Adhyaya 31
या अध्यायात द्वारकेचे भक्तिमय माहात्म्य व तीर्थ-संगमाचे पावित्र्य वर्णिले आहे. प्रह्लाद नगराची दिव्य प्रभा सांगतो—ती अंधार व भय दूर करते—आणि ध्वज-पताकांनी तिचे विजयचिन्ह प्रकट होते. विष्णु/कृष्णाचे आलय दिव्य चिन्हांनी अलंकृत पाहताच सर्वजण साष्टांग नमस्कार करतात व आनंदाश्रूंनी भक्तिभावाने विह्वळ होतात. यानंतर भारतातील अनेक तीर्थे, नद्या, क्षेत्रे व प्रसिद्ध नगरे—वाराणसी, कुरुक्षेत्र, प्रयाग, गंगा/जाह्नवी, यमुना, नर्मदा, सरस्वती, गोदावरी, गया, शालग्राम-क्षेत्र, पुष्कर, अयोध्या, मथुरा, अवंती, कांची, पुरुषोत्तम, प्रभास इत्यादी—यांची गणना येते; त्रैलोक्याचे पवित्र भू-दृश्य जणू द्वारकेच्या संबंधाने येथे उपस्थित आहे असे प्रतिपादन होते. ऋषी जयघोष व नमस्कार करीत हर्षित होतात. नारद सांगतात की हे दर्शन संचित पुण्याचे फळ आहे; दृढ भक्ती व द्वारका-प्राप्तीचा संकल्प लहान तपाने मिळत नाही. द्वारका क्षेत्र-तीर्थराजांमध्ये सूर्याप्रमाणे तेजस्वी आहे असे श्रेणीवचन येते. मग वाद्य, नृत्य, ध्वज व स्तोत्रांसह मिरवणूक गोमतीकडे जाते. नारद नद्यांना संबोधून गोमतीला श्रेष्ठ म्हणतात; तिचे स्नान मोक्षदायक व पितरांनाही हितकारक सांगितले आहे. स्नानानंतर सर्वजण द्वारकेच्या द्वारी जाऊन नगरदेवीचे राजस, उज्ज्वल रूप—श्वेतवर्ण, अलंकृत, शंख-चक्र-गदा धारण करणारी—पाहून सामूहिक प्रणाम करतात.
Shlokas
Verse 1
प्रह्लाद उवाच दिव्यस्वप्रभया ध्वांतं भूतानां नाशयन्सदा । जनयन्परमानंदं भक्तानां च भयापहः
प्रह्लाद म्हणाला—जो आपल्या दिव्य स्वप्रभेने सदा प्राण्यांचा अंधार नष्ट करतो, भक्तांना परम आनंद देतो आणि त्यांचे भय हरतो।
Verse 2
पताकाभिर्ध्वजस्थाभिर्द्वारकाजयवर्द्धनः । दिव्यपुण्यप्रकाशेन राजते गिरिराडिव
पताका व ध्वजदंडांनी अलंकृत, विजयवर्धिनी द्वारका—दिव्य पुण्यप्रकाशाने—गिरिराजासारखी शोभून दिसते।
Verse 3
दृष्ट्वाऽलयं तदा विष्णोस्तदायुधविभूषितम् । विहाय पादुके च्छत्रं दण्डवत्पतिता भुवि
तेव्हा विष्णूचे आयुधांनी विभूषित असे धाम पाहून त्यांनी पादुका व छत्र टाकून दण्डवत् होऊन भूमीवर पडले।
Verse 4
भूमिसंलुठनं तेषां तीर्थानामद्भुतं महत् । अभवद्विप्र शार्दूलाः क्षेत्रादीनां च सर्वशः
