिष्ठित झाले।

Verse 101

वारिता न स्थिता ये तु त इंद्रेण स्थिरीकृताः । मेरोर्दक्षिण शृंगे तु कुमुदेति स पर्वतः

जे पर्वत आवरले तरीही जागी स्थिर राहत नव्हते, त्यांना इंद्राने स्थिर केले. मेरूच्या दक्षिण शिखरावर ‘कुमुद’ नावाचा तो पर्वत आहे।

Verse 102

दिव्यः सपक्षः सौवर्णो दिव्यवृक्षैः समावृतः । तस्योपरि पुरी दिव्या वैष्णवी विष्णुना कृता

तो पर्वत दिव्य, पंखयुक्त, सुवर्णमय आणि दिव्य वृक्षांनी वेढलेला आहे. त्याच्या शिखरावर विष्णूंनी निर्मिलेली ‘वैष्णवी’ नावाची दिव्य पुरी आहे।

Verse 103

तस्या मध्ये गृहं दिव्यं यस्मिल्लंक्ष्मीः सदा स्थिता । मेरोः शृंगे पुरी रम्या गृहं तत्र मनोरमम्

त्या नगरीच्या मध्यभागी एक दिव्य गृह आहे, ज्यात श्रीलक्ष्मी सदैव वास करते। मेरुच्या शिखरावर रम्य पुरी आहे आणि तेथे अत्यंत मनोहर निवास शोभतो।

Verse 104

तत्रास्ते स भवो देवो भवानी यत्र संस्थिता । सभा माहेश्वरी रम्या सौवर्णी रत्नमंडिता

तेथेच भवदेव (शिव) वास करतात, जिथे भवानी प्रतिष्ठित आहे. तेथे रम्य माहेश्वरी सभा आहे—सुवर्णमयी व रत्नांनी मण्डित।

Verse 105

तत्रास्ते भगवान्विष्णुर्देवैर्ब्रह्मादिभिर्वृतः । तस्यां विष्णुः सदा याति देवं द्रष्टुं महेश्वरम्

तेथे भगवान विष्णूही ब्रह्मा आदी देवांनी वेढलेले वास करतात. त्या स्थानी विष्णू सदैव महेश्वर देव (शिव) यांचे दर्शन घेण्यासाठी जातात.

Verse 106

सौवर्णैः कुमुदैर्यस्मादसौ सर्वत्र मंडितः । कुमुदेति कृतं नाम देवैस्तत्र समागतैः

तो सर्वत्र सुवर्ण कुमुद-पुष्पांनी मण्डित असल्यामुळे, तेथे जमलेल्या देवांनी त्याचे नाव ‘कुमुदा’ असे ठेवले.

Verse 107

एकदा भगवान्रुद्रो गिरौ तस्मिन्समागतः । द्रष्टुं तच्छिखरे रम्ये तां पुरीं विष्णुपालिताम्

एकदा भगवान रुद्र त्या पर्वतावर आले, त्या रम्य शिखरावर विष्णूने पालित केलेली ती नगरी पाहण्यासाठी.

Verse 108

गृहागतं हरं दृष्ट्वा हरिणा स तु पूजितः । लक्ष्म्या संपूजिता गौरी हर्षिता तत्र संस्थिता

गृहात आलेल्या हर (शिव) यांना पाहून हरि (विष्णू) यांनी त्यांची पूजा केली. लक्ष्मीने विधिपूर्वक सन्मान केलेली गौरी (पार्वती) आनंदित होऊन तेथेच विराजमान राहिली.

Verse 109

एकासनोपविष्टौ तौ मंत्रयंतौ परस्परम् । हरेण कारणं ज्ञात्वा तत्सर्वं कथितं हरेः

ते दोघे एकाच आसनावर बसून परस्पर विचारविनिमय करू लागले. हर (शिव) यांच्याकडून कारण जाणून हरि (विष्णू) यांनी तो सर्व वृत्तांत हराला सांगितला.

Verse 110

त्वयेयं नगरी कार्या मंदरे पर्वतोत्तमे । प्रष्टव्यः कारणं नाहमवश्यं तद्भविष्यति

“हे पर्वतोत्तम मंदर! ही नगरी तुलाच स्थापावी लागेल. कारणाविषयी मला विचारू नकोस—निश्चितच ते घडून येईल.”

Verse 111

हर एव विजानाति कारणं कतमोऽपि न । एवं तथेति तौ प्रोक्त्वा संस्थितौ पर्वतोऽपि सः

“कारण फक्त हर (शिव) जाणतात; दुसरा कोणीही नाही।” असे म्हणून—“एवम् अस्तु” (असेच होवो)—ते दोघे तेथेच स्थिर राहिले, आणि तो पर्वतही स्थिर उभा राहिला.

Verse 112

तं दृष्ट्वा संगतं रुद्रं कुमुदः स्वयमाययौ । धन्योऽहं कृतपुण्योऽहं यस्य मे गृहमागतौ

रुद्रांना संगतीसह आलेले पाहून कुमुद स्वतः पुढे आला. तो म्हणाला, “मी धन्य आहे, मी कृतपुण्य आहे, कारण तुम्ही दोघे माझ्या घरी आला आहात.”

