Adhyaya 18

Verse 1

श्रीप्रह्लाद उवाच । पूजयेद्गणनाथं तं रुक्मिणं रुक्मभूषितम् । दुर्वाससं च कृष्णं च बलभद्रं च भक्तितः

श्री प्रह्लाद म्हणाले—भक्तीने त्या गणनाथाची, सुवर्णभूषणांनी विभूषित रुक्मीची, तसेच दुर्वासा, श्रीकृष्ण आणि बलभद्र यांचीही पूजा करावी।

Verse 2

यजत्येको महायज्ञैः संपूर्णवरदक्षिणैः । एकः पश्यति देवेशं कृष्णं तुल्यफलौ हि तौ

एक जण संपूर्ण व श्रेष्ठ दक्षिणांसह महायज्ञ करतो; दुसरा देवेश श्रीकृष्णांचे दर्शन घेतो—खरेच दोघांचे फळ समान आहे।

Verse 3

वापीकूपतडागानि करोत्येकः समाहितः । एकः पश्यति देवेशं कृष्णं तुल्यफलौ हि तौ

एक जण एकाग्र मनाने विहीर, बावडी व तळी बांधतो; दुसरा देवेश श्रीकृष्णांचे दर्शन घेतो—दोघांचे फळ समान आहे।

Verse 4

गोभूतिलहिरण्यादि ददात्येको दिनेदिने । एकः पश्यति देवेशं कृष्णं तुल्यफलौ हि तौ

एक जण दररोज गाई, भूमी, तीळ, सुवर्ण इत्यादी दान करतो; दुसरा देवेश श्रीकृष्णांचे दर्शन घेतो—दोघांचे फळ समान आहे।

Verse 5

प्राणायामादिसंयुक्तो जपध्यानपरायणः । एकः पश्यति देवेशं कृष्णं तुल्यफलौ हि तौ

एक जण प्राणायामादी साधनांनी युक्त होऊन जप-ध्यानात तत्पर असतो; दुसरा देवेश श्रीकृष्णांचे दर्शन घेतो—दोघांचे फळ समान आहे।

Verse 6

जाह्नव्यादिषु तीर्थेषु सुस्नात्वैकः समाहितः । एकः पश्यति देवेशं कृष्णं तुल्यफलौ हि तौ

जो एकाग्र मनाने जाह्नवी इत्यादी तीर्थांत उत्तम स्नान करतो, आणि जो देवेश श्रीकृष्णाचे दर्शन घेतो—दोघांचेही फळ समानच आहे।

Verse 7

त्रिभिर्विक्रमणैर्येन विक्रांतं भुवनत्रयम् । त्रिविक्रमं च तं दृष्ट्वा मुच्यते पातकत्रयात्

ज्याने तीन पराक्रमी पावलांनी त्रिभुवन व्यापले, त्या त्रिविक्रमाचे दर्शन घेतल्याने मनुष्य त्रिविध पापांतून मुक्त होतो।

Verse 8

ऋषय ऊचुः । कथं त्रैविक्रमी मृर्त्तिरागतेयं धरातले । कलान्यासाच्च कृष्णत्वं कदेयं प्राप्तवत्यथ

ऋषी म्हणाले—ही त्रिविक्रम-मूर्ती धरातलावर कशी प्रकट झाली? आणि कोणत्या कलान्यासाने तिला पुढे कृष्णत्व प्राप्त झाले?

Verse 9

दैत्य संशयमस्माकं छेत्तुमर्हस्यशेषतः । दुर्वाससश्च कृष्णस्य संभवः कथ्यतामिति

दैत्याविषयी आमचा संशय आपण पूर्णपणे दूर करावा; तसेच दुर्वासा आणि श्रीकृष्ण यांचा संभवही कथन करावा।

Verse 10

प्रह्लाद उवाच । तच्छ्रूयतां द्विजश्रेष्ठा यथा मूर्त्तिस्त्रिविक्रमी । दुर्वाससा समायुक्ता संभूता धरणीतले

प्रह्लाद म्हणाला—हे द्विजश्रेष्ठांनो, ऐका; दुर्वासासह संयुक्त अशी त्रिविक्रम-मूर्ती धरातलावर कशी प्रकट झाली ते सांगतो।

