Adhyaya 33

Verse 1

श्रीप्रह्लाद उवाच । श्रुत्वा ब्रह्ममहेशानौ यदुक्तं विष्णुपार्षदैः । द्वारकायास्तु माहात्म्यं तद्वर्णयितुमूचतुः

श्रीप्रह्लाद म्हणाले—विष्णूच्या पार्षदांनी जे सांगितले ते ऐकून ब्रह्मा आणि महेश यांनी मग द्वारकेचे माहात्म्य वर्णन करण्यास आरंभ केला।

Verse 2

श्रीब्रह्मेशानावूचतुः । भोभोः क्षेत्राणि तीर्थानि सरांसि सागरादयः । प्रयागादीनि तीर्थानि काश्याद्या मुक्तिदायकाः

श्री ब्रह्मा व ईशान म्हणाले—अहो! अहो! क्षेत्रे, तीर्थे, सरोवरे, सागर इत्यादी; प्रयागादि तीर्थे आणि काशीआदि स्थाने मोक्ष देणारी आहेत।

Verse 3

भवतां तीर्थराजानां महाराजस्त्वियं शुभा । द्वारका सेवनीया वै स्थीयतां स्वेच्छया बहिः

हे तीर्थराजांचे महाराजहो! ही शुभ द्वारका तुमची अधिराज्ञी आहे. द्वारका निश्चयच सेवनीय आहे; म्हणून स्वेच्छेने बाहेरच स्थिर राहा।

Verse 4

श्रीप्रह्लाद उवाच । महेशवचनं श्रुत्वा सर्वेषामुत्सवोऽभवत् । प्रदक्षिणां ततः कृत्वा द्वारकां प्रणिपत्य च । आवासं चक्रिरे तत्र क्षेत्रतीर्थानि हर्षतः

श्री प्रह्लाद म्हणाले—महेशाचे वचन ऐकताच सर्वांना उत्सवाचा आनंद झाला. मग प्रदक्षिणा करून व द्वारकेला प्रणाम करून, ती क्षेत्रे व तीर्थे हर्षाने तेथेच निवास करू लागली।

Verse 5

भागीरथी प्रयागं च यमुना च सरस्वती । सरयूगंडकी पुण्या गोमती पूर्ववाहिनी

तेथे भागीरथी (गंगा), प्रयाग, यमुना व सरस्वती; तसेच पुण्य सरयू, गंडकी आणि पूर्ववाहिनी गोमतीही होत्या।

Verse 6

अन्याश्च सरितः सर्वाः सिन्धुशोणौ नदौ तथा । पंचाशत्कोटिभिस्तीर्थैर्दिग्भागे ह्युत्तरे स्थिताः । लंपटाः कृष्णसेवायां पश्यतो द्वारकां मुहुः

आणि इतर सर्व नद्या—सिंधू व शोणसह—पन्नास कोटी तीर्थांसह उत्तरेकडील दिग्भागात उभ्या राहिल्या. कृष्णसेवेत आसक्त होऊन त्या वारंवार द्वारकेचे दर्शन घेत होत्या।

Verse 7

मन्दाकिनी तथा पुण्या नदी भागीरथी च या । महानदी नर्मदा च शिप्रा प्राची सरस्वती

मंदाकिनी तसेच पुण्य भागीरथी नदी; महानदी व नर्मदा; शिप्रा, प्राची आणि सरस्वती—हीही तीर्थांमध्ये उपस्थित होती.

Verse 8

चक्षुर्भद्रा तथा सीता नद्योऽन्याः पापनाशिनी । वर्तंते पूर्वदिग्भागे तीर्थैश्च षष्टिकोटिभिः

चक्षुर्भद्रा तसेच सीता आणि इतर पापनाशिनी नद्या—पूर्व दिशाभागात साठ कोटी तीर्थांसह वर्तत होत्या.