Verse 113

द्वाभ्यामुक्तो गिरिवरो ददाव किं वरं तव । इत्युक्तः पर्वतस्ताभ्यां वरं वव्रे स मूढधीः

दोघांनी संबोधिल्यावर श्रेष्ठ गिरिवर म्हणाला— “तुम्हांला कोणता वर द्यावा?” असे ऐकून, मोहग्रस्त बुद्धीचा तो पर्वत त्या दोघांकडे वर मागू लागला।

Verse 114

भविष्यत्कार्यहेतुत्वाद्भविष्यति न तद्वृथा । यत्राहं तत्र वस्तव्यं भवद्भ्यामस्तु मे वरः

हे भविष्यकाळातील कार्याचे कारण आहे, म्हणून ते व्यर्थ ठरणार नाही. जिथे मी असेन तिथेच तुम्ही दोघांनी राहावे— हाच माझा वर आहे.

Verse 116

मत्सन्निधौ समागत्य स्थातव्यं ब्रह्मवासरम् । तथेत्युक्त्वा सपत्नीकौ गतौ हरिहरावुभौ

माझ्या सान्निध्यात येऊन ब्रह्मदेवाच्या एका दिवसापर्यंत स्थिर राहावे. “तथास्तु” असे म्हणत, पत्नींसह हरि व हर— दोघेही निघून गेले.

Verse 117

ऋषिरासीन्महाभाग ऋतवागिति विश्रुतः । तस्यापुत्रस्य पुत्रोऽभूद्रेवत्यन्ते महात्मनः

ऋतवाक् या नावाने प्रसिद्ध असा एक महाभाग ऋषी होता. त्या महात्म्यास पुत्र नसतानाही, रेवती नक्षत्राच्या अंतकाळी त्याला एक पुत्र झाला.

Verse 118

स तस्य विधिवच्चक्रे जातकर्मादिकाः क्रियाः । तथोपनयनाद्याश्च स चाशीलोऽभवन्नृप

त्याने विधिपूर्वक त्याच्यासाठी जातकर्मादी संस्कार केले आणि उपनयनादी क्रियाही पार पाडल्या. तरीही, हे नृपा, तो मुलगा दुर्वर्तनी झाला.

Verse 119

यतः प्रभृति जातोऽसौ ततः प्रभृत्यसावृषिः । दीर्घरोगपरामर्शमवापातीव दुर्द्धरम्

ज्या क्षणापासून तो बालक जन्मला, त्या क्षणापासूनच तो ऋषी जणू दीर्घरोगाच्या दुर्धर स्पर्शाने पीडित झाला।

Verse 120

माता चास्य परामार्तिं कुष्ठरोगाभिपीडिता । जगाम चिन्तां स ऋषिः किमेतदिति दुःखितः

त्याची माता देखील कुष्ठरोगाने अत्यंत पीडित होऊन घोर यातनेत पडली. हे पाहून ऋषी दुःखी झाला व विचार करू लागला—“हे काय?”

Verse 121

मूर्खस्तु मंदधीः पुत्रो दुःखं जनयते पितुः । अमार्गगो विशेषेण दुःखाद्दुःखतरं हि तत्

मूर्ख व मंदबुद्धी पुत्र पित्याला दुःख देतो; आणि तो अधर्ममार्गी झाला तर ते दुःख, दुःखाहूनही अधिक दुःखद ठरते।

Verse 122

अपुत्रता मनुष्याणां श्रेयसे न कुपुत्रता । सुहृदां नोपकाराय पितॄणां नापि तृप्तये

मनुष्याच्या कल्याणासाठी कुपुत्रापेक्षा अपुत्रता श्रेष्ठ; कारण तो न सुहृदांचा उपकार करतो, न पितरांना तृप्त करतो।

Verse 123

सुपुत्रो हृदयेऽभ्येति मातापित्रोर्दिनेदिने । पित्रोर्दुःखाय धिग्जन्म तस्य दुष्कृतकर्मणः

सुपुत्र दिवसेंदिवस माता-पित्यांच्या हृदयात अधिकाधिक वसतो; पण जो दुष्कर्मी पित्याच्या दुःखाचे कारण होतो, त्याच्या जन्माला धिक्कार।

Verse 124

धन्यास्ते तनया ये स्युः सवर्लोकाभिसंमताः । परोपकारिणः शांताः साधुकर्मण्यनुव्रताः

धन्य ते पुत्र, जे सर्वलोकांनी मान्य—परहितकारी, शांत स्वभावाचे, आणि सत्कर्मात नित्य अनुरक्त असतात।

Verse 125

अनिर्वृतं निरानंदं दुःखशोकपरिप्लुतम् । नरकाय न स्वर्गाय कुपुत्रत्वं हि जन्मिनः

आनंदहीन, शांतिहीन, दुःख-शोकाने भरलेले—कुपुत्रत्व जन्मलेल्या जीवाला स्वर्गाकडे नव्हे, नरकाकडेच नेते।

Verse 126

करोति सुहृदां दैन्यमहितानां तथा मुदम् । अकाले तु जरां पित्रोः कुपुत्रः कुरुते किल

कुपुत्र सुहृदांना दीन करतो आणि शत्रूंना आनंद देतो; तो आई-वडिलांना अकालीच वृद्ध करतो।

Verse 127

नारद उवाच । एवं सोऽत्यन्तदुष्टस्य पुत्रस्य चरितैर्मुनिः । दह्यमानमनोवृत्तिर्वृद्धगर्गमपृच्छत

नारद म्हणाले—अत्यंत दुष्ट पुत्राच्या चरित्रामुळे अंतःकरणाने दग्ध झालेला तो मुनी वृद्ध गर्गांना विचारू लागला।

