Adhyaya 19

Verse 1

प्रह्लाद उवाच । तच्छ्रुत्वा देवदेवेशश्चिंतयित्वा पुनःपुनः उवाच वचनं तत्र दुर्वाससमकल्मषम्

प्रह्लाद म्हणाला—हे ऐकून देवदेवेशाने पुन्हा पुन्हा विचार केला आणि तेथे दुर्वासांना निष्कलंक वचन सांगितले.

Verse 2

श्रीभगवानुवाच । पराधीनोऽस्मि विप्रेन्द्र भक्त्या क्रीतोऽस्मि नान्यथा । बलेरादेशकारी च दैत्येन्द्रवशगो ह्यहम्

श्रीभगवान म्हणाले—हे विप्रश्रेष्ठ, मी भक्ताच्या अधीन आहे; भक्तीनेच मी ‘विकत’ घेतला जातो, अन्यथा नाही. मी बलीची आज्ञा पाळणारा आहे, कारण माझ्या व्रतामुळे मी दैत्येंद्राच्या वशात आहे.

Verse 3

तस्मात्प्रार्थय विप्रेन्द्र दैत्यं वैरोचनिं बलिम् । अस्यादेशात्करिष्यामि यदभीष्टं तवाधुना

म्हणून, हे विप्रश्रेष्ठ, विरोचनपुत्र दैत्य बली याला विनंती कर. त्याच्या आज्ञेने मी आत्ताच तुझे अभिष्ट पूर्ण करीन.

Verse 4

तच्छ्रुत्वा वचनं विप्रो बलिं प्रोवाच सत्वरम् । यज्वनां त्वं वरिष्ठश्च दातॄणां त्वं मतोऽधिकः

ते वचन ऐकून त्या ब्राह्मणाने त्वरित बलीला म्हटले—“यज्ञ करणाऱ्यांत तू श्रेष्ठ आहेस आणि दान देणाऱ्यांत तू सर्वाधिक मान्य आहेस.”

Verse 5

पारावारः कृपायाश्च दयां कुरु ममोपरि । प्रेषयस्व महाभाग देवं दैत्यविनिग्रहे

तू करुणेचा तटहीन सागर आहेस—माझ्यावर दया कर. हे महाभाग, दैत्यविनिग्रहासाठी देवास पाठव.

Verse 6

संपूर्णनियमः स्नातस्त्वत्प्रसादाद्भवाम्यहम् । तच्छुत्वा वचनं दैत्यो नातिहृष्टमनास्तदा । दुर्वाससमुवाचेदं नैतदेवं भविष्यति

“तुझ्या कृपेने मी सर्व नियम पूर्ण करून विधिपूर्वक स्नान करीन.” हे ऐकून दैत्य (बळी) फारसा आनंदित झाला नाही. मग तो दुर्वासांना म्हणाला—“हे असे होणार नाही.”

Verse 7

अन्यत्प्रार्थय विप्रेन्द्र यत्ते मनसि वर्त्तते । तद्दास्यामि न सन्देहो यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्

“हे विप्रेन्द्र, तुझ्या मनात जे आहे ते दुसरे काही माग. मी ते देईन—यात संशय नाही, जरी ते अत्यंत दुर्लभ असले तरी.”

Verse 8

आत्मानमपि दास्यामि नाहं त्यक्ष्ये हरिं द्विज । बहुभिः सुकृतैः प्राप्तं कथं त्यक्ष्यामि केशवम्

“हे द्विज, मी माझे स्वतःचे अस्तित्वही अर्पण करीन; पण हरिला सोडणार नाही. अनेक पुण्यांनी प्राप्त झालेल्या केशवाचा मी कसा त्याग करू?”

Verse 9

दुर्वासा उवाच । नातिलुब्धं हि मां विद्धि किमन्यत्प्रार्थयाम्यहम् । रक्ष मे जीवितं दैत्य प्रेषयस्व जनार्द्दनम्

दुर्वासा म्हणाले—“मला अतिलोभी समजू नकोस; मी आणखी काय मागू? हे दैत्य, माझे प्राण वाचव—जनार्दनास पाठव.”

Verse 10

बलिरुवाच । जानासि त्वं यथा विप्र हिरण्याक्षं निपातितम् । भूत्वा यज्ञवराहस्तु दधारोर्वीं बलाद्दिवि

बली म्हणाला—हे विप्र! तुला माहीत आहे, हिरण्याक्ष कसा निपात झाला; यज्ञवराह रूप धारण करून त्याने बलपूर्वक पृथ्वी उचलून आकाशात धारण केली.

Verse 11

यथा च दैत्यप्रवरमवध्यं दैत्यदानवैः । हतवान्हिरण्यकशिपुं नृसिंहः सर्वगः प्रभुः

आणि तसेच, दैत्य-दानवांमध्येही अवध्य मानला जाणारा दैत्यप्रवर हिरण्यकशिपू यास सर्वव्यापी प्रभू नृसिंहाने वध केला.

Verse 12

तथैव वृत्रं नमुचिं रक्षो लंकेश संज्ञकम् । जघान मायया विष्णुः सुरार्थं सुरसत्तमः

तसेच देवांच्या हितासाठी, देवश्रेष्ठ विष्णूने आपल्या दिव्य माया-युक्त युक्तीने वृत्र, नमुची आणि ‘लंकेश’ नावाच्या राक्षसाचा वध केला.

