Adhyaya 8

Verse 1

। लोमश उवाच । तस्करोऽपि पुरा ब्रह्मन्सर्वधर्मबाहिष्कृतः । ब्रह्मघ्नोऽसौ सुरापश्च सुवर्णस्य च तस्करः

लोमश म्हणाले—हे ब्राह्मण, पूर्वी एक चोर होता, जो सर्व धर्मांपासून बहिष्कृत होता। तो ब्राह्मणहंता, मद्यप आणि सुवर्णचोरही होता।

Verse 2

लंपटोहि महापाप उत्तमस्त्रीषु सर्वदा । द्यूतकारी सदा मंदः कितवैः सह संगतः

तो कामलंपट व महापापी होता; नेहमी परस्त्रीकडे लोभाने पाहत असे. तो सतत जुगारी, मंदबुद्धी आणि कितवांच्या संगतीत राहणारा होता।

Verse 3

एकदा क्रीडता तेन हारितं द्यूतमद्भुतम् । कितवैर्मर्द्यमानो हि तदा नोवाच किञ्चन

एकदा खेळताना त्या अद्भुत जुगारात त्याची मोठी हार झाली. कितवांनी मारहाण केली तरी त्या वेळी तो काहीच बोलला नाही।

Verse 4

पीडितोऽप्यभवत्तूष्णीं तैरुक्तः पापकृत्तमः । द्यूते त्वया च तद्द्रव्यं हारितं किं प्रयच्छसि

छळ सोसूनही तो गप्पच राहिला. तेव्हा त्या महापापीला ते म्हणाले—“जुगारात तू ते धन हरलंस; आता काय देणार?”

Verse 5

नो वा तत्कथ्यतां शीघ्रं याथातथ्येन दुर्मते । यद्धारितं प्रयच्छामि रात्रावित्यब्रवीच्च सः

ते म्हणाले—“नसेल तर लवकर खरं-खरं सांग, अरे दुर्मती!” तो म्हणाला—“जे मी हरलो आहे ते मी रात्री देईन.”

Verse 6

तैर्मुक्तस्तेन वाक्येन गतास्ते कितवादयः । तदा निशीथसमये गतोऽसौ शिवमंदिरम्

त्याच्या वचनावर त्याला सोडून ते जुगारी व इतर निघून गेले. मग मध्यरात्रीच्या वेळी तो शिवमंदिरात गेला.

Verse 7

शिरोधिरुह्य शम्भोश्च घण्टामादातुमुद्यतः । तावत्कैलासशिखरे शंभुः प्रोवाच किंकरान्

शंभूच्या (लिंगाच्या) शिरावर चढून तो घंटा काढण्यास उद्यत झाला. तेवढ्यात कैलासशिखरावर शंभूने आपल्या किंकरांना सांगितले.

Verse 8

अनेन यत्कृतं चाद्य सर्वेषामधिकं भुवि । सर्वेषामेव भक्तानां वरिष्ठोऽयं च मत्प्रियः

“आज याने जे केले आहे ते पृथ्वीवर सर्वांपेक्षा अधिक आहे. खरोखर, सर्व भक्तांमध्ये हा श्रेष्ठ आहे आणि मला अत्यंत प्रिय आहे.”

Verse 9

इति प्रोक्त्वान यामास वीरभद्रादिभिर्गणैः । ते सर्वे त्वरिता जग्मुः कैलासाच्छिववल्लभात्

असे बोलून देवाधिदेव शिवांनी वीरभद्रादि गणांना पाठविले. शिवाच्या प्रिय कैलासाहून ते सर्वजण त्वरेने निघाले.

Verse 10

सर्वैर्डमरुनादेन नादितं भुवनत्रयम् । तान्दृष्ट्वा सहसोत्तीर्य तस्करोसौ दुरात्मवान् । लिंगस्य मस्तकात्सद्यः पलायनपरोऽभवत्

सर्वांच्या डमरूच्या नादाने त्रिभुवन निनादले. त्यांना पाहताच तो दुष्ट चोर लिंगाच्या शिरावरून सहसा उतरला आणि ताबडतोब पळण्यास तत्पर झाला.

Verse 11

पलायमानं तं दृष्ट्वा वीरभद्रः समाह्वयत्

तो पळत आहे असे पाहून वीरभद्राने त्याला हाक मारली. रागाने तो म्हणाला—“थांब, थांब!”

Verse 12

कस्माद्विभेपि रे मन्द देवदेवो महेस्वरः । प्रसन्नस्तव जातोद्य उदारचरितो ह्यसौ

“अरे मंदबुद्धी! तू का घाबरतोस? देवदेव महेश्वर आज तुझ्यावर प्रसन्न झाले आहेत; तो खरोखर उदारचरित आहे.”

Verse 13

इत्युक्त्वा तं विमाने च कृत्वा कैलासमाययौ । पार्षदो हि कृतस्तेन तस्करो हि महात्मना

असे बोलून त्याला विमानात बसवून तो कैलासास परत आला. त्या महात्मा प्रभूंनी त्या चोराला पार्षद केले.

Verse 14

तस्माद्भाव्या शिवे भक्तिः सर्वेषामपि देहिनाम् । पशवोऽपि हि पूज्याः स्युः किं पुनर्मानवाभुवि

म्हणून सर्व देहधारी प्राण्यांनी शिवभक्ती वाढवावी. शिवसंबंधाने पशूही पूज्य ठरतात, तर पृथ्वीवरील मानव किती अधिक पूज्य ठरतील!

Verse 15

ये तार्किकास्तर्कपरास्तथ मीमांसकाश्च ये । अन्योन्यवादिनश्चान्ये चान्ये वात्मवितर्ककाः

जे तर्कात आसक्त तार्किक आहेत आणि जे मीमांसक आहेत; तसेच इतर जे परस्पर वाद घालतात, आणि काही जे आत्मविचारात तर्क करीत राहतात—

Verse 16

एकवाक्यं न कुर्वंति शिवार्चनबहिष्कृताः । तर्को हि क्रियते यैश्च तेसर्वे किं शिवं विना

जे शिवपूजनाला दूर ठेवतात ते एकवाक्यता—एकमत—करू शकत नाहीत. ज्यांच्याकडे केवळ तर्कवितर्कच चालतो, ते सर्व शिवावाचून काय आहेत?