Verse 128

ऋतवागुवाच । सुव्रतेन पुरा वेदा अधीता विधिना मया । समाप्य विद्या विधवत्कृतो दारपरिग्रहः

ऋतवाक म्हणाले—पूर्वी उत्तम व्रत पाळून मी विधिपूर्वक वेदांचे अध्ययन केले. विद्या पूर्ण करून नंतर विधिवत् पत्नीग्रहण करून गृहस्थाश्रम स्वीकारला।

Verse 129

सदारेण हि याः कार्याः श्रौतस्मार्त्तादिकाः क्रियाः । ताः कृताश्च विधानेन कामं समनुरुध्य च

पत्नीसमवेत जे श्रौत, स्मार्त इत्यादी कर्तव्यकर्म आहेत, ती सर्व मी विधिविधानाने केली; तसेच धर्म-अर्थ-काम हे योग्य रीतीने साधिले।

Verse 130

पुत्रार्थं जनितश्चायं पुंनाम्नो विच्युतौ मुने । सोऽयं किमात्मदोषेण मातुर्दोषेण किं मम । अस्मद्दुःखावहो जातो दौःशील्याद्वद कोविद

हे मुने! पुत्रप्राप्ती व ‘पुं-नाम’ नरकातून उद्धार यासाठीच हा पुत्र उत्पन्न केला. मग माझ्या कोणत्या दोषाने किंवा त्याच्या मातृदोषाने हा आमच्या घरास दुःखदायक झाला? हे कोविद, त्याचे दुष्शील्य कुठून आले ते सांग।

Verse 131

गर्ग उवाच । रेवत्यन्ते मुनिश्रेष्ठ जातोऽयं तनयस्तव । तेन दुःखाय ते दुष्टे काले यस्मादजायत

गर्ग म्हणाले—हे मुनिश्रेष्ठ! तुझा हा पुत्र रेवतीच्या अंतसंधीत जन्मला. म्हणूनच दुष्ट, अशुभ काळी जन्मल्यामुळे तो तुझ्या दुःखाचे कारण झाला।

Verse 132

तवापचारो नैवास्य मातुर्नापि कुलस्य च । अन्यद्दौःशील्यहेतुत्वं रेवत्यंत उपागतम्

यात तुझा अपचार नाही, ना मातृदोष, ना कुलदोष. या दुष्शील्याचे कारण रेवतीच्या अंतसंधीच्या (काळाच्या) प्रभावातूनच आले आहे।

Verse 133

रेवती अश्विनोर्मध्यमाश्लेषामघयोस्तथा । ज्येष्ठामूलर्क्षयोः प्रोक्तं गंडांतं तु भयावहम्

रेवतीच्या शेवट व अश्विनीच्या आरंभी, तसेच आश्लेषा–मघा यांच्या मध्ये आणि ज्येष्ठा–मूळ यांच्या मध्ये जी संधी आहे, तिला भयावह ‘गंडांत’ असे म्हटले आहे।

Verse 134

गंडत्रये तु ये जाता नरनारीतुरंगमाः । तिष्ठंति न चिरं गेहे तिष्ठन्तोऽपि भयंकराः । एवमुक्तोऽथ गर्गेण चुक्रोधातीव कोपनः

गंडांताच्या त्या तीन संधिकाळांत जे पुरुष, स्त्रिया व घोडे जन्मतात, ते घरात फार काळ राहत नाहीत; आणि राहिले तरी भय उत्पन्न करतात. गर्गाने असे सांगताच तो क्रोधी अत्यंत संतप्त झाला.

Verse 135

ऋतवागुवाच । यस्मान्ममैक पुत्रस्य रेवत्यन्ते समुद्भवः

ऋतवागु म्हणाला— कारण माझा एकमेव पुत्र रेवतीच्या अंत-संधीत उत्पन्न झाला आहे…

Verse 136

रेवती किं न जानाति मां विप्रः शापयिष्यति । जाज्वल्यमाना गगनात्तस्मात्पततु रेवती

रेवतीला कळत नाही काय की एखादा ब्राह्मण मला शाप देईल? म्हणून रेवती ज्वलंत होऊन आकाशातून कोसळो!

Verse 137

नारद उवाच । तेनैवं व्याहृते वाक्ये रेवत्यृक्षं पपात ह पश्यतः सर्वलोकस्य विस्मयाविष्टचेतसः

नारद म्हणाले— असे वचन उच्चारताच रेवतीचे नक्षत्र खरोखरच कोसळले; सर्व लोक पाहत राहिले, त्यांची मने विस्मयाने व्यापली.

Verse 138

ईश्वरेच्छाप्रभावेन पतिता गिरिमूर्द्धनि । रेवत्यृक्षं निपतितं कुमुदाद्रौ समन्ततः

ईश्वराच्या इच्छाशक्तीच्या प्रभावाने ती पर्वतशिखरावर पडली; कुमुद पर्वतावर सर्व बाजूंनी रेवतीचे नक्षत्र येऊन कोसळले.

Verse 139

सुराष्ट्रदेशे स प्राप्तः पतितो भूतले शुभे । हिमाचलस्य पुत्रो य उज्जयंतो गिरिर्महान्

तो सुराष्ट्रदेशी येऊन शुभ भूमीवर पडला—हिमाचलाचा पुत्र म्हणून ख्यात असलेला तो महान् उज्जयंत पर्वत होय.

