Adhyaya 26

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । प्रह्लादं सर्वधर्मज्ञं वेदशास्त्रार्थपारगम् । वैष्णवागमतत्त्वज्ञं भगवद्भक्तितत्परम्

श्री मार्कण्डेय म्हणाले—मी प्रह्लादाचे वर्णन करतो; तो सर्वधर्मज्ञ, वेद-शास्त्रार्थांचा पारगामी, वैष्णव आगमातील तत्त्वांचा जाणकार आणि भगवद्भक्तीत पूर्णतः तत्पर आहे.

Verse 2

सुखासीनं महाप्राज्ञमृषयो द्रष्टुमागताः । सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञाः स्वधर्मप्रतिपालकाः

सुखासीन त्या महाप्राज्ञाला पाहण्यासाठी ऋषी आले—ते सर्व शास्त्रांच्या अर्थ-तत्त्वाचे जाणकार आणि आपल्या स्वधर्माचे दृढ पालन करणारे होते.

Verse 3

ऋषय ऊचुः । विना ज्ञानाद्विना ध्यानाद्विना चेन्द्रियनिग्रहात् । अनायासेन येनैतत्प्राप्यते परमं पदम्

ऋषी म्हणाले—ज्ञानाविना, ध्यानाविना आणि इंद्रियनिग्रहाविनाही—कोणत्या उपायाने हे परम पद अनायासे प्राप्त होते?

Verse 4

संक्षेपात्कथय स्नेहाद्दृष्टादृष्टफलोदयम् । धर्मान्मनुजशार्दूल ब्रूहि सर्वानशेषतः

स्नेहाने संक्षेपात सांगा—धर्मातून उदयास येणारी दृष्ट व अदृष्ट फळे. हे मनुजशार्दूल, सर्व धर्मांचे निरवशेष वर्णन करा.

Verse 5

इत्युक्तोऽसौ महाभागो नारायणपरायणः । कथयामास संक्षेपात्सर्वलोकहितोद्यतः

असे म्हटल्यावर तो महाभाग, नारायणपरायण, सर्व लोकांच्या हितासाठी उद्यत होऊन संक्षेपात कथन करू लागला.

Verse 6

श्रीप्रह्लाद उवाच । श्रूयतामभिधास्यामि गुह्याद्गुह्यतरं महत् । यस्य संश्रवणादेव सर्वपापक्षयो भवेत्

श्री प्रह्लाद म्हणाले—ऐका; मी रहस्यांहूनही अधिक गुप्त असे महान रहस्य सांगतो; ज्याचे केवळ श्रवण झाले तरी सर्व पापांचा क्षय होतो.

Verse 7

अष्टादशपुराणानां सारात्सारतरं च यत् । तदहं कथयिष्यामि भुक्तिमुक्तिफलप्रदम्

अठरा पुराणांच्या साराहूनही अधिक सारभूत जे आहे, ते मी सांगतो; ते भुक्ती व मुक्ती—दोन्ही फळ देणारे आहे.

Verse 8

सुखासीनं महादेवं जगतः कारणं परम् । पप्रच्छ षण्मुखो भक्त्या सर्वलोकहितोद्यतः

सुखासीन, जगताचे परम कारण असलेल्या महादेवांना, सर्व लोकांच्या हितासाठी उद्यत षण्मुख (स्कंद) यांनी भक्तीने प्रश्न विचारला.

Verse 9

स्कन्द उवाच । भगवन्सर्वलोकानां दुःखसंसारभेषजम् । कथयस्व प्रसादेन सुखोपायं विमुक्तये

स्कंद म्हणाले—हे भगवन्! कृपाप्रसादाने सर्व लोकांच्या दुःखमय संसाराचे औषध सांगा; मुक्तीसाठी सोपा उपाय कथन करा.

Verse 10

ईश्वर उवाच । चतुर्विधं तु यत्पापं कोटिजन्मार्जितं कलौ । जागरे वैष्णवं शास्त्रं वाचयित्वा व्यपोहति

ईश्वर म्हणाले—कलियुगात कोट्यवधी जन्मांत साचलेले चार प्रकारचे पाप, जागरणात वैष्णव शास्त्राचे वाचन/पठण केल्याने नष्ट होते.