Verse 17

तथा किं बहुनोक्तेन सर्वेऽपि स्थिरजंगमाः । प्राणिनोऽपि हि जायंते केवलं लिंगधारिणः

आणखी अधिक बोलून काय उपयोग? स्थावर-जंगम सर्व प्राणी खरे तर केवळ लिंगधारी म्हणूनच जन्म घेतात.

Verse 18

पिण्डीयुक्तं यता लिंगं स्थापितं च यथाऽभवत् । तथा नरा लिंगयुक्ताः पिण्डीभूतास्तता स्त्रियः

जसे पिण्डी/पीठिकेसह लिंग स्थापित झाले, तसेच पुरुष लिंगयुक्त आहेत; आणि स्त्रिया तदनुरूप पिण्डी-स्वरूप—आधाररूप आहेत.

Verse 19

शिवशक्तियुतं सर्वं जगदेतच्चराचरम् । तं शिवं मौढ्यतस्त्यक्त्वा मूढाश्चान्यं भजंति ये

हे सर्व चराचर जग शिव-शक्तियुक्त होऊन व्यापलेले आहे. जो मोहाने त्या शिवाला सोडून अन्याची उपासना करतात, ते खरेच मूढ होत.

Verse 20

धर्ममात्यंतिकं तुच्छं नश्वरं क्षणभंगुरम् । यो विष्णुः स शिवो ज्ञेयो यः शिवो विष्णुरेव सः

फक्त नावाने ‘अत्यंतिक’ म्हणवला जाणारा लौकिक धर्म तुच्छ, नश्वर व क्षणभंगुर आहे. जाणावे—जो विष्णु तोच शिव, आणि जो शिव तोच विष्णु.

Verse 21

पीठिका विष्णुरूपं स्याल्लिंगरूपी महेश्वरः । तस्माल्लिंगार्चनं श्रेष्ठं सर्वेषामपि वै द्विजाः

पीठिका विष्णुरूप आहे आणि महेश्वर लिंगरूप आहेत. म्हणून, हे द्विजांनो, लिंगार्चन सर्वांसाठी निश्चयच श्रेष्ठ आहे.

Verse 22

ब्रह्मा मणिमयं लिंगं पूजयत्यनिशं शुभम् । इन्द्रो रत्नमयं लिंगं चन्द्रो मुक्तामयं तथा

ब्रह्मा निरंतर शुभ मणिमय लिंगाची पूजा करतात; इंद्र रत्नमय लिंगाची, आणि चंद्रही मुक्तामय लिंगाची पूजा करतो.

Verse 23

भानुस्ताम्रमयं लिंगं पूजयत्यनिशं शुभम् । रौक्मं लिंगं कुबेरश्च पाशी चारक्तमेव च

भानु (सूर्य) निरंतर शुभ ताम्रमय लिंगाची पूजा करतो. कुबेर सुवर्णमय लिंगाची, आणि पाशी (वरुण)ही रक्तवर्ण लिंगाची पूजा करतो.

Verse 24

यमो नीलमयं लिंगं राजतं नैरृतस्तथा । काश्मीरं पवनो लिंगमर्चयत्यनिशं विभोः

यम नीलमय लिंगाची पूजा करतो; नैऋतही रौप्य लिंगाचे अर्चन करतो. आणि पवनदेव प्रभूच्या काश्मीर-वर्ण (केशरी) लिंगाची अखंड आराधना करतात.

Verse 25

एवं ते लिंगिताः सर्वे लोकपालाः सवासवाः । तथा सर्वेऽपि पाताले गंधर्वाः किंनरैः सह

अशा रीतीने सर्व लोकपाल, वसूं सहित, लिंगभक्तीने चिन्हित झाले आहेत. तसेच पाताळातही, किंनरांसह सर्व गंधर्वही तशीच भक्ती धारण करतात.

Verse 26

दैत्यानां वैष्णवाः केचित्प्रह्लादप्रमुखा द्विजाः । तथाहि राक्षसानां च विभीषणपुरोगमाः

हे द्विजा! दैत्यांमध्ये काही वैष्णव आहेत—त्यांत प्रह्लाद प्रमुख आहे. तसेच राक्षसांमध्येही विभीषणाच्या नेतृत्वाखाली भक्तजन आहेत.

Verse 27

बलिश्च नमुचिश्चैव हिरण्यकशिपुस्तथा । वृषपर्वा वृषश्चैव संह्रादो बाण एव च

बली आणि नमुची, तसेच हिरण्यकशिपू; वृषपर्वा आणि वृष; संह्राद आणि बाण—हेही येथे प्रसिद्ध नाम आहेत.

Verse 28

एते चान्ये च बहवः शिष्याः शुक्रस्य धीमतः । एवं शिवार्चनरताः सर्वे ते दैत्यदानवाः

हे आणि यांखेरीज अनेक, धीमान शुक्राचार्यांचे शिष्य होते. अशा प्रकारे ते सर्व दैत्य-दानव शिवपूजनात सदैव रत असत.

Verse 29

राक्षसा एव ते सर्वे शिवपूजान्विताः सदा । हेतिः प्रहेतिः संयातिर्विघसः प्रघसस्तथा

ते सर्व राक्षसच होते आणि सदैव शिवपूजेत रत असत—हेति, प्रहेति, संयाति, विघस तसेच प्रघस।

Verse 30

विद्युज्जिह्वस्तीक्ष्णदंष्ट्रो धूम्राक्षो भीमविक्रमः । माली चैव सुमाली च माल्यवानतिभीषमः

विद्युज्जिह्व, तीक्ष्णदंष्ट्र, धूम्राक्ष—भयंकर पराक्रमी; तसेच माली, सुमाली आणि अतिभीषण माल्यवान।

Verse 31

विद्युत्कैशस्तडिज्जिह्वो रावणश्च महाबलः । कुंभकर्णो दुराधर्षो वेगदर्शी प्रतापवान्

विद्युत्कैश, तडिज्जिह्व आणि महाबली रावण; तसेच दुराधर्ष कुंभकर्ण व प्रतापवान वेगदर्शी।

Verse 32

एते हि राक्षसाः श्रेष्ठा शिवार्चनरताः सदा । लिंगमभ्यर्च्य च सदा सिद्धिं प्राप्ताः पुरा तु ते

हे राक्षसांमध्ये श्रेष्ठ होते व सदैव शिवार्चनात रत असत. त्यांनी नित्य लिंगपूजा करून पूर्वी सिद्धी प्राप्त केली.