Verse 140

कुमुदेन समं मैत्री कृता पूर्वं परस्परम् । यत्र त्वं स्थास्यसे स्थाता तत्राहमपि निश्चितम्

पूर्वी कुमुदासोबत माझी परस्पर मैत्री झाली होती. तू जिथे स्थिरपणे राहशील, तिथे मीही निश्चयाने राहीन.

Verse 141

इति कृत्वा गृहीत्वाथ गंगावारि सयामुनम् । सारस्वतं तथा पुण्यं सिंचितुं तं समागतः

असे करून त्याने गंगा-यमुनेचे जल तसेच पुण्य सरस्वतीचे जल घेतले आणि त्या पावन जलाने त्याचे सिंचन-अभिषेक करण्यासाठी तेथे आला.

Verse 142

आहूतसंप्लवं यावत्संस्थितौ तौ परस्परम् । कुमुदाद्रिश्च तत्पातात्ख्यातो रैवतकोऽभवत्

आहूत जलप्रलय जोपर्यंत शांत झाला नाही, तोपर्यंत ते दोघेही तेथे परस्परांसह स्थिर राहिले. आणि त्या अवतरणामुळे कुमुद पर्वत ‘रैवतक’ या नावाने प्रसिद्ध झाला.

Verse 143

अतीव रम्यः सर्वस्यां पृथिव्यां पृथिवीपते । कुमुदाद्रिश्च सौवर्णो रेवतीच्यवनात्पुनः

हे पृथ्वीपते! कुमुद पर्वत सर्व पृथ्वीवर अत्यंत रम्य होता; आणि पुन्हा रेवतीच्या अवतरणामुळे तो सुवर्णप्रभेने दीप्त झाला.

Verse 144

पंकजाभः स बाह्येन जातो वर्णेन भूपते । मेरुवर्णः स मध्ये तु सौवर्णः पर्वतोत्तमः

हे भूपते! तो पर्वतोत्तम बाहेरून कमळासारखा वर्ण धारण करून प्रकट झाला; आणि मध्यभागी मेरूसमान सुवर्णवर्णाने तेजस्वी झाला।

Verse 145

ततः सञ्जनयामास कन्यां रैवतको गिरिः । रेवतीकांति संभूतां रेवतीसदृशाननाम्

त्यानंतर रैवतक गिरिने एक कन्या उत्पन्न केली—रेवतीच्या कांतीतून जन्मलेली, आणि मुखाने रेवतीसारखी।

Verse 146

प्रमुचो नाम राजर्षिस्तेन दृष्टा वरांगना । पितृवद्रेवतीनाम कृतं तस्या नृपोत्तम

प्रमुच नावाच्या राजर्षींनी त्या वरांगनेला पाहिले; आणि हे नृपोत्तम! पित्याप्रमाणे तिचे नाव ‘रेवती’ असे ठेवले।

Verse 147

रेवतीति च विख्याता सा सर्वत्र वरांगना । सर्वतेजोमयं स्थानं सर्वतीर्थजलाश्रयम्

ती वरांगना ‘रेवती’ या नावाने सर्वत्र विख्यात झाली; आणि ते स्थान सर्वतेजोमय, सर्व तीर्थजलांचे आश्रयस्थान आहे।

Verse 148

गंगाजलप्रवाहैश्च संयुक्तं यामुनैस्तथा । स्थितं सारस्वतं तोयं तत्र गर्तेषु तत्त्रयम्

तेथे गंगाजलाच्या प्रवाहांशी संयुक्त आणि यमुनेच्या जलाशीही युक्त असे सरस्वतीचे जल स्थित होते; आणि तेथील गर्तांत ते तिन्ही पवित्र जल एकत्र स्थिर झाले।

Verse 149

विख्यातं रेवतीकुंडं यत्र जाता च रेवती । स्मरणाद्दर्शनात्स्नानात्सर्वपापक्षयो भवेत्

विख्यात रेवतीकुंड तेच, जिथे रेवतीचा जन्म झाला. त्याचे स्मरण, दर्शन व स्नान केल्याने सर्व पापांचा क्षय होतो.

Verse 150

सा बाला वर्द्धिता तेन प्रमुंचेन महात्मना । यौवनं तु तया प्राप्तं तस्मिन्रैवतके गिरौ

ती बालिका महात्मा प्रमुंच मुनींनी वाढविली; आणि त्या रैवतक पर्वतावरच तिला यौवन प्राप्त झाले.

Verse 151

तां तु यौवनसंपन्नां दृष्ट्वाऽथ प्रमुचो मुनि । एकांते चिन्तयामास कोऽस्या भर्ता भविष्यति

तिला यौवनसंपन्न पाहून मुनी प्रमुंच एकांती विचार करू लागले—“हिचा भर्ता कोण होईल?”

Verse 152

हूत्वाहूत्वा स पप्रच्छ गुरुं वह्निं द्विजोत्तमः । प्रसादं कुरु मे ब्रूहि कोऽस्या भर्ता भविष्यति

वारंवार हाक मारून त्या द्विजोत्तमाने गुरु अग्नीला विचारले—“माझ्यावर प्रसन्न व्हा, सांगा, हिचा भर्ता कोण होईल?”

