Adhyaya 43

Verse 1

प्रह्लाद उवाच । सावित्रीं च भवानीं च दुर्गां चैव सरस्वतीम् । योऽर्चयेत्तुलसीपत्रैः सर्वकामसमन्वितः

प्रह्लाद म्हणाला—जो तुलसीपत्रांनी सावित्री, भवानी, दुर्गा व सरस्वती यांची भक्तीने पूजा करतो, तो सर्व इच्छित कामनांनी संपन्न होतो।

Verse 2

गृहीत्वा तुलसीपत्रं भक्त्या विष्णुं समर्चयेत् । अर्चितं तेन सकलं सदेवासुरमानुषम्

तुलसीपत्र घेऊन भक्तीने विष्णूचे सम्यक् पूजन करावे; त्या पूजेमुळे देव, असुर व मनुष्यांसह सर्व जगत् जणू पूजिले जाते।

Verse 3

चतुर्द्दश्यां महेशानं पौर्णमास्यां पितामहम् । येऽर्चयन्ति च सप्तम्यां तुलस्या च गणाधिपम्

जे चतुर्दशीला महेशान, पौर्णिमेला पितामह (ब्रह्मा) आणि सप्तमीला तुलसीसह गणाधिप (गणेश) यांचे पूजन करतात, ते महान् पुण्याचे भागी होतात।

Verse 4

शंखोदकं तीर्थवराद्वरिष्ठं पादोदकं तीर्थवराद्वरिष्ठम् । नैवेद्यशेषं क्रतुकोटितुल्यं निर्माल्यशेषं व्रतदानतुल्यम्

शंखातील जल तीर्थांमध्ये श्रेष्ठतम आहे आणि प्रभूच्या चरणांचे जलही तीर्थांमध्ये श्रेष्ठतम आहे। नैवेद्याचा शेष कोटी यज्ञांइतका, तर निर्माल्याचा शेष व्रत व दानाइतके पुण्य देणारा आहे।

Verse 5

मुकुन्दाशनशेषं तु यो भुनक्ति दिनेदिने । सिक्थेसिक्थे भवेत्पुण्यं चान्द्रायणशताधिकम्

जो मनुष्य दररोज मुकुंदाच्या नैवेद्याचा शेष प्रसाद भक्षण करतो, तो प्रत्येक घासात शंभर चांद्रायण-व्रतांहून अधिक पुण्य मिळवितो।

Verse 6

नैवेद्यशेषं तुलसीविमिश्रं विशेषतः पादजलेन विष्णोः । योऽश्नाति नित्यं पुरुषो मुरारेः प्राप्नोति यज्ञायुतकोटिपुण्यम्

जो मनुष्य मुरारीच्या नैवेद्याचा शेष तुलसीमिश्रित, आणि विशेषतः विष्णूच्या चरणामृताने सिक्त करून, नित्य भक्षण करतो—तो अयुतकोटी यज्ञांइतके पुण्य प्राप्त करतो।

Verse 7

यः श्राद्धकाले हरिभुक्तशेषं ददाति भक्त्या पितृदेवतानाम् । तेनैव पिंडात्सुतिलैर्विमिश्रादाकल्पकोटिं पितरः सुतृप्ताः

जो श्राद्धकाळी हरिभुक्त शेष भक्तिभावाने पितृदेवतांना अर्पण करतो, त्या सूक्ष्म तिळमिश्रित पिंडाने त्याचे पितर कोटी कल्पांपर्यंत पूर्ण तृप्त राहतात।

Verse 8

स्नानार्चनक्रियाकाले घंटावाद्यं करोति यः । पुरतो वासुदेवस्य गवां कोटिफलं लभेत्

जो स्नान-पूजनाच्या वेळी वासुदेवाच्या समोर घंटा वाजवितो, तो कोटी गोधनदानाइतके फल प्राप्त करतो।

Verse 9

सर्ववाद्यमयी घंटा केशवस्य सदा प्रिया । वादनाल्लभते पुण्यं यज्ञकोटिफलं नरः

सर्व वाद्यांचे स्वरूप असलेली घंटा केशवाला सदैव प्रिय आहे; ती वाजविल्याने मनुष्याला कोटी यज्ञफळाइतके पुण्य मिळते।

Verse 10

वादित्राणामभावे तु पूजाकाले च सर्वदा । घंटावाद्यं नरैः कार्य्यं सर्ववाद्यमयी यतः

इतर वाद्य नसले तरी, तसेच पूजाकाळी नेहमी, लोकांनी घंटानाद करावा; कारण तो सर्व वाद्यांचा साररूप आहे.