Verse 11

पूर्वं कृतयुगस्यांते बलिना च पुरंदरः । निर्जित्य भ्रंशितः स्थानात्तदर्थं मधुसूदनः

पूर्वी कृतयुगाच्या शेवटी बलिने पुरंदर इंद्रास जिंकून त्याच्या पदावरून खाली पाडले; त्या हेतुने धर्मस्थापनेसाठी मधुसूदन प्रवृत्त झाला।

Verse 12

कश्यपाद्वामनो जज्ञे ततोऽभूच्च त्रिविक्रमः । त्रिभिः क्रमैर्मितांल्लोकानाक्रम्य मधुहा हरिः

कश्यपापासून वामन जन्मला, पुढे तोच त्रिविक्रम झाला। मधुहा हरिने तीन पावलांनी मोजलेल्या लोकांना ओलांडून व्यापून टाकले।

Verse 13

बलिं चकार भगवान्पातालतलवासि नम् । भक्त्या त्वनन्यया कृष्णो दैत्येन परितोषितः

भगवानांनी बलिला पाताळतलाचा निवासी केले; तरीही दैत्याच्या अनन्य भक्तीने प्रसन्न होऊन कृष्ण त्याच्यावर पूर्ण संतुष्ट झाले।

Verse 14

स्वयं चैवाऽवसत्तत्र भक्त्या क्रीतो हरिस्तदा । अनुग्रहाय भगवान्द्वारपालो बभूव ह

तेथेच हरि स्वतः राहिले, जणू भक्तीने ‘विकत’ घेतले गेले. अनुग्रहासाठी भगवान् (बलिचे) द्वारपाल झाले।

Verse 15

दुर्वासाश्चापि भगवानात्रेयो मुनिसत्तमः । अटंस्तीर्थानि मोक्षार्थं मुक्तिक्षेत्रमचिंतयत्

अत्रिपुत्र, मुनिसत्तम भगवान् दुर्वासाही मोक्षासाठी तीर्थे फिरत फिरत एका मुक्तिक्षेत्राचा विचार करू लागले।

Verse 16

एवं चितयमानः स ज्ञानदृष्ट्या महामुनिः । गोमत्या संगमो यत्र चक्रतीर्थेन भो द्विजाः

असा विचार करीत तो महामुनी ज्ञानदृष्टीने पाहू लागला—हे द्विजांनो—जिथे गोमतीचा संगम चक्रतीर्थाशी होतो।

Verse 17

तन्मुक्तिक्षेत्रमाज्ञाय गमनाय मतिं दधे । सोतीत्य नगरग्रामानुद्यानानि वनानि च

ते क्षेत्र मोक्षदायक आहे असे जाणून त्याने जाण्याचा निश्चय केला. तो नगर-ग्राम, उद्याने आणि वने ओलांडून पुढे निघाला.

Verse 18

आनर्त्तविषयं प्राप्य दैत्यभूमिं विवेश ह । निःस्वाध्यायवषट्कारां वेदध्वनिविवर्ज्जिताम्

आनर्त प्रदेशात पोहोचून तो दैत्यांच्या अधीन असलेल्या भूमीत शिरला; ती स्वाध्याय व वषट्काररहित आणि वेदध्वनीवर्जित होती.

Verse 19

कुशेन दैत्यराजेन सेवितां पालितां तथा । बहुम्लेच्छ समाकीर्णामधर्मोपार्जकैर्जनैः

ती भूमी दैत्यराज कुश याने सेविली व पालिली होती; अनेक म्लेच्छांनी आणि अधर्माने उपजीविका करणाऱ्या जनांनी ती गजबजलेली होती.

Verse 20

प्रत्यासन्नामिति ज्ञात्वा चक्रतीर्थमगाद्द्विजः । स्नात्वा च संगमे पुण्ये मोक्ष्येऽहं च कृताह्निकः

जवळ आहे असे जाणून तो द्विज चक्रतीर्थास गेला. ‘पुण्य संगमात स्नान करून, आह्निक कर्मे पूर्ण करून, मी मुक्त होईन,’ असे त्याने मनात ठरविले.