Verse 153

अन्योऽस्याः सदृशः कोऽपि वंशे नास्ति करोमि किम् । वह्निकुण्डात्समुत्थाय प्रोक्तवान्हव्यवाहनः

“हिच्यासारखा तिच्या वंशात दुसरा कोणी नाही—मी काय करू?” असे म्हणत हव्यवाहन (अग्नी) अग्निकुंडातून उठून बोलला.

Verse 154

शृणु मे वचनं विप्र योऽस्या भर्ता भविष्यति । प्रियव्रतान्वयभवो महाबलपराक्रमः

हे विप्र, माझे वचन ऐक—हिचा भावी भर्ता प्रियव्रताच्या वंशात जन्मेल आणि महाबल व पराक्रमाने युक्त असेल।

Verse 155

पुत्रो विक्रमशीलस्य कालिंदीजठरोद्भवः । दुर्दमो नाम भविता भर्ता ह्यस्या महीपतिः

तो विक्रमशीलाचा पुत्र, कालिंदीच्या गर्भातून जन्मलेला; दुर्दम असे त्याचे नाव असेल आणि तोच महीपती होऊन हिचा भर्ता होईल।

Verse 156

अत्रांतरे समायातो दुर्दमः स महीपतिः । गिरौ मृगवधाकांक्षी मुनिं गेहे न पश्यति । प्रियेऽयि तातः क्व गत एहि सत्यं ब्रवीहि मे

तेवढ्यात तो महीपती दुर्दम पर्वतावर मृगयेस इच्छित येऊन पोहोचला. घरात मुनीस न पाहून म्हणाला—“प्रिये, तुझे वडील कुठे गेले? ये, मला सत्य सांग.”

Verse 157

नारद उवाच । अग्निशालास्थितेनैव तच्छ्रुतं वचनं प्रियम् । प्रियेत्यामन्त्रणं कोऽयं करोति मम वेश्मनि

नारद म्हणाले—अग्निशाळेतच असताना त्याने ते प्रेमळ वचन ऐकले. (तो विचार करू लागला) “माझ्या घरात ‘प्रिये’ असे कोण संबोधतो?”

Verse 158

स ददर्श महात्मानं राजानं दुर्दमं मुनिः । जहर्ष दुर्दमं दृष्ट्वा मुनिः प्राह स गौतमम्

मुनींनी महात्मा राजा दुर्दमास पाहिले. त्याला पाहून मुनि आनंदित झाला आणि (आदराने) म्हणाला—“हे गौतम, स्वागतम्.”

Verse 159

शिष्यं विनयसम्पन्नमर्घ्यं पाद्यं समानय । एकं तावदयं भूपश्चिरकालादुपागतः

विनय-संपन्न माझा शिष्य त्वरित आणा आणि अर्घ्य व पाद्यही घेऊन या। हा राजा फार काळानंतर येथे आला आहे।

Verse 160

जामाता सांप्रतं राजा योग्यास्य च सुता मम । ततः स चिंतयामास राजा जामातृ कारणम्

आता हा राजा माझा जावई होण्यास योग्य आहे आणि माझी कन्याही त्याला अनुरूप आहे. म्हणून राजा जावई होण्याचे कारण व रीती यांचा विचार करू लागला.

Verse 161

मौनेन विधिना राजा जगृहेऽर्घ्यं द्विजाज्ञया । तमासनगतं विप्रो गृहीतार्घ्यं महामुनिः

मौनविधीप्रमाणे राजाने द्विजाच्या आज्ञेने अर्घ्य स्वीकारले. अर्घ्य ग्रहण करून तो महामुनी ब्राह्मण आपल्या आसनावरच विराजमान राहिला.

Verse 162

प्रस्तुतं प्राह राजेन्द्रं नृपते कुशलं पुरे । कोशे बले च मित्रे च भृत्यामात्य प्रजासु च । तथात्मनि महाबाहो यत्र सर्वं प्रतिष्ठितम्

मग योग्य रीतीने तो राजेंद्रास म्हणाला— ‘हे नृपते, नगरात सर्व कुशल आहे ना? कोश, सेना, मित्र, सेवक- मंत्री आणि प्रजा यांचे कल्याण आहे ना? आणि हे महाबाहो, ज्याच्यावर सर्व काही आधारले आहे त्या तुझ्या स्वतःचेही कुशल आहे ना?’

Verse 163

पत्नी च ते कुशलिनी याऽत्र स्थाने हि तिष्ठति । अन्यासां कुशलं ब्रूहि याः संति तव मंदिरे

आणि तुझी पत्नी—जी येथे या स्थानी राहते—ती कुशल आहे ना? तुझ्या राजमहालात असलेल्या इतर स्त्रियांचेही कल्याण सांग.

Verse 164

राजोवाच । त्वत्प्रसादादकुशलं नास्ति राज्ये क्वचिन्मम । जातकौतूहलोऽस्म्यस्मि मम भार्याऽत्र का मुने

राजा म्हणाला—तुझ्या प्रसादाने माझ्या राज्यात कुठेही अमंगल नाही. तरीही मला मोठे कुतूहल आहे; हे मुने, येथे माझी पत्नी कोण आहे?

Verse 165

प्रमुच उवाच । रेवती ते वरा भार्या किं न वेत्सि नृपोत्तम । त्रैलोक्यसुन्दरी या तु कथं सा विस्मृता तव

प्रमुच म्हणाला—हे नृपोत्तम, रेवती हीच तुझी श्रेष्ठ पत्नी आहे; तू हे का जाणत नाहीस? जी त्रैलोक्यसुंदरी आहे, ती तुला कशी विसरली गेली?