Verse 13

प्रथमं वामनो भूत्वा ह्ययाचत पदत्रयम् । पुनस्त्रिविक्रमो भूत्वा भुवनानि जहार मे

प्रथम वामन होऊन त्याने तीन पावलांची भूमी मागितली; नंतर त्रिविक्रम होऊन त्याने माझी भुवने हिरावून घेतली.

Verse 14

मया पुण्यवशाद्विष्णुर्यदि प्राप्तः कथञ्चन । नाहं त्यक्ष्ये जगन्नाथं मायावामनकं प्रभुम्

माझ्या पुण्याच्या प्रभावाने जर कसेही करून विष्णू मला प्राप्त झाले असतील, तर मी जगन्नाथ—मायावामनरूपी प्रभूला कधीही सोडणार नाही.

Verse 15

दुर्वासा उवाच । नाहं भोक्ष्ये विना स्नानं गोमत्युदधिसंगमे । यदि न प्रेष्यसि हरिं ततस्त्यक्ष्ये कलेवरम्

दुर्वासा म्हणाले—गोमती व समुद्राच्या संगमावर स्नान केल्यावाचून मी भोजन करणार नाही. जर तू हरिला पाठवले नाहीस, तर मी हे कलेवर त्यागीन.

Verse 16

बलिरुवाच । यद्भाव्यं तद्भवतु ते यज्जानासि तथा कुरु । ब्रह्मरुद्रेन्द्रनमितं नाहं त्यक्ष्ये पदद्वयम्

बली म्हणाले—तुझ्यासाठी जे विधिलिखित आहे ते होवो; तुला जे योग्य वाटते ते कर. पण ब्रह्मा, रुद्र आणि इंद्र यांनी नमिलेल्या त्या दोन चरणांना मी कधीही सोडणार नाही.

Verse 17

तदा विवदमानौ तौ दृष्ट्वा स जगदीश्वरः । ब्रह्मण्यदेवः कृपया ब्राह्मणं तमुवाच ह

ते दोघे वाद घालत आहेत असे पाहून जगदीश्वर, ब्राह्मणांचा रक्षक देव, कृपेने त्या ब्राह्मणास म्हणाले.

Verse 18

स्वस्थो भव द्विजश्रेष्ठ स्नापयिष्ये न संशयः । हत्वा दैत्यगणान्सर्वान्गोमत्युदधिसंगमे

हे द्विजश्रेष्ठ, स्वस्थ रहा; निःसंशय मी तुला स्नान घडवीन—गोमती व समुद्राच्या संगमावर, सर्व दैत्यगणांचा वध करून.

Verse 19

प्रह्लाद उवाच । श्रुत्वा भगवतो वाक्यं ब्राह्मणं प्रति दैत्यराट् । दृढं जग्राह चरणौ पतित्वा पादयोस्तदा

प्रह्लाद म्हणाले—ब्राह्मणास उद्देशून भगवंतांचे वचन ऐकून दैत्यराज तेव्हा त्यांच्या पायांशी पडला आणि त्या दोन्ही चरणांना घट्ट धरून राहिला.

Verse 20

ततः समृद्धिमगमत्पादौ दत्त्वा बलेः प्रभुः । शंखचक्रगदापाणिर्विष्णुर्दुर्वाससाऽन्वितः

तेव्हा प्रभूंनी बलिला आपले चरण अर्पण करून त्या कार्यात समृद्धी प्राप्त केली. शंख‑चक्र‑गदा धारण करणारे विष्णु दुर्वासांसह प्रस्थित झाले.

Verse 21

प्रस्थितौ तौ तदा दृष्ट्वा दुर्वाससजनार्द्दनौ । अनन्तः पुरुषो ऽगच्छन्मुशली च हलायुधः

दुर्वासा व जनार्दन प्रस्थित झालेले पाहून अनंत पुरुषही निघाले; तसेच हलायुध, गदा‑धारी मुशली (बलराम)ही गेले.

Verse 22

मुशली चाग्रतोऽगच्छत्ततो विष्णुस्त्रिविक्रमः । तयोरन्वगमद्विप्रा दुर्वासा भूतलाद्बहिः

मुशली पुढे गेले, मग त्रिविक्रम विष्णु गेले. त्या दोघांच्या मागे ब्राह्मण दुर्वासा गेले, जणू भूतलाच्या पलीकडेच गमन करीत होते.

Verse 23

भित्त्वा रसातलं सर्वे समुत्तस्थुस्त्वरान्विताः । आविर्बभूवुस्तत्रैव गोमत्युदधिसंगमे

रसातल भेदून ते सर्वजण त्वरेने वर उठले आणि तेथेच गोमती‑समुद्र संगमावर प्रकट झाले.

Verse 24

सन्नद्धौ दृढधन्वानौ संकर्षणजनार्दनौ । ऊचतुस्तौ तदा विप्रं कुरु स्नानं यदृच्छया

तेव्हा सन्नद्ध व दृढ धनुष्यधारी संकर्षण आणि जनार्दन त्या ब्राह्मणास म्हणाले—“यथेष्ट स्नान करा.”

Verse 25

तयोस्तु वचनं श्रुत्वा स्नानं चक्रे त्वरान्वितः । स्नात्वा चावश्यकं कर्म कर्तुमारभत द्विजः

त्यांचे वचन ऐकून तो त्वरेने स्नानास गेला. स्नान करून त्या द्विजाने नित्य आवश्यक कर्मे करण्यास आरंभ केला.