Verse 21

इति कृत्वा स नियमं ययौ शीघ्रं मुनिस्तदा । स्नात्वा शीघ्रं प्रयास्यामि दैत्यभूमिं विहाय च

असा नियम करून तो मुनी तेव्हा वेगाने निघाला. 'स्नान करून मी ही दैत्यभूमी सोडून लवकरच निघून जाईन,' असा त्याने निश्चय केला.

Verse 22

इत्येवं चिंतयन्मार्गे शीघ्रमेव जगाम सः । दृष्ट्वा च संगमं पुण्यं गोमत्या सागरस्य च

वाटेत असा विचार करत तो वेगाने गेला. आणि त्याने गोमती व सागराचा पवित्र संगम पाहिला.

Verse 23

निधाय वाससी तत्र मृदमालभ्य गोमयम् । शिखां च बद्ध्वा करयोः कृत्वा च नियतः कुशान्

तिथे वस्त्रे ठेवून, माती आणि शेण लावून, शिखा बांधून आणि संयमित होऊन हातांत दर्भ (कुश) घेतले.

Verse 24

यावत्स्नाति च विप्रोऽसौ दृष्टो दैत्यैर्दुरात्मभिः । ब्रुवंतः कोऽयमित्येवं हन्यतांहन्यतामिति

तो ब्राह्मण स्नान करत असतानाच दुरात्मा दैत्यांनी त्याला पाहिले. 'हा कोण आहे?' असे म्हणत ते ओरडले, 'याला मारा, याला मारा!'

Verse 25

अस्माभिः पालिते देशे कः स्नाति मनुजाधमः । ब्रुवंत इति जघ्नुस्ते जानुभिर्मुष्टिभिस्तथा

'आम्ही रक्षण केलेल्या देशात हा कोणता नीच मनुष्य स्नान करत आहे?' असे म्हणत त्यांनी त्याला गुडघे आणि बुक्क्यांनी मारले.

Verse 26

ब्राह्मणोऽहं न हंतव्यः श्रुत्वा चाऽतीव पीडितः । तं दृष्ट्वा हन्यमानं तु ब्राह्मणं तैर्दुरात्मभिः

“मी ब्राह्मण आहे; मला मारू नये”—असे आर्तपणे म्हणत असूनही तो अत्यंत छळला गेला. त्या दुरात्म्यांकडून ब्राह्मणास मार खाताना पाहून…

Verse 27

निवारयामास च तान्रुरुर्नाम महासुरः । जगृहुस्तस्य वस्त्राणि कुशांस्ते चिक्षिपुर्जले

तेव्हा रुरु नावाच्या महासुराने त्यांना आवरले. त्यांनी त्याची वस्त्रे हिसकावून घेतली आणि त्या दुष्टांनी कुशा जलात फेकून दिली.

Verse 28

चकर्षुश्चरणौ गृह्य शपंतो दुष्टचेतसः । पदे गृहीत्वा तमृषिं नीत्वा सीम्नि व्यसर्जयन्

ते दुष्टबुद्धी लोक शाप देत देत त्याचे पाय धरून ओढू लागले. त्या ऋषीला पायाने धरून सीमारेषेपर्यंत नेऊन तिथे टाकून दिले.

Verse 29

तं तदा मूर्छितप्रायं दृष्ट्वोचुः कुपिताश्च ते । अत्रागतो यदि पुनर्हनिष्यामो न संशयः । आनर्त्तविषयांस्तान्वै दृष्ट्वा तत्र जलाशयम्

त्याला तेव्हा मूर्च्छितप्राय पाहून ते रागाने म्हणाले—“हा पुन्हा इथे आला तर आम्ही याला मारू; यात संशय नाही.” मग त्याने आनर्त्त प्रदेश व तेथील जलाशय पाहून…

Verse 30

प्राणसंशयमापन्नस्ततश्चिंतापरोऽभवत् । शप्येहं यदि दैतेयांस्तपसः किं व्ययेन मे

प्राणांचा संशय उत्पन्न झाल्यावर तो चिंतेत मग्न झाला—“मी जर या दैत्यांना शाप दिला, तर क्रोधात माझ्या तपाचा व्यय होऊन काय लाभ?”