Verse 166

राजोवाच । सुभद्रां शांतपापां च कावेरीतनयां तथा । सूरात्मजानुजातां च कदंबां च वरप्रजाम्

राजा म्हणाला—मी सुभद्रा, शांतपापा आणि कावेरीतनया हिलाही (स्मरतो); तसेच सूरात्मजानुजा आणि उत्तम संततीने युक्त कदंबा हिलाही।

Verse 168

ऋषिरुवाच । प्रियेति सांप्रतं प्रोक्ता रेवती सा प्रिया तव । तदन्यथा न भविता वचनं नृपसत्तम

ऋषी म्हणाला—आताच तिला ‘प्रिये’ असे म्हटले गेले; ती रेवतीच तुझी प्रिया आहे. हे नृपसत्तम, हे वचन अन्यथा होणार नाही.

Verse 169

राजोवाच । नास्ति भावकृतो दोषः क्षम्यतां तद्वचो मम । विनिर्गतं वचोवक्त्रान्नाहं जाने द्विजोत्तम

राजा म्हणाला—माझ्या बोलण्यात जाणूनबुजून दोष नव्हता; कृपा करून ते वचन क्षमा करा. हे द्विजोत्तम, मुखातून शब्द निघून गेल्यावर त्यावर माझा पूर्ण अधिकार राहत नाही.

Verse 170

ऋषिरुवाच । नास्ति भावकृतो दोषः परिवेद्मि कुरुष्व तत् । वह्निना कथितस्त्वं मे जामाताद्य भविष्यसि

ऋषी म्हणाले—भावनेने केलेला दोष नाही; मी समजलो. जे योग्य ते कर. अग्नीने तुझा उल्लेख मला केला आहे; आज तू माझा जावई होशील.

Verse 171

इत्यादिवचनै राजा भार्या मेने स रेवतीम् । ऋषिस्तथोद्यतः कर्तुं विवाहं विधि पूर्वकम् । उवाच कन्या पितरं किञ्चिन्मे श्रूयतां पितः

अशा वचनांनी राजाने रेवतीला पत्नी मानले. मग ऋषी विधिपूर्वक विवाह करण्यास उद्यत झाले. तेव्हा कन्येने पित्याला म्हटले—पिताजी, माझे थोडे ऐका.

Verse 172

यदि मे पतिना तात विवाहं कर्तुमिच्छसि । रेवत्यृक्षं विवाहं मे तत्करोतु प्रसादतः

कन्या म्हणाली—तात, जर या पतीशी माझा विवाह करायचा असेल, तर कृपया रेवती नक्षत्रातच माझा विवाह करावा.

Verse 173

ऋषिरुवाच । रेवत्यृक्षश्च न वै भद्रे चन्द्रयोगे दिवि स्थितम् । ऋक्षाण्यन्यान्यपि संति सुभ्रूर्वैवाहकानि च

ऋषी म्हणाले—भद्रे, सध्या चंद्रयोगासह आकाशात रेवती नक्षत्र स्थित नाही. हे सुभ्रू, विवाहास योग्य इतर नक्षत्रेही आहेत.

Verse 174

कन्योवाच । तात तेन विना कालो विकलः प्रतिभाति मे । विवाहो विकले तात मद्विधायाः कथं भवेत्

कन्या म्हणाली—तात, त्याविना काळ मला अपुरा वाटतो. तात, अपुऱ्या काळात माझ्यासारखीचा विवाह नीट कसा होईल?

Verse 175

प्रमुञ्च उवाच । ऋतवागिति विख्यातस्तपस्वी रेवतीं प्रति । चकार कोपं क्रुद्धेन तेनर्क्षं तन्निपातितम्

प्रमुञ्च म्हणाला—रेवतीच्या कारणाने ‘ऋतवाक्’ नावाचा विख्यात महातपस्वी क्रोधावला; आणि त्या क्रोधात त्याने ते नक्षत्र पाडून टाकले।

Verse 176

मया चास्मै प्रतिज्ञाता भार्येति विदितं तव । न चेच्छसि विवाहं त्वं संकटं नः समागतम्

आणि मी तुला त्याच्यासाठी पत्नी म्हणून वचन दिले आहे—हे तुला ठाऊक आहे। तू विवाहास मान्य नसशील तर आपल्यावर मोठे संकट आले आहे।

Verse 177

कन्योवाच । ऋतवागेव स मुनिः किमेतत्तप्तवान्स्वयम् । न त्वया मम तातेन ब्रह्मबन्धोः सुताऽस्मि किम्

कन्या म्हणाली—तो मुनि खरोखरच ऋतवाक् आहे काय? त्याने स्वतः असे तप केले आहे काय? की, हे ताता, तुझ्यामुळे माझ्याशी ‘ब्रह्मबन्धु’च्या कन्येसारखा व्यवहार होतो आहे काय?

Verse 178

ऋषिरुवाच । ब्रह्मबन्धोः सुता न त्वं तपस्वी नास्ति मेऽधिकः । सुता त्वं च मया देया नान्यत्कर्तुं समुत्सहे

ऋषी म्हणाले—तू ब्रह्मबन्धुची कन्या नाहीस; माझ्याहून श्रेष्ठ तपस्वी कोणी नाही. आणि तुला माझ्याच हातून (विवाहात) देणे आवश्यक आहे; याविरुद्ध करायला मी धजावत नाही।

Verse 179

कन्योवाच । तपस्वी यदि मे तातस्तत्किमृक्षमिदं दिवि । समारोप्य विवाहो मे कस्मान्न क्रियते पुनः

कन्या म्हणाली—हे ताता, तो खरोखर तपस्वी असेल तर आकाशातील हे नक्षत्र काय आहे? ते पुन्हा वर स्थापून माझा विवाह परत का केला जात नाही?