Verse 33

रावणेन तपस्तप्तं सर्वेषामपि दुःखहम् । तपोधिपो महादेवस्तुतोष च तदा भृशम्

रावणाने केलेले तप सर्वांनाच दुःखद होते; तरीही तपोधिपती महादेव त्या वेळी अत्यंत प्रसन्न झाले.

Verse 34

वरान्प्रायच्छत तदा सर्वेषामपि दुर्लभान् । ज्ञानं विज्ञानसहितं लब्धं तेन सदाशिवात्

तेव्हा महादेवांनी सर्वांसाठी दुर्लभ असे वर प्रदान केले. रावणाने सदाशिवापासून ज्ञान व विज्ञान (अनुभवयुक्त विवेक) सहित प्राप्त केले.

Verse 35

अजेयत्वं च संग्रामे द्वैगुण्यं शिरसामपि । पंचवक्त्रो महा देवो दशवक्त्रोऽथ रावणः

आणि त्याने युद्धात अजेयत्व तसेच शिरांचे द्विगुणत्वही मिळविले. महादेव पंचवक्त्र आहेत; आणि तेव्हा रावण दशवक्त्र झाला.

Verse 36

देवानृषीन्पितॄंश्चैव निर्जित्य तपसा विभुः । महेशस्य प्रसादाच्च सर्वेषामधिकोऽभवत्

तपस्येच्या बळावर देव, ऋषी आणि पितर यांनाही जिंकून तो विभू महेशाच्या प्रसादाने सर्वांपेक्षा अधिक श्रेष्ठ झाला.

Verse 37

राजा त्रिकूटाधिपतिर्महेशेन कृतो महान् । सर्वेषां राक्षसानां च परमासनमास्तितः

तो राजा—त्रिकूटाचा अधिपती—महेशाने अत्यंत महान केला, आणि सर्व राक्षसांमध्ये परमासनावर आरूढ झाला.

Verse 38

तपस्विनां परीक्षायै यदृषीणां विहिंसनम् । कृतं तेन तदा विप्रा रावणेन तपस्विना

हे विप्रहो, तपस्वीजनांची परीक्षा करण्यासाठी त्या तपस्वी रावणाने तेव्हा ऋषींना जे काही हिंसन/उपद्रव केला, तो त्याच हेतूने केला.

Verse 39

अजेयो हि महाञ्जातो रावणो लोकरावणः । सृष्ट्यंतरं कृतं येन प्रसादाच्छंकरस्य च

खरोखरच रावण—‘लोकांना भयभीत करणारा’—महाबली व अजेय जन्मला; शंकराच्या प्रसादाने त्याने सृष्टीच्या व्यवस्थेतही परिवर्तन घडविले.

Verse 40

लोकपाला जितास्तेन प्रतापेन तपस्विना । ब्रह्मापि विजितो येन तपसा परमेण हि

त्या तपस्व्याच्या प्रताप-तेजाने लोकपाल पराभूत झाले; निश्चयच त्याच्या परम तपस्येने ब्रह्मादेवही जिंकले गेले.

Verse 41

अमृतांशुकरो भूत्वा जितो येन शशी द्विजाः । दाहकत्वाज्जितो वह्निरीशः कैलासतोलनात्

हे द्विजांनो! अमृतसदृश किरणांचा कर्ता चंद्रही त्याने वश केला; दाहक शक्तीत अग्नीही जिंकला; आणि कैलास उचलून ईश्वरालाही आव्हान दिले.

Verse 42

ऐश्वर्येण जितश्चेन्द्रो विष्णुः सर्वगतस्तथा । लिंगार्चनप्रसादेन त्रैलोक्यं च वशीकृतम्

ऐश्वर्याच्या बळाने इंद्रही जिंकला गेला आणि सर्वव्यापी विष्णूही; तसेच लिंगार्चनाच्या प्रसादाने त्रैलोक्यही वश करण्यात आले.

Verse 43

तदा सर्वे सुरगणा ब्रह्मविष्णुपुरोगमाः । मेरुपृष्ठं समासाद्य सुमंत्रं चक्रिरे तदा

तेव्हा ब्रह्मा-विष्णूंच्या नेतृत्वाखाली सर्व देवगण मेरुपर्वताच्या पृष्ठभागी (शिखरप्रदेशी) पोहोचले आणि तेथे शुभ मंत्रानुष्ठान केले.

Verse 44

पीडिताः स्मो रावणेन तपसा दुष्करेण वै । गोकर्णाख्ये गिरौ देवाः श्रूयतां परमाद्भुतम्

हे देवांनो, गोकर्ण नावाच्या पर्वतावर रावणाच्या अत्यंत कठीण तपश्चर्येमुळे आम्ही पीडित झालो आहोत. हे परम अद्भुत वृत्त ऐका.

Verse 45

साक्षाल्लिंगार्चनं येन कृतमस्ति महात्मना । ज्ञानज्ञेयं ज्ञानगम्यं यद्यत्परममद्भुतम् । तत्कृतं रावणेनैव सर्वेषां दुरतिक्रमम्

त्या महात्म्याने साक्षात शिवलिंगाचे पूजन केले आहे. जे ज्ञानाने जाणण्यायोग्य आणि ज्ञानाने प्राप्त होणारे परम अद्भुत आहे, ते सर्व रावणाने केले आहे, जे इतरांना अशक्य आहे.

Verse 46

वैराग्यं परमास्थाय औदार्यं च ततोऽधिकम् । तेनैव ममता त्यक्ता रावणेन महात्मना

परम वैराग्य आणि त्याहूनही अधिक औदार्याचा आश्रय घेऊन त्या महात्मा रावणाने ममतेचा त्याग केला.

Verse 47

संवत्सरसहस्राच्च स्वशिरो हि महाभुजः । कृत्त्वा करेण लिंगस्य पूजनार्थं समर्पयत्

एक हजार वर्षे पूर्ण झाल्यावर त्या महाबाहूने स्वतःच्या हाताने आपले मस्तक कापून शिवलिंगाच्या पूजेसाठी अर्पण केले.

Verse 48

रावणस्य कबंधं च तदग्रे च समीपतः । योगधारणया युक्तं परमेण समाधिना

रावणाचे ते मस्तकविहीन धड (कबंध) तिथेच समोर जवळ योगधारणेने युक्त होऊन परम समाधीमध्ये स्थित होते.