Verse 31

अथवा नियमभ्रष्टस्त्यक्ष्ये चेदं कलेवरम् । मम पक्षं च कः कुर्य्यात्को मे दास्यति जीवितम्

किंवा मी नियमभ्रष्ट झालो तर हेच शरीर त्यागीन. मग माझी बाजू कोण घेईल, आणि मला जीवन कोण देईल?

Verse 32

चक्रतीर्थे च कः स्नानं कारयिष्यति मामिह । को वा दैत्यगणानेताञ्छक्तो जेतुं महामृधे । तं विना पुण्डरीकाक्षं भक्तानामभयप्रदम्

आणि येथे चक्रतीर्थात मला स्नान कोण घडवील? किंवा महायुद्धात या दैत्यगणांना कोण जिंकू शकेल—भक्तांना अभय देणाऱ्या पुण्डरीकाक्षाविना?

Verse 33

ब्रह्मादीनां च नेतारं शरणागतवत्सलम् । चक्रहस्तं विना मेद्य कोन्यः शर्म्मप्रदो भवेत्

ब्रह्मादि देवांचाही नेता, शरणागतवत्सल, चक्रहस्त प्रभू यांच्याविना—मला शांती व कल्याण देणारा दुसरा कोण असेल?

Verse 34

इति ध्यात्वा च सुचिरं ज्ञात्वा पातालवासि नम् । आत्रेयो विष्णुशरणं जगाम धरणीतलम्

असे दीर्घकाळ चिंतन करून, पाताळवासी त्यास ओळखून, आत्रेयाने विष्णूची शरण घेत धरणीतलावर प्रस्थान केले.

Verse 35

उपवासैः कृशो दीनो भूतलं प्रविवेश ह । स दैत्त्यराजभवनं गन्धर्वाप्सरसावृतम्

उपवासामुळे कृश व दीन होऊन तो भूतलात प्रविष्ट झाला. नंतर गंधर्व-अप्सरांनी वेढलेल्या दैत्यराजाच्या भवनाकडे तो गेला.

Verse 36

शोभितं सुरमुख्येन विष्णुना प्रभविष्णुना । दुर्वासाः प्रविवेशाथ प्रहृष्टेनांतरात्मना

देवांतील श्रेष्ठ, प्रभेने दीप्त विष्णूंनी शोभित त्या स्थानी दुर्वासा ऋषी हर्षित अंतःकरणाने प्रविष्ट झाले।

Verse 37

दुर्वाससमथायांतं दृष्ट्वा दैत्यपतिस्तदा । प्रत्युत्थायार्हयांचक्रे स्वासने संन्यवेशयत्

दुर्वासा ऋषी येताना पाहून दैत्यपति तत्क्षणी उठला, यथोचित सत्कार केला आणि त्यांना आपल्या आसनावर बसविले।

Verse 38

मधुपर्कं च गां चैव दत्त्वार्घ्यं पार्श्वतः स्थितः । प्रोवाच प्रणतो ब्रह्मन्कथमत्रागतो भवान्

मधुपर्क, गाय व अर्घ्य अर्पण करून तो बाजूला नम्रपणे उभा राहिला; प्रणाम करून म्हणाला—“हे ब्राह्मण, आपण येथे कसे आलात?”

Verse 39

सुखोपविष्टः स ऋषिस्तत्रापश्यत्त्रिविक्रमम् । दैत्येन्द्रद्वारदेशे तु तिष्ठन्तमकुतोभयम्

सुखाने बसलेल्या त्या ऋषींनी तेथे त्रिविक्रमाला पाहिले—दैत्येंद्राच्या द्वाराजवळ निःशंक, निर्भय उभा असलेला।

Verse 40

तं दृष्ट्वा देवदेवेशं श्रीवत्सांकं चतुर्भुजम् । रुरोद स ऋषिश्रेष्ठस्त्राहित्राहीत्युवाच च

देवदेवेश, श्रीवत्सचिन्हांकित चतुर्भुज प्रभूला पाहून तो ऋषिश्रेष्ठ रडू लागला आणि म्हणाला—“त्राही, त्राही; मला वाचवा!”

