Adhyaya 4
या अध्यायात युद्धकथेत गुंफलेला गूढ तत्त्वोपदेश आहे. लोमश ऋषी दक्षाचे म्हणणे सांगतात—ईश्वराविना वैदिक कर्म कसे प्रमाण व फलदायी ठरेल, असा तो विष्णूंना प्रश्न करतो. विष्णू उत्तर देतात की वेद त्रिगुणांच्या व्यवहारात प्रवृत्त आहे आणि यज्ञादि कर्मांचे फळ ईश्वराधीनच सिद्ध होते; म्हणून भगवंताची शरणागती घ्यावी। यानंतर भृगूच्या मंत्रशक्तीने (उच्चाटन) प्रेरित देव प्रथम शिवगणांना मागे ढकलतात. तेव्हा वीरभद्र भयंकर सहाय्यांसह प्रतिहल्ला करून देवांना पराभूत करतो; देव बृहस्पतीकडे सल्ला घेतात. बृहस्पती विष्णूंच्या उपदेशाचीच पुष्टी करतात—मंत्र, औषधे, मायाविद्या, लौकिक उपाय, तसेच वेद/मीमांसा यांद्वारेही ईश्वराचे पूर्ण ज्ञान होत नाही; शिवाचे ज्ञान एकनिष्ठ भक्ती व अंतःशांतीनेच होते। वीरभद्र देवांशी व नंतर विष्णूंशी सामना करतो; संवादात शिव-विष्णूंची कार्यगत समता मान्य होत असली तरी संघर्ष टिकतो. युद्धात रुद्रक्रोधातून ज्वरादि उपद्रव उत्पन्न होतात; अश्विनीकुमार त्यांना आवरतात. अखेरीस विष्णूचे चक्र गिळून पुन्हा परत दिले जाते व विष्णू निवृत्त होतात—बलाची मर्यादा आणि कर्म-शक्तीपेक्षा ईश्वरपरायण भक्तीचे श्रेष्ठत्व येथे प्रकट होते।
Shlokas
Verse 1
लोमश उवाच । विष्णुनोक्तं वचः श्रुत्वा दक्षो वचनमब्रवीत् । वेदानामप्रमाणं च कृतं ते मधुसूदन
लोमश म्हणाले—विष्णूचे वचन ऐकून दक्ष म्हणाला—हे मधुसूदन! तुझ्या वचनांनी वेदांचे प्रमाण्य जणू नष्ट झाले आहे।
Verse 2
वैदिकं कर्म चोत्सृज्य कथं सेश्वरतां व्रजेत् । तदुच्यतां महाविष्णो येन धर्मः प्रतिष्ठितः
वैदिक कर्म सोडून ईश्वरकेंद्रित मार्ग कसा मिळेल? हे महाविष्णो! ज्यामुळे धर्म दृढपणे प्रतिष्ठित होतो ते सांगावे।
Verse 3
दक्षेणोक्तो महाविष्णुरुवाच परिसांत्वयन् । त्रैगण्यविषया वेदाः संभवंति न चान्यथा
दक्षाने असे म्हटल्यावर महाविष्णूंनी त्याला सांत्वन देत सांगितले—वेद त्रिगुणविषयक आहेत; हे अन्यथा नाही।
Verse 4
वेदोदितानि कर्माणि ईश्वरेण विना कथम् । सफलानि भविष्यंति विफलान्येव तानि च
वेदोक्त कर्म ईश्वराविना कसे फलदायी ठरेल? प्रभू नसल्यास ती कर्मे निष्फळच होतात।
Verse 5
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन ईश्वरं शरणं व्रऐजा । एवं ब्रुवति गोविन्द आगतः सैन्यसागरः । वीरभद्रेण सदृशो ददृशुस्तं तदा सुराः
म्हणून सर्व प्रयत्नांनी ईश्वराची शरण जा. गोविंद असे बोलत असतानाच सैन्याचा सागरच जणू येऊन ठेपला; तेव्हा देवांनी वीरभद्रासारखा एक पुरुष पाहिला.