Verse 49

लिंगे लयं समाधाय कयापि कलया स्थितम् । अन्यच्छिरोविवृश्च्यैवं तेनापि शिवपूजनम् । कृतं नैवान्यमुनिना तथा चैवापरेणहि

लिंगात आपली चेतना लीन करून तो एका दिव्य कलाने तेथेच स्थिर राहिला. मग त्याच प्रकारे आणखी एक शिर छेदून त्याने पुन्हा शिवपूजन केले—असे कर्म ना अन्य मुनिने केले, ना कोणत्याही दुसऱ्याने।

Verse 50

एवं शिरांस्येव बहूनि तेन समर्पितान्येव शिवार्चनार्थे । भूत्वा कबंधो हि पुनः पुनश्च शिवोऽसौ वरदो बभूव

अशा रीतीने शिवार्चनेसाठी त्याने अनेक शिरे अर्पण केली. तो वारंवार कबंध (शिरहीन) झाला तरी, तोच शिव त्याला वर देणारा ठरला.

Verse 51

मया विनासुरस्तत्र पिंडीभूतेन वै पुरा । वरान्वरय पौलस्त्य यथेष्टं तान्ददाम्यहम्

पूर्वी, मी जेव्हा तेथे पिंडीभूत रूपाने प्रकट होतो, तेव्हा माझ्याविना तेथे कोणताही असुर टिकू शकत नव्हता. हे पौलस्त्य, वर माग; जसे तुला हवे तसे मी देईन.

Verse 52

रावणेन तदा चोक्तः शिवः परममंगलः । यदि प्रसन्नो भगवन्देयो मे वर उत्तमः

तेव्हा रावणाने परममंगल शिवाला म्हटले—“हे भगवन्, आपण प्रसन्न असाल तर मला उत्तम वर द्यावा.”

Verse 53

न कामयेऽन्यं च वरमाश्रये त्वत्पदांबुजम् । यथा तथा प्रदातव्यं यद्यस्ति च कृपा मयि

“मला दुसरा कोणताही वर नको; मी तुमच्या चरणकमळांचा आश्रय घेतो. माझ्यावर कृपा असेल तर, तुम्हाला जसे योग्य वाटेल तसेच प्रदान करा.”

Verse 54

तदा सदाशिवेनोक्तो रावणो लोकरावणः । मत्प्रसादाच्च सर्वं त्वं प्राप्स्यसे मनसेप्सितम्

तेव्हा सदाशिवांनी लोकांना भयभीत करणाऱ्या रावणास म्हटले—“माझ्या कृपेने तू मनास इच्छित सर्व काही निश्चयाने प्राप्त करशील।”

Verse 55

एवं प्राप्तं शिवात्सर्वं रावणेन सुरेश्वराः । तस्मात्सर्वैर्भवद्भिश्च तपसा परमेण हि

हे सुरेश्वरा! अशा रीतीने रावणाने शिवाकडून सर्व काही मिळविले; म्हणून तुम्हा सर्वांनीही परम तपस्येचा निश्चयाने अनुष्ठान करावे।

Verse 56

विजेतव्यो रावणोयमिति मे मनसि स्थितम् । ्च्युतस्य वचः श्रुत्वा ब्रह्माद्या देवतागणाः

“हा रावण जिंकायलाच हवा”—असा निश्चय माझ्या मनात दृढ झाला. च्युताचे वचन ऐकून ब्रह्मा आदी देवगण विचारमंथनास लागले।

Verse 57

चिंतामापेदिरे सर्वे चिरं ते विषयान्विताः । ब्रह्मापि चेंद्रियग्रस्तः सुता रमितुमुद्यतः

विषयासक्तीत दीर्घकाळ गुंतलेले ते सर्व चिंतेत पडले; इंद्रियांच्या आधीन झालेला ब्रह्माही आपल्या कन्येसह रमण्यास उद्यत झाला।

Verse 58

इंद्रो हि जारभावाच्च चंद्रो हि गुरुतल्पगः । यमः कदर्यभावाच्च चंचलत्वात्सदागतिः

इंद्र जारभावामुळे, चंद्र गुरुतल्पगामीपणामुळे, यम कदर्यभावामुळे—अशा चंचलतेने ते नेहमीच पतनाकडे झुकतात।

Verse 59

पावकः सर्वभक्षित्वात्तथान्ये देवतागणाः । अशक्ता रावणं जेतुं तपसा च विजृंभितम्

सर्वभक्षक पावक (अग्नी) तसेच इतर देवगणही, तपस्येने अत्यंत वाढलेल्या पराक्रमी रावणाला जिंकण्यास असमर्थ झाले.

Verse 60

शैलादो हि महातेजा गणश्रेष्ठः पुरातनः । बुद्धि मान्नीतिनिपुणो महाबलपराक्रमी

शैलाद हा महातेजस्वी, प्राचीन व गणांमध्ये श्रेष्ठ होता; तो बुद्धिमान, नीतिनिपुण आणि महाबल-पराक्रमी होता.

Verse 61

शिवप्रियो रुद्ररूपी महात्मा ह्युवाच सर्वानथ चेंद्रमुख्यान् । कस्माद्यूयं संभ्रमादागताश्च एतत्सर्वं कथ्यतां विस्तरेण

शिवप्रिय, रुद्ररूपी महात्म्याने तेव्हा इंद्रादि सर्वांना म्हटले—“तुम्ही इतक्या घाईने व संभ्रमाने का आला आहात? हे सर्व विस्ताराने सांगा.”

Verse 62

नंदिना च तदा सर्वे पृष्टाः प्रोचुस्त्वरान्विताः

तेव्हा नंदीने विचारताच ते सर्वजण घाईघाईने एकदम उत्तर देऊ लागले.

Verse 63

देवा ऊचुः । रावणेन वयं सर्वे निर्जिता मुनिभिः सह । प्रसादयितुमायाताः शिवं लोकेश्वरेश्वरम्

देव म्हणाले—“मुनींसह आम्ही सर्वजण रावणाकडून पराजित झालो आहोत. लोकाधिपतींच्याही अधिपती अशा भगवान शिवांना प्रसन्न करण्यासाठी आम्ही आलो आहोत.”