हे विप्रशार्दूलांनो! त्या तीर्थांचे भूमीवर लोळणे अद्भुत व महान झाले; तसेच सर्वत्र क्षेत्रादि सर्वांचेही तसेच घडले।
Verse 5
वाराणसी कुरुक्षेत्रं प्रयागो जाह्नवी तथा । यमुना नर्मदा पुण्या पुण्या प्राची सरस्वती
वाराणसी, कुरुक्षेत्र व प्रयाग; तसेच जाह्नवी (गंगा); यमुना व पवित्र नर्मदा; पवित्र प्राची व सरस्वती—(सर्व उपस्थित होत्या)।
Verse 6
गोदावरी महापुण्या गया तिस्रस्तु मंगलाः । शालिग्रामं महाक्षेत्रं पुण्या चक्रनदी शुभा
महापुण्य गोदावरी; गया; त्या तीन मंगल (तीर्थ/धारा); शालिग्राम हे महाक्षेत्र; आणि शुभ, पवित्र चक्रनदी—(सर्व उपस्थित होते)।
Verse 7
पयोष्णी तपती कृष्णा कावेर्य्याद्याः सुपुण्यदाः । पुष्करादीनि तीर्थानि सागराः पर्वतोत्तमाः
पयोष्णी, तपती, कृष्णा आणि कावेरी इत्यादी—अतिशय पुण्यदायी; पुष्करादि तीर्थे; सागर; व श्रेष्ठ पर्वत—(सर्व उपस्थित होते)।
Verse 8
अयोध्या मथुरा माया अवंत्याद्याश्च मुक्तिदाः । श्रीरंगाख्यमनंतं च प्रभासं च विशेषतः
अयोध्या, मथुरा, माया (हरिद्वार) व अवंती इत्यादी—हे सर्व मोक्षदायक; तसेच अनंत नावाचे श्रीरंग आणि विशेषतः प्रभासही (प्रसिद्ध) आहेत.
Verse 9
पुरुषोत्तमं महाक्षेत्रमरण्यान्यादयः शुभाः । त्रैलोक्ये वर्त्तमानानि सर्वतीर्थानि सर्वशः
पुरुषोत्तमाचे महाक्षेत्र व शुभ अरण्यादी—असे की त्रैलोक्यात विद्यमान सर्व तीर्थे सर्व प्रकारे येथेच उपस्थित आहेत.
Verse 10
दृष्ट्वा कृष्णालयं पुण्यं मुहुर्मुहुः प्रहर्षिताः । जय शब्दैर्नमःशब्दैर्गर्जंतो हरिनामभिः
कृष्णाचे पुण्य आलय पाहून ते पुन्हा पुन्हा हर्षित झाले—‘जय’ व ‘नमः’ अशा घोषांनी गर्जना करीत, हरिनामांचा उच्च स्वरात कीर्तन करू लागले.
Verse 11
आनंदाश्रूणि मुंचंतः प्रेम्णा गद्गदया गिरा । स्तुवंति मुनयः सर्वे तीर्थादीनि च सर्वशः
आनंदाश्रू ढाळीत आणि प्रेमाने गद्गद झालेल्या वाणीने, सर्व मुनि तीर्थे व पवित्र स्थाने यांची सर्व प्रकारे स्तुती करू लागले.
Verse 12
अथ संस्तुवतां तेषामन्योन्यं मुदितात्मनाम् । वीक्ष्य वक्त्राणि सर्वेषां महर्षिर्नारदोऽब्रवीत्
मग, ते आनंदित मनाने परस्पर स्तुती करीत असता, सर्वांचे मुख पाहून महर्षी नारद म्हणाले.