Verse 11

वैष्णवस्य तु शास्त्रस्य यो वक्ता जागरे हरेः । मद्भक्तं तं विजानीयाद्विपन्नस्त्वन्यथा भवेत्

जो हरिजागरणकाळी वैष्णवशास्त्राचे प्रवचन करतो, त्याला माझा भक्त समजावे; अन्यथा तो विपत्तीत पडतो।

Verse 12

हरिजागरणं कार्यं मद्भक्तेन विजानता । अन्यथा पापिनो ज्ञेया ये द्विषन्ति जनार्द्दनम्

माझ्या विवेकी भक्ताने हरिजागरण नक्की करावे; अन्यथा जनार्दनाचा द्वेष करणारे पापीच समजावेत।

Verse 13

जागरं ये च कुर्वंति गायंति हरिवासरे । अग्निष्टोमफलं तेषां निमिषार्द्धेन षण्मुख

हे षण्मुखा! जे हरिवासरी जागरण करतात व गातात, त्यांना अर्ध्या निमिषातच अग्निष्टोम यज्ञाचे फळ मिळते।

Verse 14

जागरे पश्यतां विष्णोर्मुखं रात्रौ मुहुर्मुहुः । येषां हृष्यंति रोमाणि रात्रौ जागरणे हरेः । कुलानि दिवि तावंति वसंति हरिसन्निधौ

हरिजागरणात जे रात्रौ वारंवार विष्णूचे मुख दर्शन घेतात आणि ज्यांचे रोम हर्षाने उभे राहतात—त्यांची तितकी कुळे स्वर्गात जाऊन हरिसन्निधीत वास करतात।

Verse 15

यमस्य पथि निर्मुक्ता जनाः पापशतैर्वृताः । गीतशास्त्रविनोदेन द्वादशीजागरान्विताः

शेकडो पापांनी वेढलेले लोकही यमाच्या पथातून मुक्त होतात, जेव्हा ते द्वादशीचे जागरण करून कीर्तन व शास्त्रपाठाच्या आनंदात रमतात।

Verse 16

सुप्रभाता निशा तेषां धन्याः सुकृतिनो नराः । प्राणात्ययेन मुह्यंति यैः कृतं जागरं हरेः

त्यांच्यासाठी ती रात्रि अत्यंत शुभप्रभातमय आहे; ते नर धन्य व पुण्यवान आहेत. ज्यांनी हरिचे जागरण केले, ते प्राणांती मोहात पडत नाहीत.

Verse 17

पुत्रिणस्ते नरा लोके धनिनः ख्यातपौरुषाः । येषां वंशोद्भवाः पुत्राः कुर्वंति हरिजागरम्

या लोकी ते पुरुष पुत्रवान, धनवान व पराक्रमप्रसिद्ध आहेत, ज्यांच्या वंशात जन्मलेले पुत्र हरिचे जागरण करतात.

Verse 18

इष्टं मखैः कृतं दानं दत्तं पिंडं गयाशिरे । स्नातं नित्यं प्रयागे तु यैः कृतं जागरं हरेः

ज्यांनी हरिचे जागरण केले, त्यांच्या बाबतीत जणू यज्ञ झाले, दान दिले, गयाशिरी पिंडदान केले आणि प्रयागी नित्यस्नान केले असेच फळ मिळते.

Verse 19

दयिता विष्णुभक्ताश्च नित्यं मम षडानन । कुर्वंति वासरं विष्णोर्यस्माज्जागरणं हितम्

हे षडानन! जे विष्णुभक्त मला प्रिय आहेत, ते नित्य विष्णूचा व्रत-दिवस पाळतात; कारण जागरण हितकारक आहे.

Verse 20

श्रुत्वा हर्षं न चाप्नोति जागरं न करोति यः । प्रकटीकरोति तन्नूनं जनन्या दुर्विचेष्टितम्

जो हे ऐकूनही हर्ष पावत नाही आणि जागरण करत नाही, तो निश्चयच जननीच्या दुर्वर्तनाचे लक्षण प्रकट करतो—म्हणजेच आपली नीच वृत्ती दाखवतो.