Verse 64

प्रहस्य भगवान्नंदी ब्रह्माणं वै ह्युवाच ह । क्व यूयं क्व शिवः शंभुस्तपसा परमेण हि । द्रष्टव्यो हृदि मध्यस्थः सोऽद्य द्रष्टुं न पार्यते

हसत हसत भगवान नंदी ब्रह्मदेवांस म्हणाले— “तुम्ही कुठे आणि शिव-शंभू कुठे! तो परम तपाने, हृदयाच्या मध्यभागी स्थित असताना दर्शनास येतो; पण आज तुम्हाला त्याचे दर्शन होत नाही।”

Verse 65

यावद्भावा ह्यनेकाश्च इंद्रियार्थास्तथैव च । यावच्च ममताभावस्तावदीशो हि दुर्लभः

जोपर्यंत मन अनेक भावांत धावते, इंद्रियांचे विषय टिकून राहतात, आणि ‘माझे’ अशी ममता राहते— तोपर्यंत ईश्वराची प्राप्ती खरोखरच दुर्लभ आहे।

Verse 66

जितेंद्रियाणां शांतानां तन्निष्ठानां महात्मनाम् । सुलभो लिंगरूपी स्याद्भवतां हि सुदुर्लभः

ज्यांनी इंद्रिये जिंकली आहेत, जे शांत आहेत आणि त्याच तत्त्वात निष्ठावान आहेत अशा महात्म्यांना लिंगरूप ईश्वर सहज मिळतो; पण तुमच्यासाठी तो अतिशय दुर्लभ आहे।

Verse 67

तदा ब्रह्मादयो देवा ऋषयश्च विपश्चितः । प्रणम्य नंदिनं प्राहुः कस्मात्त्वं वानराननः । तत्सर्वं कथयान्यं च रावणस्य तपोबलम्

तेव्हा ब्रह्मा इत्यादी देव आणि ज्ञानी ऋषी नंदीला नमस्कार करून म्हणाले— “तुझे मुख वानरासारखे का आहे? ते सर्व आम्हाला सांग, आणि रावणाच्या तपोबलाचेही वर्णन कर।”

Verse 68

नंदीश्वर उवाच । कुबेरोऽधिकृतस्तेन शंकरेण महात्मना । धनानामादिपत्ये च तं द्रष्टुं रावणोऽत्र वै

नंदीश्वर म्हणाले— “महात्मा शंकरांनी कुबेराला धनसंपत्तीच्या आधिपत्यावर नियुक्त केले. त्यालाच पाहण्यासाठी येथे रावणही आला होता।”

Verse 69

आगच्छत्त्वरया युक्तः समारुह्य स्ववाहनम् । मां दृष्ट्वा चाब्रवीत्क्रुद्धः कुबेरो ह्यत्र आगतः

तो घाईघाईने आपल्या वाहनावर आरूढ होऊन आला. मला पाहताच क्रोधाने म्हणाला— “कुबेर इथे आला आहे!”

Verse 70

त्वया दृष्टोऽथ वात्रासौ कथ्यतामविलंबितम् । किं कार्यं धनदेनाद्य इति पृष्टो मया हि सः

तो म्हणाला— “तू त्याला पाहिलेस की नाही? विलंब न करता सांग.” तेव्हा मी विचारले— “आज धनद (कुबेर) याच्याशी तुला काय काम आहे?”

Verse 71

तदोवाच महातेजा रावणो लोकरावणः । मय्यश्रद्धान्वितो भूत्वा विषयात्मा सुदुर्मदः

तेव्हा महातेजस्वी, लोकांना भयभीत करणारा रावण, माझ्याविषयी अश्रद्ध होऊन, विषयासक्त व अत्यंत उन्मत्त होऊन बोलला।

Verse 72

शिक्षापयितुमारब्धो मैवं कार्यमिति प्रभो । यथाहं च श्रिया युक्त आढ्योऽहं बलवानहम् । तथा त्वं भव रे मूढ मा मूढत्वमुपार्जय

मला शिकवू लागून तो म्हणाला— “प्रभो, असे करू नका. जसा मी श्रीसमृद्ध, धनवान व बलवान आहे, तसाच तूही हो, अरे मूढा! मूढपणा वाढवू नकोस.”

Verse 73

अहं मूढः कृतस्तेन कुबेरेण महात्मना । मया निराकृतो रोषात्तपस्तेपे स गुह्यकः

“त्या महात्मा कुबेराने मला मूर्ख केले. रागाने मी त्याला नाकारले, तेव्हा गुह्यकांचा अधिपती तो तपश्चर्या करू लागला.”

Verse 74

कुबेरः स हि नंदिन्किमागतस्तव मंदिरम् । दीयतां च कुबेरोद्य नात्र कार्या विचारणा

हे नंदिन्, तो कुबेर तुझ्या मंदिरात कशासाठी आला आहे? आजच कुबेराला सुपूर्द कर—इथे विचार करण्याची गरज नाही।

Verse 75

रावणस्य वचः श्रुत्वा ह्यवोचं त्वरितोऽप्यहम् । लिंगकोसि महाभाग त्वमहं च तथाविधः

रावणाचे वचन ऐकून मी त्वरित म्हणालो—हे महाभाग, तू ‘लिंगक’ आहेस; मीही तसाच आहे।

Verse 76

उभयोः समनां ज्ञात्वा वृथा जल्पसि दुर्मते । यथोक्तः स त्ववादीन्मां वदनार्थे बलोद्धतः

आम्ही दोघे समान आहोत हे जाणूनही, हे दुर्मते, तू व्यर्थ बडबडतोस। असे म्हटल्यावर तो बलाच्या गर्वाने फुगून, केवळ वादासाठी मला बोलू लागला।

Verse 77

यथा भवद्भिः पृष्टोऽहं वदनार्थे महात्मभिः । पुरावृत्तं मया प्रोक्तं शिवार्चनविधेः फलम् । शिवेन दत्तं सालूप्यं न गृहीतं मया तदा

हे महात्म्यांनो, तुम्ही जसे मला सांगण्यास विचारले, तसे मी प्राचीन वृत्तांत—शिवार्चनविधीचे फळ—कथन केले. शिवाने दिलेले सालूप्य मी तेव्हा स्वीकारले नाही।

Verse 78

याचितं च मया शंभोर्वदनं वानरस्य च । शिवेन कृपया दत्तं मम कारुण्यशालिना

आणि मी शंभूकडे वानरमुखाची याचना केली; करुणाशील शिवाने कृपेने ते मला प्रदान केले।

Verse 79

निराभिमानिनो ये च निर्दभा निष्परिग्रहाः । शंभोः प्रियास्ते विज्ञेया ह्यन्ये शिववबहिष्कृताः

जे निरहंकारी, निर्दंभ व निष्परिग्रही आहेत, ते शंभूचे प्रिय असे जाणावे; इतर मात्र शिवकृपेपासून बहिष्कृत होत.