Verse 41

संसारभयभीतानां दुःखितानां जनार्दन । शत्रुभिः परिभूतानां शरणं भव केशव

हे जनार्दना! संसारभयाने भयभीत, दुःखी आणि शत्रूंनी पराभूत झालेल्यांना तूच आश्रय हो, हे केशवा।

Verse 42

मम दुःखाभितप्तस्य शत्रुभिः कर्षितस्य च । पराभूतस्य दीनस्य क्षुधया पीडितस्य च

आणि मी—दुःखाने होरपळलेला, शत्रूंनी ओढत नेलेला, पराभूत व दीन, आणि क्षुधेने पीडित—

Verse 43

अपूर्णनियमस्याऽथ क्लेशितत्य च दानवैः । ब्रह्मण्यदेव विप्रस्य शरणं भव केशव

आणि माझ्यासाठी—ज्याचे नियम अपूर्ण राहिले आहेत व जो दानवांनी क्लेशित केला आहे—हे ब्रह्मण्यदेवा! या विप्राचा आश्रय हो, हे केशवा।

Verse 44

इत्युक्त्वा दर्शयामास शरीरं दैत्यताडितम् । तद्ब्राह्मणावमानं च दृष्ट्वा चुक्रोध वामनः

असे बोलून त्याने दैत्यांनी ताडलेले आपले शरीर दाखविले. त्या ब्राह्मणाचा अपमान पाहून वामन क्रोधाने संतप्त झाले.

Verse 45

केनापमानितो ब्रह्मन्नियमः केन खण्डितः । कथयस्व महाभाग धर्मपाले मयि स्थिते

हे ब्राह्मणा! तुझा नियम कोणी अपमानित केला, कोणी तो खंडित केला? हे महाभागा, सांग; मी धर्मपालक येथे उभा आहे.

Verse 46

दुर्वासा उवाच । मुक्तितीर्थमहं ज्ञात्वा ज्ञानेन मधुसूदन । चक्रतीर्थं गतः स्नातुं यात्रायां हर्षसंयुतः

दुर्वासा म्हणाले—हे मधुसूदना! मुक्तितीर्थाचे यथार्थ ज्ञान करून, यात्रेत हर्षयुक्त होऊन मी चक्रतीर्थात स्नान करण्यास गेलो।

Verse 47

अकृतस्नान एवाऽहं दृष्टो दैत्यैर्दुरासदैः । गले गृहीतः कृष्णाहं मुष्टिभिस्ताडितस्तथा

मी अजून स्नान केलेले नव्हते; ते दुर्जेय दैत्य मला दिसले. हे कृष्णा! त्यांनी माझा गळा धरून मला मुठींनीही मारले।

Verse 48

बलाद्गृहीत्वा वासांसि कुशांश्चैवाक्षतैः सह । जले क्षिप्त्वा चरणयोर्गृहीत्वा मां समाकृषन्

त्यांनी बलपूर्वक माझी वस्त्रे आणि अक्षतांसह कुशा घेतल्या, त्या पाण्यात फेकल्या; मग माझे पाय धरून मला ओढत नेले।

Verse 49

सीमांते मां तु प्रक्षिप्य प्रोचुस्ते दानवाधमाः । हनिष्यामो यदि पुनरागंतासि न संशयः

सीमेवर मला फेकून देऊन ते दानवाधम म्हणाले—तू पुन्हा आलास तर आम्ही तुला मारू; यात संशय नाही।

Verse 50

स्नातोऽहं चक्रतीर्थे तु करिष्ये भोजनं विभो । तस्मात्स्नापय गोविंद नियमं सफलं कुरु

हे विभो! चक्रतीर्थात स्नान करून मी भोजन करीन. म्हणून हे गोविंदा! मला स्नान घडवून माझा नियम-व्रत सफल कर।

Verse 51

तव प्रसादात्स्नात्वाऽहं भुक्त्वा च प्रीतमानसः । प्रतिज्ञां सफलां कृत्वा विचरिष्ये महीमिमाम्

तुमच्या कृपेने मी स्नान करून, मग प्रसन्न मनाने भोजन करीन। माझी प्रतिज्ञा सफल करून मी पुन्हा या पृथ्वीवर विचरीन।