Verse 9

पयोष्णी तपती पुण्या विदर्भा च पयस्विनी । गोदावरी महापुण्या भीमा कृष्णानदी तथा

पयोष्णी व पुण्य तपती; विदर्भा व पयस्विनी; महापुण्य गोदावरी; तसेच भीमा आणि कृष्णा नदीही—(तेथे जमल्या होत्या)।

Verse 10

कावेरीप्रमुखाः पुण्या अन्यैश्चैवाघनाशिनीः । स्वतीर्थसहिता भक्त्या नवनवतिकोटिभिः

कावेरीप्रमुख पुण्य नद्या आणि इतरही अघनाशिनी प्रवाह—स्वस्व तीर्थांसह, भक्तिभावाने नव्याण्णव कोटी संख्येने आल्या.

Verse 11

स्थिता दक्षिणदिग्भागे द्वारकासेवनोत्सुकाः । क्रीडंति गोमतीनीरे तीरे च कृष्णसन्निधौ

त्या दक्षिण दिशाभागात स्थिर होऊन द्वारकेची सेवा करण्यास उत्सुक होत्या। गोमतीच्या जलात व तीरावर, श्रीकृष्णसन्निधीत, त्या क्रीडा करीत होत्या.

Verse 12

सप्तद्वीपेषु याः संति तथाऽन्या वै सरिद्वराः । सागराश्च तथा सप्त पश्चिमायां दिशि स्थिताः

सप्तद्वीपांतील ज्या श्रेष्ठ नद्या आहेत, तसेच इतर उत्तम सरिता, आणि तसेच सातही सागर—हे सर्व पश्चिम दिशेत स्थित झाले।

Verse 13

क्रीडंति चक्रतीर्थे वै तीर्थैश्च शतकोटिभिः । पश्यंति च मुहुः कृष्णं पश्चिमाभिमुखं सदा

ते चक्रतीर्थात निश्चयच दिव्य आनंदाने क्रीडा करतात, शतकोटी तीर्थांसह; आणि पुन्हा पुन्हा सदा पश्चिमाभिमुख श्रीकृष्णाचे दर्शन घेतात।

Verse 14

विदिशासु च सर्वासु तीर्थसंख्या न विद्यते । पुष्करादीनि तीर्थानि विशाला विरजा गया

सर्व दिशांत तीर्थांची संख्या मोजता येत नाही; पुष्करादी तीर्थे, तसेच विशाला, विरजा आणि गया ही (आहेत)।

Verse 15

शतैककोटिभिस्तीर्थैर्गोमत्युदधिसंगमे । वर्त्तंते कृष्णसेवायां सोत्सवानि द्विजोत्तमाः

गोमती व समुद्राच्या संगमावर, शत-एक-कोटी तीर्थांमध्ये, द्विजोत्तम उत्सवांसह श्रीकृष्णसेवेत निरंतर रत असतात।

Verse 16

वाराणसी पूरैशान्यामवन्ती पूर्वदिक्स्थिता । आग्नेय्यां दिशि कांती च दक्षिणे मथुरा स्थिता

ईशान्य दिशेस वाराणसी स्थित आहे, पूर्व दिशेस अवंती; आग्नेय दिशेस कांती, आणि दक्षिणेस मथुरा स्थित आहे।

Verse 17

नैरृत्यां च तथा माया अयोध्या पश्चिमे स्थिताः । वायव्यां तु कुरुक्षेत्रं हरिक्षेत्रं तथोत्तरे

नैऋत्य दिशेस माया आहे, पश्चिमेस अयोध्या वसलेली आहे। वायव्येस कुरुक्षेत्र आहे आणि उत्तरेस हरिक्षेत्र आहे।

Verse 18

शिवक्षेत्रं च ऐशान्यामैंद्र्यां च पुरुषोत्तमः । आग्नेय्यां च भृगुक्षेत्रं प्रभासं दक्षिणाश्रितम्

ईशान्येस शिवक्षेत्र आहे, आणि ऐंद्र दिशेस पुरुषोत्तम आहे। आग्नेयेस भृगुक्षेत्र आहे, तसेच दक्षिणेस प्रभास वसलेला आहे।

Verse 19

श्रीरंगं नैरृते भागे लोहदंडं तु पश्चिमे । नारसिंहानि वायव्ये कोकामुख्यं तथोत्तरे

नैऋत्य भागात श्रीरंग आहे, पश्चिमेस लोहदंड आहे। वायव्येस नारसिंह-क्षेत्रे आहेत, आणि उत्तरेस कोकामुख्य आहे।

Verse 20

कामाख्या रेणुकादीनि शाक्तेयानि च सर्वशः । क्षेत्रराजानि सर्वाणि यथास्थाने वसंति हि

कामाख्या, रेणुका इत्यादी आणि सर्व शाक्त पीठे—ही सर्व क्षेत्रराज आपापल्या स्थानीच वसतात.