Verse 180

ऋषिरुवाच एवं भवतु भद्रं ते भद्रे प्रीतिमती भव । आरोपयामीन्दुमार्गे रेवत्यृक्षं कृते तव

ऋषी म्हणाले—“एवंच होवो; हे भद्रे, तुझे कल्याण होवो, तू आनंदाने परिपूर्ण हो. तुझ्यासाठी मी चंद्रमार्गावर रेवती नक्षत्र स्थापीन.”

Verse 181

ततस्तपःप्रभावेन रेवत्यृक्षं महामुनिः । यथा पूर्वं तथा चक्रे सोमयोगि द्विजोत्तमः । विवाहं दुहितुः कृत्वा जामातरमुवाच ह

त्यानंतर तपश्चर्येच्या प्रभावाने तो महामुनी—सोमयोगी श्रेष्ठ द्विज—याने रेवती नक्षत्र पूर्ववत् केले. कन्येचा विवाह करून तो जावयास म्हणाला.

Verse 182

औद्वाहिकं ते भूपाल कथ्यतां किं ददाम्यहम् । दुष्प्रापमपि दास्यामि विद्यते मे महत्तपः

“हे भूपाल, तुझा औद्वाहिक दान सांग—मी तुला काय देऊ? जे दुर्मिळ आहे तेही देईन; माझ्याकडे महान तपोबल आहे.”

Verse 183

राजोवाच । मनोः स्वायंभुवस्याहमुत्पन्नः संततौ मुने । मन्वंतराधिपं पुत्रं त्वत्प्रसादाद्वृणोम्यहम्

राजा म्हणाला—“हे मुने, मी स्वायंभुव मनूच्या वंशात जन्मलो आहे. तुमच्या प्रसादाने मला असा पुत्र वर म्हणून हवा, जो मन्वंतराचा अधिपती होईल.”

Verse 184

ऋषिरुवाच । भविष्यति महीपालो महाबलपराक्रमः । रेवती रेवतीकुण्डे स्नात्वा पुत्रं जनिष्यति

ऋषी म्हणाले—“महाबल व पराक्रमयुक्त असा पृथ्वीपाल नक्कीच होईल. रेवती रेवती-कुंडात स्नान करून पुत्रास जन्म देईल.”

Verse 185

एवं कृत्वा गतो राजा सा च पुत्रमजीजनत् । रैवतेति कृतं नाम बभूव स मनुर्नृपः

असे करून राजा निघून गेला आणि तिने पुत्रास जन्म दिला. त्या राजर्षी मनूचे नाव ‘रैवत’ असे ठेवले गेले.

Verse 186

अमुना च तदा प्रोक्तमस्मिन्रैवतके गिरौ । स्त्रियः स्नानं करिष्यंति तासां पुत्रा महाबलाः । दीर्घायुषो भविष्यंति दुःखदारिद्र्यवर्जिताः

तेव्हा रैवतके पर्वतावर त्याने असे घोषित केले—येथे स्नान करणाऱ्या स्त्रियांचे पुत्र महाबलवान होतील; ते दीर्घायुषी व दुःख-दरिद्र्यरहित होतील.

Verse 187

नारद उवाच । इत्युक्ते पर्वतो राजन्दीर्घो भूत्वा पपात सः । एतौ तौ संस्मृतौ देवौ सभार्यौ हरिशंकरौ

नारद म्हणाले—हे राजन्, असे बोलताच तो पर्वत लांब होऊन मग कोसळला. तेव्हा पत्नींसह हरि व शंकर हे दोन्ही देव स्मरण करून आवाहिले गेले.

Verse 188

स्मृतमात्रौ तदाऽयातौ तेन बद्धौ पुरा यतः । यत्राहं तत्र स्थातव्यं भवद्भ्यामिति निश्चितम्

स्मरण होताच ते दोघे तत्क्षणी आले; कारण पूर्वी त्यांना त्याने बांधले होते. निश्चय असा होता—“जिथे मी असेन, तिथेच तुम्हा दोघांनी राहिले पाहिजे.”

Verse 189

अतो विष्णुहरौ देवौ स्थितौ तौ पर्वतोत्तमे । गिरौ रैवतके रम्ये स्वर्णरेखानदीजले । आराधयद्धरिं देवं रेवती तां च सोब्रवीत्

म्हणून ते दोन्ही देव—विष्णु व हर—त्या श्रेष्ठ पर्वतावर, रम्य रैवतके गिरिवर, स्वर्णरेखा नदीच्या जलाजवळ स्थिर राहिले. तेथे रेवतीने भगवान हरिची आराधना केली आणि त्यांनी तिला सांगितले.