Verse 80

तथावदन्मया सार्द्धं रावणस्तपसो बलात् । मया च याचितान्येव दश वक्त्राणि धीमता

मी असे बोलत असतानाच, तपोबलामुळे रावण (प्रकट/प्रभावी) झाला; त्या धीमानाने माझ्याकडे दहा मुखांची याचना केली.

Verse 81

उपहासकरं वाक्यं पौलस्त्यस्य तदा सुराः । मया तदा हि शप्तोऽसौ रावणो लोकरावणः

हे देवांनो! त्या वेळी पौलस्त्य (रावण) याचे उपहासपूर्ण वचन ऐकून मी त्याच क्षणी त्याला शाप दिला—तो रावण, जो लोकांना रडवितो.

Verse 82

ईदृशान्येव वक्त्राणि येषां वै संभवंति हि । तैः समेतो यदा कोऽपि नरवर्यो महातपाः । मां पुरस्कृत्य सहसा हनिष्यति न संशयः

ज्यांच्या असेच मुख उत्पन्न होतात, त्यांच्यासह जेव्हा एखादा नरश्रेष्ठ महातपस्वी मला पुढे करून समोर येईल, तेव्हा तो त्याला तत्क्षणी ठार करील—यात संशय नाही.

Verse 83

एवं शप्तो मया ब्रह्मन्रावणो लोकरावणः । अर्चितं केवलं लिंगं विना तेन महात्मना

हे ब्रह्मन्! अशा प्रकारे माझ्याकडून शापित रावण—लोकरावण—झाला; तरी त्या महात्म्याने (उचित पीठ/आधार) नसताना केवळ लिंगाचेच अर्चन केले.

Verse 84

पीठिकारूपसंस्थेन विना तेन सुरोत्तमाः । विष्णुना हि महाभागास्तस्मात्सर्वं विधास्यति

हे देवश्रेष्ठांनो! पीठिका-रूप स्थापना न करता जे लिंगपूजन झाले, म्हणून, हे महाभागांनो, विष्णू सर्व काही यथाविधी नीट करील।

Verse 85

देवदेवो महादेवो विष्णुरूपी महेश्वरः । सर्वे यूयं प्रार्थयंतु विष्णुं सर्वगुहाशयम्

देवांचा देव महादेव, जो विष्णुरूपाने महेश्वर आहे—तुम्ही सर्वांनी सर्वगुहाशयी विष्णूची प्रार्थना करा।

Verse 86

अहं हि सर्वदेवानां पुरोवर्ती भवाम्यतः । ते सर्वे नंदिनो वाक्यं श्रुत्वा मुदितमानसाः । वैकुंठमागता गीर्भिर्विष्णुं स्तोतुं प्रचक्रिरे

‘म्हणून मी सर्व देवांच्या पुढे जाईन.’ नंदीचे वचन ऐकून ते सर्व आनंदित मनाने वैकुंठास गेले आणि पवित्र वाणीने विष्णूचे स्तवन करू लागले।

Verse 87

देवा ऊचुः । नमो भगवते तुभ्यं देवदेव जगत्पते । त्वदाधारमिदं सर्वं जगदेतच्चराचरम्

देव म्हणाले—हे भगवन्, तुला नमस्कार; हे देवदेव, हे जगत्पते! हे सर्व चराचर जगत् तुझ्याच आधारावर स्थित आहे।

Verse 88

एतल्लिंगं त्वया विष्णो धृतं वै पिण्डिरूपिणा । महाविष्णुस्वरूपेण घातितौ मधुकैटभौ

हे विष्णो! हे लिंग तू पिंडरूप धारण करून धारण केलेस; आणि महाविष्णुस्वरूपाने मधु व कैटभ यांचा वध केलास।

Verse 89

तथा कमठरूपेण धृतो वै मंदराचलः । वराहरूपमास्थाय हिरण्याक्षो हतस्त्वया

तसेच कूर्मरूप धारण करून तू मंदराचल धारण केला; आणि वराहरूप घेऊन तू हिरण्याक्षाचा वध केला।

Verse 90

हिरण्यकशिपुर्दैत्यो हतो नृहरिरूपिणा । त्वया चैव बलिर्बद्धो दैत्यो वामनरूपिणा

दैत्य हिरण्यकशिपूचा तू नृसिंहरूपाने वध केला; आणि वामनरूपाने दैत्यराज बलीला तू बांधून ठेवले।

Verse 91

भृगूणामन्वये भूत्वा कृतवीर्यात्मजो हतः । इतोप्यस्मान्महाविष्णो तथैव परिपालय

भृगुवंशात जन्म घेऊन तू कृतवीर्याचा पुत्र (कार्तवीर्यार्जुन) याचा वध केला. हे महाविष्णो, आताही तसाच आमचा परिपालन कर।

Verse 92

रावमस्य भयादस्मात्त्रातुं भूयोर्हसि त्वरम्

या रावणाच्या भयापासून आम्हाला वाचवण्यासाठी तू पुन्हा लवकर येऊन आमचा उद्धार कर।

Verse 93

एवं संप्रार्थितो देवैर्भगवान्भूतभावनः । उवाच च सुरान्सर्वान्वासुदेवो जगन्मयः

देवांनी अशा प्रकारे प्रार्थना केल्यावर, भूतभावन व जगन्मय भगवान वासुदेव सर्व देवांना म्हणाले।

Verse 94

हे देवाः श्रूयतां वाक्यं प्रस्तावसदृशं महत् । शैलादिं च पुरस्कृत्य सर्वे यूयं त्वरान्विताः । अवतारान्प्रकुर्वन्तु वानरीं तनुमाश्रिताः

हे देवहो, प्रसंगास अनुरूप हे महान वचन ऐका। शैल आदींना अग्रस्थानी ठेवून तुम्ही सर्वजण त्वरित वानर-तन धारण करून अवतार प्रकट करा।

Verse 95

अहं हि मानुषो भूत्वा ह्यज्ञानेन समावृतः । संभविष्याम्ययोध्यायं गृहे दशरथस्य च । ब्रह्मविद्यासहायोस्मि भवतां कार्यसिद्धये