Verse 21

संप्राप्य वासरं विष्णोर्न येषां जागरो हरेः । व्यर्थं गतं च तत्पुण्यं तेषां वर्षशतोद्भवम्

विष्णूचा पावन दिवस प्राप्त करूनही जे हरिचे जागरण करीत नाहीत, त्यांचे शंभर वर्षांचे संचित पुण्य व्यर्थ जाते।

Verse 22

पुत्रो वा पुत्रपुत्रो वा दौहित्रो दुहिताऽपि वा । करिष्यति कुलेऽस्माकं कलौ जागरणं हरेः

पुत्र असो, नातू असो, दौहित्र असो किंवा मुलगीही असो—कलियुगात आमच्या कुळात जो कोणी हरिचे जागरण करील, आमचा वंश धन्य होईल।

Verse 23

पात्यमानाः प्रजल्पंति पितरो यमकिंकरैः । मुक्तिर्भविष्यत्यस्माकं नरकाज्जागरे कृते

यमदूतांनी ओढत नेत असताना पितर आर्तपणे म्हणतात—“(हरिचे) जागरण झाले की आम्हाला नरकातून मुक्ती मिळेल।”

Verse 24

नान्यथा जायतेऽस्माकं मुक्तिर्यज्ञशतैरपि । विना जागरणेनैव नरलोकात्कथंचन । तस्माज्जागरणं कार्यं पितॄणां हितमिच्छता

शेकडो यज्ञ केले तरी आमची मुक्ती दुसऱ्या प्रकारे होत नाही. जागरणाविना मनुष्यलोकातून कधीही सुटका नाही. म्हणून पितरांचे हित इच्छिणाऱ्याने जागरण नक्की करावे।

Verse 25

भक्तिर्भागवतानां च गोविंदस्यापि कीर्तनम् । न देहग्रहणं तस्मात्पुनर्लोके भविष्यति

भगवंतांच्या भक्तांमध्ये भक्ती असते आणि गोविंदाचे कीर्तन होते; म्हणून त्यांना पुन्हा या लोकी देहधारण (पुनर्जन्म) होत नाही।

Verse 26

जागरं कुरुते यश्च संगमे विजयादिने । पुनर्द्देहप्रजननं दग्धं तेनाऽत्मना स्वयम्

जो पवित्र संगमस्थळी विजयदिनी जागरण करतो, त्याच्या त्या पुण्यकर्मानेच त्याचे पुनः देहधारण (पुनर्जन्म) दग्ध होते।

Verse 27

त्रिस्पृशा वासरं येन कृतं जागरणान्वितम् । केशवस्य शरीरे तु स लीनो नात्र संशयः

ज्याने त्रिस्पृशेचा दिवस जागरणासह पाळला, तो केशवाच्या स्वरूपात लीन होतो—यात संशय नाही।

Verse 28

उन्मीलिनी कृता येन रात्रौ जागरणान्विता । प्रभवंति न पापानि स्थूलसूक्ष्माणि तस्य तु

जो रात्रौ जागरणयुक्त उन्मीलिनी करतो, त्याच्या स्थूल व सूक्ष्म पापांचा उदय होत नाही।

Verse 29

सतालवाद्यसंयुक्तं संगीतं जागरं हरेः । यः कारयति देवस्य द्वादश्यां दानसंयुतम्

जो द्वादशीला दानासह, ताल-वाद्ययुक्त भक्तिसंगीताने हरीचे जागरण घडवितो।

Verse 30

तस्य पुण्यं प्रवक्ष्यामि महाभागवतस्य हि । तिलप्रस्थहस्रं तु सहिरण्यं द्विजातये । दत्त्वा यत्फलमाप्नोति ह्ययने रविसंक्रमे

त्या महाभागवताचे पुण्य मी सांगतो: अयन व रविसंक्रमणी द्विजास सुवर्णासह तिळाचे हजार प्रस्थ दान दिल्यास जे फळ मिळते, तेच फळ त्याला प्राप्त होते।

Verse 31

हेमभारशतं नित्यं सवत्सं कपिलायुतम् । प्रेक्षणीयप्रदानेन तत्फलं प्राप्नुयात्कलौ

कलियुगात ‘प्रेक्षणीय’ दान केल्याने मनुष्याला तेच फळ मिळते, जे नेहमी शंभर भार सुवर्ण व वासरासहित हजार कपिला गायी दान केल्याने प्राप्त होते.