Verse 11

तुलसीकाष्ठसंभूतं चन्दनं यच्छते हरेः । निर्द्दहेत्पातकं सर्वं पूर्वजन्मशतार्जितम्

जो तुलसीकाष्ठापासून झालेले चंदन हरिला अर्पण करतो, तो शेकडो पूर्वजन्मांत साचलेले सर्व पाप भस्म करतो.

Verse 12

ददाति पितृ पिंडेषु तुलसीकाष्ठचन्दनम् । पितॄणां जायते तृप्तिर्गयाश्राद्धेन वै तथा

जो पितृपिंडांवर तुलसीकाष्ठाचे चंदन अर्पितो, त्याने पितरांना गयाश्राद्धासारखीच तृप्ती प्राप्त होते.

Verse 13

सर्वेषामेव देवानां तुलसीकाष्ठचन्दनम् । पितॄणां च विशेषेण सदाऽभीष्टं हरेः कलौ

तुलसीकाष्ठाचे चंदन सर्व देवांना प्रिय आहे, आणि विशेषतः पितरांना; कलियुगात ते हरिला सदैव अत्यंत अभिष्ट आहे.

Verse 14

हरेर्भागवता भूत्वा तुलसीकाष्ठचन्दनम् । नार्पयति सदा विष्णोर्न ते भागवताः कलौ

जो स्वतःला हरिभक्त म्हणवूनही विष्णूस तुलसीकाष्ठाचे चंदन नित्य अर्पित करत नाही, तो कलियुगात खरा भागवत नाही.

Verse 15

शरीरं दह्यते यस्य तुलसीकाष्ठवह्निना । नीयमानो यमेनापि विष्णुलोकं स गच्छति

ज्याचे शरीर तुळशीकाष्ठाच्या अग्नीत दग्ध होते, तो यमाने नेला जात असला तरी विष्णुलोकास जातो।

Verse 16

यद्येकं तुलसीकाष्ठं मध्ये काष्ठस्य यस्य हि । दाहकाले भवेन्मुक्तः पापकोटिशतायुतैः

दाहकाळी काष्ठांच्या मध्ये त्याच्यासाठी तुळशीकाष्ठाचा एक तुकडाही ठेवला, तर तो कोट्यवधी पापांतून मुक्त होऊन मोक्ष पावतो।

Verse 17

दह्यमानं नरं दृष्ट्वा तुलसीकाष्ठवह्निना । जन्मकोटिसहस्रैस्तु तोषितस्तैर्जनार्दनः

तुळशीकाष्ठाच्या अग्नीत दहणारा नर पाहून जनार्दन असे प्रसन्न होतात, जणू हजारो कोटी जन्मांच्या पुण्याने तुष्ट झाले आहेत।

Verse 18

दह्यमानं नरं सर्वे तुलसीकाष्ठवह्निना । विमानस्थाः सुरगणाः क्षिपंति कुसुमांजलीन्

तुळशीकाष्ठाच्या अग्नीत नर दहला जात असता, विमानस्थ देवगण तत्क्षणी त्याच्यावर पुष्पांजली उधळतात।

Verse 19

नृत्यंत्योऽप्सरसो हृष्टा गीतं गायन्ति सुस्वरम् । ज्वलते यत्र दैत्येन्द्र तुलसीकाष्ठपावकः

हे दैत्येंद्र! जिथे तुळशीकाष्ठाचा पावक ज्वलंत असतो, तिथे हर्षित अप्सरा नृत्य करतात व मधुर स्वरात गीत गातात।