मीच मनुष्यरूप धारण करून, लीलावश अज्ञानाने आच्छादित होऊन, अयोध्येत दशरथाच्या घरी जन्म घेईन। ब्रह्मविद्येला सहाय करून तुमचे कार्य सिद्ध करीन।

Verse 96

जनकस्य गृहे साक्षाद्ब्रह्मविद्या जनिष्यति । भक्तो हि रावणः साक्षाच्छिवध्यानपरायणः

जनकाच्या घरी साक्षात् ब्रह्मविद्या जन्म घेईल. कारण रावण खरोखर भक्त आहे—प्रत्यक्ष शिवध्यानात परायण।

Verse 97

तपसा महता युक्तो ब्रह्मविद्यां यदेच्छति । तदा सुसाध्यो भवति पुरुषो धर्मनिर्जितः

जेव्हा एखादा पुरुष महान तपाने युक्त होऊन ब्रह्मविद्येची इच्छा करतो, तेव्हा तो खरोखर साध्य होतो—धर्माने संयमित व मार्गदर्शित।

Verse 98

एवं संभाष्य भगवान्विष्णुः परममङ्गलः । वाली चेन्द्रांशसंभूतः सुग्रीवों शुमतः सुतः

असे बोलून परममंगलमय भगवान विष्णूंनी (नियुक्त केले की) वाली चंद्रांशापासून उत्पन्न झाला आणि सुग्रीव शुमताचा पुत्र झाला।

Verse 99

तथा ब्रह्मांशसंभूतो जाम्बवान्नृक्षकुञ्जरः । शिलादतनयो नंदी शिवस्यानुचरः प्रियः

तसेच ब्रह्माच्या अंशापासून उत्पन्न भालूंचा अधिपती जांबवान् प्रकट झाला; आणि शिलादाचा पुत्र नंदी, शिवाचा प्रिय अनुचर, तोही प्रकट झाला।

Verse 100

यो वै चैकादशो रुद्रो हनूमान्स महाकपिः । अवतीर्णः सहायार्थं विष्णोरमिततेजसः

तोच महाकपी हनुमान खरोखर एकादश रुद्र आहे; अमित तेजस्वी विष्णूच्या सहाय्यासाठी तो पृथ्वीवर अवतरला।

Verse 101

मैंदादयोऽथ कपयस्ते सर्वे सुरसत्तमाः । एवं सर्वे सुरगणा अवतेरुर्यथा तथम्

मैंद इत्यादी ते सर्व वानर देवांमध्ये श्रेष्ठ होते; अशा रीतीने सर्व देवगण जसे-जसे नियत होते तसे-तसे अवतरले।

Verse 102

तथैव विष्णुरुत्पन्नः कौशल्यानंदवर्द्धनः । विश्वस्य रमणाच्चैव राम इत्युच्यते बुधैः

तसेच विष्णू कौशल्येचा आनंद वाढविणारा म्हणून उत्पन्न झाला; आणि जो संपूर्ण विश्वाला रमवितो म्हणून ज्ञानीजन त्याला ‘राम’ म्हणतात।

Verse 103

शेषोपि भक्त्या विष्णोश्च तपसाऽवातरद्भुवि

शेषही विष्णूच्या भक्तीने आणि तपस्येच्या बळावर पृथ्वीवर अवतरला।

Verse 104

दोर्दण्डावपि विष्णोश्च अवतीर्णौ प्रतापिनौ । शत्रुघ्नभरताख्यौ च विख्यातौ भुवनत्रये

विष्णूचे दोन पराक्रमी भुजदंडही अवतरले—भरत व शत्रुघ्न या नावांनी—आणि ते त्रैलोक्यात विख्यात झाले।

Verse 105

मिथिलाधिपतेः कन्या या उक्ता ब्रह्मवादिभिः । सा ब्रह्मविद्यावतरत्सुराणां कार्य्यसिद्धये । सीता जाता लांगलस्य इयं भूमिविकर्षणात्

मिथिलाधिपतीची कन्या—ब्रह्मवेत्त्यांनी जशी सांगितली—देवकार्य सिद्ध व्हावे म्हणून ब्रह्मविद्येचा अवतार होऊन अवतरली। भूमी नांगरताना लांगलातून ती सीता म्हणून प्रकट झाली।

Verse 106

तस्मात्सीतेति विख्याता विद्या सान्वीक्षिकी तदा । मिथिलायां समुत्पन्ना मैथितीत्यभिधीयते

म्हणून ती आन्वीक्षिकी विद्या ‘सीता’ या नावाने विख्यात झाली; आणि मिथिलेत उत्पन्न झाल्यामुळे तिला ‘मैथिती’ असेही म्हणतात।

Verse 107

जनकस्य कुले जाता विश्रुता जनकात्मजा । ख्याता वेदवती पूर्वं ब्रह्मविद्याघनाशिनी

जनकाच्या कुळात ती जनकात्मजा म्हणून प्रसिद्ध झाली। पूर्वी ती ‘वेदवती’ या नावाने विख्यात होती, जी ब्रह्मविद्येने अज्ञानाचा घन अंधार नष्ट करते।

Verse 108

सा दत्ता जनकेनैव विष्णवे परमात्मने

ती जनकानेच परमात्मा विष्णूला अर्पण केली।

Verse 109

तयाथ विद्यया सार्द्धं देवदेवो जगत्पतिः । उग्रे तपसि लीनोऽसौ विष्णुः परमदुष्करम्

मग तिच्यासह आणि त्या पवित्र विद्येसह देवदेव, जगत्पती विष्णू अत्यंत दुष्कर अशा उग्र तपश्चर्येत लीन झाले।

Verse 110

रावणं जेतुकामो वै रामो राजीवलोचनः । अरण्यवासमकरोद्देवानां कार्यसिद्धये

रावणाला जिंकण्याची इच्छा धरून कमलनयन रामाने देवकार्यसिद्धीसाठी अरण्यवास स्वीकारला।

Verse 111

शेषावतारोऽपि महांस्तपः परमदुष्करम् । तताप परया शक्त्या देवानां कार्यसिद्धये

शेषाचा महान अवतारही पराशक्तीने अत्यंत दुष्कर तपश्चर्या करीत देवकार्यसिद्धीसाठी तपला।