Verse 32

यः पुनर्वासरे पुत्र दिव्यैरृषिकृतैः स्तवैः । तोषयेत्पद्मनाभं वै वैदिकैर्विष्णुसामभिः

हे पुत्रा! जो त्या दिवशी ऋषींनी रचलेल्या दिव्य स्तवांनी—म्हणजे वैदिक विष्णु-साम व मंत्रांनी—पद्मनाभाला तुष्ट करतो, तो खरोखर प्रभूला प्रसन्न करतो.

Verse 33

ऋग्यजुःसामसम्भूतैवैष्णवैश्चैव पुत्रक । संस्कृतैः प्राकृतैः स्तोत्रैरन्यैश्च विविधैस्तथा

हे प्रिय पुत्रा! ऋग्, यजुः व सामातून उत्पन्न वैष्णव स्तोत्रांनी, तसेच संस्कृत किंवा लोकभाषेत रचलेल्या व इतरही विविध स्तोत्रांनी त्याची स्तुती करता येते.

Verse 34

प्रीतिं करोति देवेशो द्वादश्यां जागरे स्थितः । शृणु पुण्यं समासेन यद्गीतं ब्रह्मणा मम

द्वादशीला रात्रि-जागरण केल्याने देवेश प्रसन्न होतात. ब्रह्म्याने मला जे पुण्यफळ गाऊन सांगितले आहे, ते संक्षेपाने ऐक.

Verse 35

त्रिःसप्तकृत्वो धरणीं त्रिगुणीकृत्य षण्मुख । दत्त्वा यत्फलमाप्नोति तत्फलं प्राप्नुयान्नरः

हे षण्मुखा! पृथ्वीला त्रिगुण करून एकवीस वेळा दान दिल्याने मनुष्याला जे फळ मिळते, तेच फळ या व्रतानेही प्राप्त होते.

Verse 36

गवां शतसहस्रेण सवत्सेनापि यत्फलम् । तत्फलं प्राप्नुयान्मर्त्त्यः स्तोत्रैर्यस्तोषयेद्धरिम्

सवत्स एक लक्ष गायींचे दान केल्याने जे पुण्यफळ मिळते, तेच फळ स्तोत्रांनी हरिला संतुष्ट करणारा मनुष्य प्राप्त करतो।

Verse 37

वैदिकी दशगुणा प्रीतिर्यामेनैकेन जागरे । एवं फलानुसारेण कार्य्यं जागरणं हरेः

जागरणात एक याम (प्रहर) जरी केला तरी वैदिक स्तुतीची प्रीती दहापटी होते; म्हणून इच्छित फळानुसार हरीचे जागरण करावे।

Verse 38

यः पुनः पठते रात्रौ गीतां नामसहस्रकम् । द्वादश्यां पुरतो विष्णोर्वेष्णवानां समीपतः

जो द्वादशीच्या रात्री विष्णूच्या समोर आणि वैष्णवांच्या सान्निध्यात गीता व नामसहस्राचे पठण करतो, तो विशेष पुण्य प्राप्त करतो।

Verse 39

पुण्यं भागवतं स्कांदपुराणं दयितं हरेः । माधुरं बालचरितं गोपीनां चरितं तथा

पुण्य भागवत, हरीला प्रिय स्कंदपुराण, मधुर बालचरित्र आणि गोपींचे चरित्र—ही सर्वे (जागरणात) पठनीय आहेत।

Verse 40

एतान्पठति रात्रौ यः पूजयित्वा तु केशवम् । न वेद्म्यहं फलं वत्स यदि ज्ञास्यति केशवः

जो केशवाची पूजा करून रात्री हे सर्व पठण करतो—वत्सा, त्याच्या फळाची मर्यादा मला ठाऊक नाही; ते केवळ केशवच जाणो।

Verse 41

दीपं प्रज्वालयेद्रात्रौ यः स्तवैर्हरिजागरे । न चास्तं गच्छते तस्य पुण्यं कल्पशतैरपि

जो रात्रौ हरिजागरात स्तोत्रांसह दीप प्रज्वलित करतो, त्याचे पुण्य शेकडो कल्पांतही क्षीण होत नाही.

Verse 42

मंजरीसहितैः पत्रैस्तुलसीसम्भवैर्हरिम् । जागरे पूजयेद्भक्त्या नास्ति तस्य पुनर्भवः

जो जागरणात भक्तीने मंजरीसह तुलशीपत्रांनी हरिची पूजा करतो, त्याला पुनर्जन्म नाही.