Verse 21

उत्तरे चैव सौराणि गाणपत्यानि कृत्स्नशः । क्षेत्राण्युत्तरतः संति रुक्मिण्याः सन्निधौ द्विजाः

उत्तरे सौर आणि गाणपत्य अशी सर्व तीर्थक्षेत्रेही आहेत। हे द्विजश्रेष्ठा, उत्तरेकडे ही क्षेत्रे रुक्मिणीच्या सान्निध्यात आहेत.

Verse 22

धेनुकं नैमिषारण्यं दंडकं सैंधवं तथा । दशारण्यमर्बुदं च नरनारायणाश्रमम्

धेनुक, नैमिषारण्य, दंडक तसेच सैंधव; दशारण्य, अर्बुद आणि नर-नारायणांचा पावन आश्रमही (तेथे आहे)।

Verse 23

यथादिशं वसंति स्म द्वारकायाः समन्ततः । मेर्वाद्याः पर्वताः सौम्ये द्वारकासेवनोत्सुकाः

हे सौम्ये! मेरू आदि पर्वत आपापल्या दिशांमध्ये द्वारकेच्या सभोवती वसतात, द्वारका-सेवेस सदैव उत्सुक असतात।

Verse 24

कैलासाद्याश्च ऐशान्यामैन्द्र्यां हिमवदादयः । श्रीशैलाद्याश्च आग्नेय्यां सिंहाद्र्याद्या यमे तथा

ईशान कोनात कैलासादी, पूर्व दिशेत हिमवतादी; आग्नेय दिशेत श्रीशैलादी, आणि दक्षिण दिशेत सिंहाद्री आदी (स्थित आहेत)।

Verse 25

नैरृत्यां वाममार्गाद्या महेन्द्रऋषभादयः । अन्ये च पुण्यशैलाश्च सलोकालोक मानसाः । द्वारकां परितः संति पर्य्युपासंति प्रत्यहम्

नैऋत्य दिशेत वाममार्ग आदी, तसेच महेंद्र, ऋषभ आदी (पर्वत आहेत)। इतर पुण्यशैलही—लोकालोक व मानसासह—द्वारकेच्या सभोवती राहून प्रतिदिन तिची उपासना करतात।

Verse 26

एवं ब्रह्मादयो देवा ऋषयः सनकादयः । क्षेत्रतीर्थादिभिर्युक्ता अन्यैः पुण्यतमैस्तथा

अशा रीतीने ब्रह्मा आदी देव, तसेच सनक आदी ऋषी—क्षेत्र, तीर्थ आदींसह—आणि इतर परम पवित्र (सत्तां) सहित (तेथे उपस्थित आहेत)।

Verse 27

श्रद्धया परया भक्त्या कन्याराशिस्थिते गुरौ । आयांति द्वारकां द्रष्टुं ब्राह्म्याद्याश्च प्रहर्षिताः

परम श्रद्धा व भक्तीने—गुरु कन्या राशीत स्थित असता—ब्राह्मी आदी देव्या हर्षित होऊन द्वारकेचे दर्शन घेण्यासाठी येतात।

Verse 33

इति श्रीस्कान्दे महा पुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहिताया सप्तमे प्रभासखण्डे चतुर्थे द्वारकामाहात्म्ये द्वारकामाहात्म्यवर्णनपूवकं द्वारकायां सर्वतीर्थक्षेत्रादिकृतनिवास वर्णनंनाम त्रयस्त्रिंशत्तमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणाच्या एक्याऐंशी सहस्र श्लोकांच्या संहितेतील प्रभासखण्डाच्या सप्तम विभागात, द्वारकामाहात्म्याच्या चतुर्थ भागातील ‘द्वारकेच्या माहात्म्यवर्णनपूर्वक द्वारकेत सर्व तीर्थ-क्षेत्रांचे निवासवर्णन’ नावाचा तेहतीसावा अध्याय समाप्त झाला।