Verse 112

शत्रुघ्नो भरतश्चैव तेपतुः परमं तपः

शत्रुघ्न आणि भरत यांनीही परम तपश्चर्या केली।

Verse 113

ततोऽसौ तपसा युक्तः सार्द्धं तैर्देवतागणैः । सगणं रावणं रामः षड्भिर्मासैरजीहनत् । विष्णुना घातितः शस्त्रैः शिवसारूप्यमाप्तवान्

त्यानंतर तपोबलाने युक्त होऊन आणि त्या देवगणांसह रामाने सहा महिन्यांत रावणाला त्याच्या सैन्यासह ठार केले। विष्णूच्या शस्त्रांनी घायाळ होऊन तो शिवसारूप्याला प्राप्त झाला।

Verse 114

सगमः स पुनः सद्यो बंधुभिः सह सुव्रताः

तो पुन्हा तत्क्षणी सुव्रती व संयमी बंधूंंसह निघून गेला।

Verse 115

शिवप्रसादात्सकलं द्वैताद्वैतमवाप ह । द्वैताद्वैतविवेकार्थमृपयोप्यत्र मोहिताः । तत्सर्वं प्राप्नुवंतीह शिवार्चनरता नराः

शिवकृपेने द्वैत-अद्वैताचे समग्र दर्शन प्राप्त होते। द्वैत-अद्वैत विवेकासाठी येथे ऋषीही मोह पावतात; तरीही शिवार्चनेत रत नर येथे ते सर्व प्राप्त करतात।

Verse 116

येऽर्चयंति शिवं नित्यं लिंगरूपिणमेव च । स्त्रियो वाप्यथ वा शूद्राः श्वपचा ह्यंत्यवासिनः । तं शिवं प्राप्नुवंत्येव सर्वदुःखोपनाशनम्

जे नित्य लिंगरूप शिवाचे अर्चन करतात—स्त्रिया असोत, शूद्र असोत, किंवा श्वपच व अंत्यवासी असोत—ते निश्चयच सर्वदुःखनाशक त्या शिवाला प्राप्त होतात।

Verse 117

पशवोऽपि परं याताः किं पुनर्मानुषादयः

पशूही परम पदास गेले; मग मनुष्यादि तर किती अधिक।

Verse 118

ये द्विजा ब्रह्मचर्येण तपः परममास्थिताः । वर्षैरनेकैर्यज्ञानां तेऽपि स्वर्गपरा भवन्

जे द्विज ब्रह्मचर्याने परम तपात स्थित होऊन अनेक वर्षे यज्ञ करीत राहिले, तेही फलतः केवळ स्वर्गालाच प्राप्त झाले।

Verse 119

ज्योतिष्टोमो वाजपेयो ह्यतिरात्रादयो ह्यमी । यज्ञाः स्वर्गं प्रयच्छंति सत्त्रीणां नात्र संशयः

ज्योतिष्टोम, वाजपेय व अतिरात्र इत्यादी यज्ञ यजमानांना निःसंशय स्वर्ग प्रदान करतात—यात संशय नाही।

Verse 120

तत्र स्वर्गसुखं भुक्त्वा पुण्यक्षयकरं महत् । पुण्यक्षयेऽपि यज्वानो मर्त्यलोकं पतंति वै

तेथे स्वर्गसुख भोगून—जे महान् रीतीने पुण्याचा क्षय करणारे आहे—पुण्य संपल्यावर यजमानही निश्चयाने मर्त्यलोकात पडतात।

Verse 121

पतितानां च संसारे दैवाद्बुद्धिः प्रजायते । गुणत्रयमयी विप्रास्तासुतास्त्विह योनिषु

संसारात पतित झालेल्यांना दैवयोगाने (नवी) बुद्धी उत्पन्न होते; आणि हे विप्रहो, येथे त्यांची संतती विविध योनिंमध्ये त्रिगुणमयी होऊन जन्मते।

Verse 122

यथा सत्त्वं संभवति सत्त्वयुक्तभवं नराः । राजसाश्च तथा ज्ञेयास्ता मसाश्चैव ते द्विजाः

जसे सत्त्व उत्पन्न होते तसेच प्राणी सत्त्वयुक्त होऊन जन्मतात; तसेच ते राजस किंवा तामसही समजावे—हे द्विजहो।

Verse 123

एवं संसारचक्रेऽस्मिन्भ्रमिता बहवो जनाः । यदृच्छया दैवगत्या शिवं संसेवते नरः

अशा रीतीने या संसारचक्रात अनेक जन भ्रमण करीत असतात; पण सुदैवाने—दैवगतीने—कोणी नर शिवाची सेवा-उपासना करतो।

Verse 124

शिवध्यानपराणां च नराणां यतचेतसाम् । मायानिरसनं सद्यो भविष्यति न चान्यथा

जे शिवध्यानात तत्पर व संयतचित्त आहेत, त्यांच्यासाठी मायानिरसन त्वरित होते—अन्यथा नाही।

Verse 125

मायानिरसनात्सद्यो नश्यत्येव गुणत्रयम् । यदा गुणत्रयातीतो भवतीति स मुक्तिभाक्

मायानिरसन होताच त्रिगुण त्वरित नष्ट होतात. जेव्हा कोणी त्रिगुणातीत होतो, तेव्हाच तो मुक्तिभागी होतो.

Verse 126

तस्माल्लिङ्गार्चनं भाव्यं सर्वेषामपि देहिनाम् । लिङ्गरूपी शिवो भूत्वा त्रायते संचराचरम्

म्हणून सर्व देहधारी जीवांनी लिंगार्चन करावे. शिव लिंगरूपाने प्रकट होऊन चराचर सर्वांचे रक्षण व उद्धार करतो.

Verse 127

पुरा भवद्भिः पृष्टोऽहं लिङ्गरूपी कथं शिवः । तत्सर्वं कथितं विप्रा याथातथ्येन संप्रति

पूर्वी तुम्ही मला विचारले होते—“लिंगरूपी शिव कसा?” हे विप्रहो, ते सर्व मी आता यथार्थपणे सांगितले आहे.

Verse 128

कथं गरं भक्षितवाञ्छिवो लोकमहेश्वरः । तत्सर्वं श्रूयतां विप्रा यतावत्कथयामि वः

लोकमहेश्वर शिवाने घोर विष कसे भक्षण केले? हे विप्रहो, ऐका—मी तुम्हाला ते सर्व यथाक्रम सांगतो.