Verse 43

स्नानं विलेपनं पूजा धूपं दीपं च संस्तवम् । नैवेद्यं च सतांबूलं जागरे दत्तमक्षयम्

स्नान, विलेपन, पूजा, धूप, दीप, स्तोत्र, नैवेद्य व उत्तम तांबूल—जागरणात अर्पण केलेले हे सर्व अक्षय फलदायी आहे.

Verse 44

ध्यातुमिच्छति षड्वक्त्रं यो मां भक्तिपरायणः । स करोतु महाभक्त्या द्वादश्यां जागरं हरेः

जो भक्तिपरायण होऊन मला षड्वक्त्र (षडानन) रूपाने ध्यान करू इच्छितो, त्याने द्वादशीला महाभक्तीने हरिचे जागरण करावे.

Verse 45

वासरे वासुदेवस्य सर्वे देवाः सवासवाः । देहमाश्रित्य तिष्ठंति ये प्रकुर्वंति जागरम्

वासुदेवाच्या पावन दिवशी जे जागरण करतात, त्यांच्या देहात इंद्रासह सर्व देव आश्रय घेऊन वास करतात.

Verse 46

जागरेवासुदेवस्य महाभारतकीर्तनम् । ये कुर्वंति गतिं यांति योगिनां ते न संशयः

जे वासुदेवाच्या जागरणात महाभारताचे कीर्तन-प्रचार करतात, ते योगीजनांचीच गती प्राप्त करतात—यात संशय नाही।

Verse 47

चरितं रामदेवस्य ये वधं रावणस्य च । पठंति जागरे विष्णोस्ते यांति परमां गतिम

जे विष्णूच्या जागरणात श्रीरामदेवाचे चरित्र आणि रावणवध वाचतात, ते परम गतीला पोहोचतात।

Verse 49

अधीत्य चतुरो वेदान्कृत्वा चैवार्चनं हरेः । स्नात्वा च सर्वतीर्थेषु जागरे तत्फलं हरेः

चार वेदांचे अध्ययन, हरीचे पूजन आणि सर्व तीर्थांत स्नान—यांचे जे फळ, तेच फळ हरीच्या जागरणाने मिळते।

Verse 50

धान्यशैलसहस्रैस्तु तुलापुरुषको टिभिः । यत्फलं मुनिभिः प्रोक्तं तत्फलं जागरे हरेः

हजारो धान्यशैल आणि कोट्यवधी तुलापुरुषदान यांपासून जे फळ मुनींनी सांगितले, तेच फळ हरीच्या जागरणाने मिळते।

Verse 51

कन्याकोटिप्रदानं च स्वर्णभारशतं तथा । दत्तं रत्नायुतशतं यैः कृतो जागरो हरेः

ज्यांनी हरीचे जागरण केले आहे, त्यांच्यासाठी जणू कोटी कन्यादान, शंभर सुवर्णभार आणि अयुत-शत रत्नदान केलेलेच ठरते।

Verse 52

अष्टादशपुराणैस्तु पठितैर्यत्फलं भवेत् । तत्फलं शतसाहस्रं कृते जागरणे हरेः

अठरा पुराणांचे पठण केल्याने जे पुण्यफळ मिळते, तेच फळ हरिचे जागरण केल्यास लक्षपटीने प्राप्त होते।

Verse 53

मन्वादि पठतां शास्त्रं यत्फलं हि द्विजन्मनः । अधिकं फलमाप्नोति कुर्वाणो जागरं हरेः

मन्वादी शास्त्रांचे पठण केल्याने द्विजांना जे फळ मिळते, त्याहून अधिक फळ हरिचे जागरण करणारा प्राप्त करतो।

Verse 54

दुर्भिक्षे चान्नदातॄणां पुंसां भवति यत्फलम् । संन्यासिनां सहस्रैस्तु यत्फलं भोजितैः कलौ । फलं तत्समवाप्नोति कुर्वतां जागरं हरेः

दुर्भिक्षात अन्नदान करणाऱ्यांना जे फळ मिळते, आणि कलियुगात हजार संन्याशांना भोजन घातल्याने जे फळ मिळते—तेच सर्व फळ हरिचे जागरण करणाऱ्यांना प्राप्त होते।