Verse 13
श्रीनारद उवाच । राशयः पुण्य पुंजानां कृता युष्माभिरुत्तमाः । तज्जन्मना सहस्रैस्तु यद्दृष्टं कृष्णमंदिरम्
श्री नारद म्हणाले—हे उत्तम जनहो, तुम्ही पुण्यपुंजांचे ढीग संचित केले आहेत; कारण सहस्र जन्मांनंतरच कृष्णमंदिराचे दर्शन प्राप्त होते।
Verse 14
दर्शनं कृष्णदेवस्य द्वारकागमने मतिः । दृढभक्तिर्महाविष्णोर्नाल्पस्य तपसः फलम्
भगवान कृष्णाचे दर्शन, द्वारकेस जाण्याची दृढ बुद्धी, आणि महाविष्णूवरील अढळ भक्ती—ही अल्प तपस्येची फळे नव्हेत।
Verse 16
धन्येयं गौतमी गंगा गौतमोऽयं महातपाः । यत्प्रसादेन सर्वेषां कल्याणं समुपस्थितम्
धन्य आहे ही गौतमी गंगा, धन्य आहेत हे महातपस्वी गौतम; ज्यांच्या कृपेने सर्वांचे कल्याण साकार झाले आहे।
Verse 17
यज्ञाध्ययनदानानां तपोव्रतसमाधिनाम् । संप्राप्तफलमस्माभिर्युष्माभिः सर्वतीर्थकाः
यज्ञ, अध्ययन, दान, तप, व्रत आणि समाधी—यांची फळे आम्हालाही आणि तुम्हालाही प्राप्त झाली आहेत, हे सर्वतीर्थस्वरूपांनो।
Verse 18
यूयं सर्वाणि तीर्थानि क्षेत्राणि चैव कृत्स्नशः । कृष्णाज्ञया सर्वकालं तिष्ठध्वं सर्वदैवतैः
तुम्हीच सर्व तीर्थे आणि सर्व पवित्र क्षेत्रे पूर्णपणे आहात. कृष्णाच्या आज्ञेने सर्व देवतांसह सदैव येथे निवास करा।
Verse 19
धन्या वै पूर्वजास्तेषां वंशजाः कृष्णदर्शनं । सोत्सवा द्वारकां यांति पश्यंति च हरिप्रियाम्
ज्यांच्या वंशजांना श्रीकृष्णदर्शन घडते, त्यांचे पूर्वज खरोखर धन्य आहेत. ते उत्सवभावाने द्वारकेस जातात आणि हरिप्रिया नगरीचे दर्शन घेतात.
Verse 20
इयं च शोभते पुण्या द्वारका कृष्ण वल्लभा । प्रपश्यंतु महाभागास्तथा वाराणसीं शुभाम्
ही पुण्य द्वारका—श्रीकृष्णाची वल्लभा—अतिशय शोभते. महाभाग्यवानांनी हिचे दर्शन घ्यावे आणि तसेच शुभ वाराणसीचेही दर्शन घ्यावे.
Verse 21
क्षेत्राणि कुरुमुख्यानि पश्यंतु द्वारकां प्रभोः । तादृशी मथुरा काशी मायाऽध्योध्या च राजते
कुरुक्षेत्रादि श्रेष्ठ क्षेत्रांनी प्रभूची द्वारका पाहावी. त्याचप्रमाणे मथुरा, काशी, माया (हरिद्वार) आणि अयोध्याही वैभवाने शोभतात.
Verse 22
अवन्ती न च कांची च क्षेत्रं च पुरुषोत्तमम् । सूर्योपरागकालेऽपि कुरुक्षेत्रं न राजते
अवन्ती (उज्जयिनी), कांची आणि पुरुषोत्तमक्षेत्र (पुरी) यांनाही अशी शोभा लाभत नाही; सूर्यग्रहणकाळातसुद्धा कुरुक्षेत्र तितकेसे तेजस्वी दिसत नाही.
Verse 23
ईदृशं न गयातीर्थं यादृगेतत्प्रकाशते
हे क्षेत्र ज्या प्रकारे प्रकाशते, त्या प्रकारे गयातीर्थही तितकेसे प्रकाशमान दिसत नाही.