Verse 20

कुरुते वीक्षणं विष्णुः सन्तुष्टः सह शंभुना

संतुष्ट विष्णु शंभूसह त्या विधीवर व दिवंगतावर कृपादृष्टी टाकतो।

Verse 21

गृहीत्वा तं करे शौरिः पुरुषं स्वयमग्रतः । मार्जते तस्य पापानि पश्यतां त्रिदिवौकसाम् । महोत्सवं च कृत्वा तु जयशब्दपुरःसरम्

शौरि (कृष्ण) स्वतः त्या पुरुषाचा हात धरून त्याला पुढे नेतात; त्रिदिववासी पाहत असताना त्याची पापे पुसून टाकतात, आणि मग ‘जय’घोषापूर्वी महोत्सव करतात।

Verse 22

सूत उवाच । प्रह्लादेनोदितं श्रुत्वा माहात्म्यं द्वारकाभवम् । प्रहृष्टा ऋषयः सर्वे तथा दैत्येश्वरो बलिः

सूत म्हणाले—प्रह्लादाने सांगितलेले द्वारका-माहात्म्य ऐकून सर्व ऋषी आनंदित झाले; तसेच दैत्यांचा स्वामी बळीही।

Verse 23

ततः सर्वेऽभिनन्द्यैनं प्रह्लादं दैत्यपुङ्गवम् । उद्युक्ता द्वारकां गत्वा द्रष्टुं कृष्णमुखाम्बुजम्

मग सर्वांनी दैत्यश्रेष्ठ प्रह्लादाचे अभिनंदन केले आणि कृष्णाच्या कमलमुखाचे दर्शन घेण्यासाठी द्वारकेस जाण्यास निघाले।

Verse 24

ततस्ते बलिना सार्धं मुनयः संशितव्रताः । आगत्य द्वारकां स्नात्वा गोमत्यां विधिपूर्वकम्

त्यानंतर दृढव्रती मुनि बळीसमवेत द्वारकेत आले आणि गोमतीत विधिपूर्वक स्नान केले।

Verse 25

कृष्णं दृष्ट्वा समभ्यर्च्य कृत्वा यात्रां यथाविधि । दत्त्वा दानानि बहुशः कृतकृत्यास्ततोऽभवन्

श्रीकृष्णांचे दर्शन घेऊन, विधिपूर्वक त्यांची पूजा करून आणि नियमानुसार यात्रा पूर्ण करून, त्यांनी वारंवार अनेक दाने दिली; तेव्हा ते कृतकृत्य झाले।

Verse 26

जग्मुः स्वीयानि स्थानानि बलिः पातालमाययौ । प्रह्लादं च प्रणम्याशु मेने स्वस्य कृतार्थताम्

त्यानंतर सर्वजण आपापल्या स्थानी गेले। बळी पाताळात गेला; आणि प्रह्लादाला शीघ्र प्रणाम करून त्याने स्वतःला कृतार्थ मानले।

Verse 43

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे चतुर्थे द्वारकामाहात्म्ये द्वारकामाहात्म्यश्रवणादिफलश्रुतिवर्णनपुरःसरतुलसीपत्रकाष्ठमहिमवर्णनपूर्वकं प्रह्लादद्विजसंवाद समाप्त्यनंतरं बलिना सह द्विजकृतद्वारकायात्राविधिवर्णनंनाम त्रिचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या सप्तम प्रभासखण्डातील चतुर्थ द्वारकामाहात्म्य विभागातील त्रिचत्वारिंशत्तम अध्याय समाप्त झाला—द्वारकामाहात्म्य श्रवणादि फलश्रुतीचे वर्णन, पूर्वी तुलसीपत्र व काष्ठमहिमेचे निरूपण, आणि प्रह्लाद-ब्राह्मण संवाद समाप्त झाल्यानंतर बळीसमवेत ब्राह्मणाने केलेल्या द्वारका-यात्राविधीचे वर्णन यांत आहे।