Verse 190

भवताच्चंद्रयोगस्ते गगने ब्राह्मणाज्ञया । अन्यद्वृणीष्व तुष्टोऽहं वरं मनसि यत्स्थितम्

ब्राह्मणाच्या आज्ञेने आकाशात तुझा चंद्राशी योग झाला आहे। आता मी संतुष्ट आहे; मनात जे आहे ते दुसरे वर माग।

Verse 191

रेवत्युवाच । गिरौ रैवतके देव स्थातव्यं भवता सदा । मया स्नानं कृतं यत्र तत्र स्नास्यंति ये जनाः

रेवती म्हणाली—हे देव, आपण सदैव रैवतक पर्वतावर राहावे. जिथे मी स्नान केले, त्याच ठिकाणी लोकही स्नान करतील.

Verse 192

तेषां विष्णुपुरे वासो भवत्विति वृतं मया । एवमस्तु तदा प्रोच्य गिरौ रैवतके स्थितः । दामोदरश्चतुर्बाहुः स्वयं रुद्रोपि संस्थितः

मी असा व्रत केला—“त्या लोकांचा निवास विष्णुपुरी होवो.” तेव्हा “एवमस्तु” असे म्हणत चतुर्भुज दामोदर रैवतक पर्वतावर स्थिर झाले; आणि स्वयं रुद्रही तेथे प्रतिष्ठित झाले.

Verse 193

गंगाद्याः सरितः सर्वाः संस्थिता विष्णुना सह । क्षीरोदे मथ्यमाने तु यदा वृक्षः समुत्थितः

गंगा इत्यादी सर्व नद्या विष्णूसह तेथे उपस्थित झाल्या, जेव्हा क्षीरसागर मंथन होत असताना तो दिव्य वृक्ष प्रकट झाला.

Verse 194

आमर्द्दे देवदैत्यानां तेन सामर्दकी स्मृता । अस्मिन्वृक्षे स्थिता लक्ष्मीः सदा पितृगृहे नृप

देव-दैत्यांच्या मर्दन-समरात ते उगवले म्हणून त्यास ‘सामर्दकी’ असे स्मरले जाते. हे नृपा, या वृक्षात लक्ष्मी सदा पितृगृहात असल्याप्रमाणे वास करते.

Verse 195

शिवालक्ष्मीः स्मृतो वृक्षः सेव्यते सुरसत्तमैः । देवैर्ब्रह्मादिभिः सर्वैर्वृक्षोऽसौ वैष्णवः स्मृतः

तो वृक्ष ‘शिवालक्ष्मी’ म्हणून स्मरणात आहे आणि देवश्रेष्ठांकडून भक्तिभावाने सेविला जातो। ब्रह्मादि सर्व देवांनी त्या वृक्षास निश्चयाने वैष्णव-स्वभावाचा असेच घोषित केले आहे।

Verse 196

सर्वैः संचिंत्य मुक्तोऽसौ गिरौ रैवतके पुरा । अस्य वृक्षस्य यात्रां ये करिष्यंति हरेर्दिने

सर्वांनी सम्यक विचार करून तो पूर्वी रैवतक पर्वतावर प्रतिष्ठित केला. जे हरीच्या दिवशी या वृक्षाची यात्रा करतील…

Verse 197

फाल्गुने च सिते पक्ष एकादश्यां नृपोत्तम । तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च भविष्यंति गुणाधिकाः । प्रांते विष्णुपुरे वासो जायतेनात्र संशयः

फाल्गुन महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील एकादशीला, हे नृपोत्तम, त्यांच्या पुत्र-पौत्रांना अधिक गुण प्राप्त होतील. आणि शेवटी विष्णुपुरी वास मिळतो—यात संशय नाही।

Verse 198

बलिरुवाच । कथमेतद्व्रतं कार्यं वैष्णवं विष्णुवल्लभम् । रात्रौ जागरणं कार्यं विधिना केन तद्वद

बली म्हणाला—हे वैष्णव, विष्णूला प्रिय असे व्रत कसे करावे? आणि रात्री जागरण कोणत्या विधीने करावे? ते मला सांगा।

Verse 199

नारद उवाच । फाल्गुनस्य सिते पक्ष एकादश्यामुपोषितः । स्नात्वा नद्यां तडागे वा वाप्यां कूपे गृहेऽपि वा

नारद म्हणाले—फाल्गुनाच्या शुक्ल पक्षातील एकादशीला उपवास करून, नदीत, तळ्यात, बावडीत, विहिरीत किंवा घरीही स्नान करावे…

Verse 200

गत्वा गिरौ वने वाऽपि यत्र सा प्राप्यते शिवा । पूज्या पुष्पैः शुभै रात्रौ कार्यं जागरणं नरैः

पर्वतावर किंवा वनात जिथे ती शुभ शिवा-स्वरूपा दिव्य उपस्थिती प्राप्त होते, तिथे तिला पवित्र पुष्पांनी पूजावे; आणि रात्री भक्तांनी जागरण करावे।

Verse 201

अष्टाधिकशतैः कार्या फलैस्तस्याः प्रदक्षिणा । प्रदक्षिणीकृत्य नगं भोक्तव्यं तु फलं नरैः

एकशे आठ फळांनी तिची प्रदक्षिणा करावी. पवित्र वृक्षाची प्रदक्षिणा करून मग भक्तांनी ते फळ प्रसाद म्हणून सेवन करावे।

Verse 202

करकं जलपूर्णं तु कर्त्तव्यं पात्रसंयुतम् । हविष्यान्नं तु कर्त्तव्यं दीपः कार्यो विधानतः

पाण्याने भरलेला कलश योग्य पात्रासह ठेवावा. हविष्य अन्न तयार करावे आणि विधीनुसार दीप अर्पण करावा।