Verse 24
ग्रहनक्षत्रताराणां यथा सूर्य्यो विराजते । सक्षेत्रतीर्थराजानां द्वारकार्को विराजते
जसे ग्रह-नक्षत्र-ताऱ्यांमध्ये सूर्य सर्वाधिक तेजस्वी असतो, तसेच क्षेत्र-तीर्थराजांमध्ये ‘द्वारका-सूर्य’ परम तेजाने विराजतो।
Verse 25
प्रह्लाद उवाच । निशम्य नारदेनोक्तं प्रहृष्टाश्च तथा द्विजाः । क्षेत्राणि सर्वतीर्थानि पुरस्कृत्य च गौतमम्
प्रह्लाद म्हणाला—नारदांनी सांगितलेले ऐकून ते द्विजही अत्यंत हर्षित झाले. सर्व क्षेत्रे व सर्व तीर्थे पुढे ठेवून आणि गौतमांना अग्रणी मानून (ते निघाले)।
Verse 26
विहाय गौतमीं तत्र प्रययुर्ह्यग्रतोग्रतः । प्रहृष्टा गौतमी तत्र प्रणम्य त्वरिता ययौ
तेथे गौतमीला मागे ठेवून ते सर्व पुढेच पुढे घाईने निघाले. आणि गौतमीही तेथे आनंदित होऊन प्रणाम करून त्वरेने (त्यांच्या मागे) गेली।
Verse 27
गीतवाद्यैश्च नृत्यैश्च पताकाभिः समंततः । प्रययुः स्तोत्रपाठैश्च सर्वे ते द्वारकाश्रये
गीते, वाद्ये व नृत्यांसह, सर्वत्र पताका घेऊन, आणि स्तोत्रपाठ करीत ते सर्व द्वारकेच्या आश्रयाकडे निघाले।
Verse 28
स तीर्थान्यग्रतः कृत्वा मध्ये कृत्वा तु शोभनम् । प्रयागं तीर्थराजं च प्रहृष्टं क्षेत्रदर्शनात्
त्याने तीर्थांना अग्रभागी ठेवले, आणि मध्यभागी शोभन प्रयाग—तीर्थराज—यास ठेवले; पवित्र क्षेत्रदर्शनाने तो हर्षित झाला।
Verse 29
ततः पश्चात्सरित्स्नानं चकार ऋषिसत्तमः । जाह्नवी गौतमी रेवा यमुनाप्राक्सरस्वती
त्यानंतर ऋषिश्रेष्ठांनी पवित्र नद्यांत स्नान केले—जाह्नवी (गंगा), गौतमी, रेवा (नर्मदा), यमुना आणि प्राचीन सरस्वतीमध्ये।
Verse 30
सरयूर्गंडकी तापी पयोष्णी यमुना तथा । कृष्णा भीमरथी गंगा कावेरी चाघनाशिनी
सरयू, गंडकी, तापी, पयोष्णी व यमुना; तसेच कृष्णा, भीमरथी, गंगा आणि पापनाशिनी कावेरी—या सर्व पुण्यनद्या वर्णिल्या आहेत।
Verse 31
मंदाकिनी महापुण्या पुण्या भोगवती नदी । व्रजंति युगपत्सर्वाः पश्यंत्यो द्वारकां पुरीम्
महापुण्या मंदाकिनी आणि पुण्यवती भोगवती नदी—या सर्व एकत्र चालत द्वारका-नगरीचे दर्शन घेतात।
Verse 32
ततस्ते सागराः सप्त स्वैःस्वैस्तीर्थैः समन्विताः । ततः पश्चादरण्यान्याश्रमैः पुण्यैयुतानि च
मग सातही सागर आपापल्या तीर्थांसह आले; त्यानंतर पुण्य आश्रमांनी युक्त अशी अरण्येही प्रकट झाली।
Verse 33
ततस्तु पर्वता रम्या मेर्वाद्यास्तु सुशोभनाः । नृत्यंतो गायमानाश्च स्तवाद्यैस्तु महर्षिभिः
मग रम्य पर्वत—मेरू आदी—अतिशय शोभून दिसले; आणि महर्षी स्तुती-स्तोत्रांसह नृत्य करीत व गान करीत राहिले।
Verse 34
ततश्च ऋषयो देवाः समंताद्धृष्टमानसाः । गायंतो नृत्यमानाश्च गर्जंतो हरिनामभिः
तेव्हा ऋषी व देव सर्व बाजूंनी हर्षित मनाने, हरिनामांचा मोठा जयघोष करीत गात-नाचत आनंदित झाले।
Verse 35
वादित्रनिनदैरुच्चैर्जयशब्दैः प्रहर्षिताः । प्राप्तास्ते गोमतीतीरं सर्वयज्ञसमन्विताः । ववंदिरे महापुण्याः सर्वे ते हृष्टमानसाः
वाद्यांच्या उंच निनादाने व ‘जय’च्या घोषाने प्रहर्षित होऊन ते गोमतीच्या तीरावर पोहोचले; जणू सर्व यज्ञांचे फल लाभलेले. ते महापुण्यवान सर्वजण हर्षित मनाने नमस्कार करू लागले।
Verse 36
श्रीनारद उवाच । हे भागीरथि हे रेवे यमुने शृणु गौतमि । श्रेष्ठा श्रीगोमतीदेवी विख्याता भुवनत्रये
श्री नारद म्हणाले— हे भागीरथी, हे रेवा, हे यमुने, ऐक हे गौतमी; श्री गोमतीदेवी सर्वश्रेष्ठ असून त्रिभुवनात विख्यात आहे।
Verse 37
यस्याः सकृज्जलस्नानं स्पर्द्धते ब्रह्मविद्यया । तेन वै गोमती सेयं सर्वतीर्थोत्तमोत्तमा । ब्रह्मज्ञानेन मुच्यंते प्रयागमरणेन वा । स्नानमात्रेण गोमत्यां मुच्यते पूर्वजैः सह
जिच्या जलात एकदा स्नान केले तरी ते ब्रह्मविद्येच्या फलाशी स्पर्धा करते; म्हणून ही गोमती सर्व तीर्थांमध्ये उत्तमोत्तम आहे. ब्रह्मज्ञानाने किंवा प्रयागी देहत्यागाने मुक्ति मिळते; पण गोमतीत केवळ स्नानानेच मनुष्य पूर्वजांसह मुक्त होतो।
Verse 38
प्रह्लाद उवाच । निशम्य तानि तीर्थानि माहात्म्यं महदद्भुतम् । गोमत्याः श्रद्धया स्नात्वा उत्सवैरग्रतो ययुः
प्रह्लाद म्हणाले— त्या तीर्थांचे महान व अद्भुत माहात्म्य ऐकून त्यांनी श्रद्धेने गोमतीत स्नान केले आणि उत्सव करीत पुढे पुढे निघाले।
Verse 39
ततः क्षेत्राणि तीर्थानि सरितः सागरादयः । ददृशुर्द्वारकां रम्यामागता द्वारमण्डपे
मग सर्व क्षेत्रे, तीर्थे, नद्या व सागर इत्यादी द्वारमंडपात येऊन रम्य द्वारकेचे दर्शन घेऊ लागले।
Verse 40
स्थितां सिंहासने दिव्ये मणिकांचनभूषिते । सुन्दरां शुक्ल वर्णां च रुद्रादित्यसमप्रभाम्
ते तिला दिव्य सिंहासनावर विराजमान पाहू लागले—मणि व सुवर्णाने भूषित; सुंदर, श्वेतवर्णी आणि रुद्र व आदित्यसम तेजस्वी।
Verse 41
दिव्यवस्त्रां सुगंधाढ्यां रत्नाभरणभूषिताम् । किरीटकुण्डलैर्दिव्यैः शोभितां कंकणादिभिः
ती दिव्य वस्त्रे परिधान केलेली, पवित्र सुगंधाने परिपूर्ण व रत्नाभरणांनी विभूषित होती; दिव्य किरीट-कुंडलांनी आणि कंकणादि अलंकारांनी शोभत होती।
Verse 42
वरदाभयहस्तां च शंखचक्रगदायुधाम् । श्वेतातपत्रशोभाढ्यां चामरव्यजनादिभिः
तिचे हात वर व अभय देणारे होते आणि ती शंख-चक्र-गदा ही आयुधे धारण करीत होती। श्वेत छत्राची शोभा व चामर-व्यजनादिंनी ती अधिकच अलंकृत होती।
Verse 43
संस्तवैः स्तूयमानां च गीतवाद्यादिहर्षिताम् । महासिंहासनस्थां तु दृष्ट्वा द्वारवतीं पुरीम् । प्रणेमुर्युगपत्सर्वे सर्वाणि च सुभक्तितः
स्तुतिस्तोत्रांनी स्तविली गेलेली व गीत-वाद्यांनी हर्षित, ती महासिंहासनावर विराजमान होती। अशी द्वारवती पुरी पाहून सर्वांनी एकाच वेळी सुभक्तीने प्रणाम केला।