Verse 6
इंद्रोपि प्रहसन्विष्णुमात्मवादरतं तदा । वज्रपाणिः सुरैः सार्द्धं योद्धुकामोऽभवत्तदा
तेव्हा आत्ममतावर ठाम असलेल्या विष्णूवर हसत इंद्रही वज्र हातात घेऊन, देवांसह युद्धास उत्सुक झाला।
Verse 7
भृगुणाचारितः शीघ्रमुच्चाटनपरेण हि । तदा गणाः सुरैः सार्धं युयुधुस्ते गणान्विताः
भृगूने त्वरेने उचकावून—त्यांना हुसकावून लावण्यास तत्पर होऊन—तेव्हा गण आपल्या गणांसह देवांबरोबर युद्ध करू लागले।
Verse 8
शरतोमरनागचैर्जघ्नुस्ते च परस्परम् । नेदुःशंखाश्च बहुशस्तस्मिन्रणमहोत्सवे
ते परस्परांवर बाण, तोमर आणि हत्तींच्या साहाय्याने प्रहार करू लागले; आणि त्या रणमहोत्सवात शंख वारंवार निनादले।
Verse 9
तथा दुन्दुभयो नेदुः पटहा डिंडिमादयः । तेन शब्देन महताश्लाघ्यमानास्तदा सुराः । लोकपालैश्च सहिता जघ्नुस्ताञ्छिवकिंकरान्
तेव्हा दुंदुभी निनादल्या—पटह, रणनगारे व डिंडिम इत्यादी। त्या महान् गर्जनेने उत्साहित होऊन देव लोकपालांसह शिवकिंकरांवर प्रहार करू लागले।
Verse 10
खड्गैश्चापि हताः केचिद्गदाभिश्च विपोथिताः । देवैः पराजिताः सर्वे गणाः शतसहस्रशः
काही खड्गांनी कापले गेले, काही गदांनी चिरडले गेले; अशा रीतीने देवांनी गण शतसहस्रांनी पराजित केले।
Verse 11
इंद्राद्यौर्लोकपालैश्च गणास्ते च पराङ्गमुखाः । कृताश्च तत्क्षणादेव भृगोर्मंत्रबलेन हि
त्याच क्षणी इंद्रादी लोकपालांनी भृगूच्या मंत्रबलाच्या प्रभावाने त्या गणांना पराङ्मुख करून पराजित केले।
Verse 12
उच्चाटनं कृतं तेषां भृगुणा यज्विना तदा । यजनार्थं च देवानां तुष्ट्यर्थं दीक्षितस्य च
तेव्हा यजमान भृगूंनी त्यांच्यावर उच्चाटनकर्म केले—देवांच्या यज्ञसिद्धीसाठी आणि दीक्षित यजमानाच्या तुष्टीसाठी।
Verse 13
तेनैव देवा जयिनो जातास्तत्क्षणमेव हि । स्वानां पराजयं दृष्ट्वा वीरभद्रो रुपान्वितः
त्याच कर्मामुळे देव तत्क्षणी विजयी झाले. आपल्या गणांचा पराभव पाहून भयंकर रूपधारी वीरभद्र क्रोधाने उद्भवला।
Verse 14
भूतान्प्रेतान्पिशाचांश्च कृत्वा तानेव पृष्ठतः । वृषभस्थान्पुरस्कृत्य स्वयं चैव महाबलः । तीक्ष्णं त्रिशूलमादाय पातयामास तान्रणे
भूत-प्रेत-पिशाचांना पाठीमागे ठेवून, वृषभारूढांना पुढे करून, तो महाबली स्वतः तीक्ष्ण त्रिशूल घेऊन रणात त्यांना पाडू लागला।
Verse 15
देवान्यक्षान्पिशाचांश्च गुह्यकान्राक्षसां स्तथा । शूलघातैश्च ते सर्वे गणा देवान्प्रजघ्निरे
शूलप्रहारांनी त्या सर्व गणांनी रणात देवांना, तसेच यक्ष, पिशाच, गुह्यक आणि राक्षसांनाही घायाळ करून पाडले।
Verse 16
केचिद्द्विधाकृताः खङ्गैर्मुद्गरैश्चापि पोथिताः । परश्वधैः खंडशश्च कृताः केचिद्रणाजिरे
काहींना खड्गांनी दोन भाग केले, काहींना मुद्गरांनी चिरडले। आणि काहींना रणांगणात परशूंनी तुकडे-तुकडे केले।
Verse 17
शूलैर्भिन्नाश्च शतशः केचिच्च शकलीकृताः । एवं पराजिताः सर्वे पलायनपरायणाः
शूलांनी शेकडो जखमी झाले, आणि काहींना तुकडे-तुकडे केले. अशा रीतीने सर्व पराभूत होऊन पळून जाण्यासच तत्पर झाले.
Verse 18
परस्परं परिष्वज्य गतास्तेपि त्रिविष्टपम् । केवलं लोकपालाश्च इंद्राद्यास्तस्थुरुत्सुकाः । बृहस्पतिं पृच्छमानाः कुतोस्माकं जयो भवेत्
तेही परस्परांना आलिंगन देऊन त्रिविष्टप (स्वर्ग) येथे गेले. फक्त लोकपाल—इंद्रादी—उत्सुक व व्याकुळ होऊन उभे राहिले आणि बृहस्पतीला विचारू लागले: ‘आमचा विजय कुठून होईल?’
Verse 19
बृहस्पतिरुवाचेदं सुरेंद्रं त्वरितस्तदा । बृहस्पतिरुवाच । यदुक्तं विष्णुना पूर्वं तत्सत्यं जातमद्य वै
बृहस्पतीने तेव्हा त्वरेने सुरेंद्र इंद्राला म्हटले: ‘विष्णूंनी पूर्वी जे सांगितले होते, ते आज खरोखर सत्य झाले आहे.’
Verse 20
अस्ति चेदीश्वरः कश्चित्फलरूप्यस्य कर्म्मणः । कर्तारं भजते सोपि न ह्यकर्तुः प्रभुर्हिसः
कर्मफळ देणारा एखादा ईश्वर असला तरी तोही कर्त्यावरच अवलंबून असतो; कारण जो कर्म करत नाही, त्याचा तो स्वामी नाही.
Verse 21
न मंत्रौषधयः सर्वे नाभिचारा न लौकिकाः । न कर्माणि न वेदाश्च न मीमांसाद्वयं तथा
ना सर्व मंत्र-औषधी, ना अभिचार, ना लौकिक उपाय; ना कर्मकांड, ना वेद, ना दोन्ही मीमांसा—यांपैकी काहीही एकटे ते साध्य सिद्ध करू शकत नाही।
Verse 22
ज्ञातुमीशाः संभवंति भक्त्याज्ञेयस्त्वनन्यया । शांत्या च परया तृष्ट्या ज्ञातव्यो हि सदाशिवः
ईश्वराचे खरे ज्ञान भक्तीनेच होते—विशेषतः अनन्य भक्तीने। परम शांती व अंतःकरणातील तृप्तीनेच निश्चयाने सदाशिवाचा साक्षात्कार करावा।
Verse 23
तेन सर्वं संभवंति सुखदुःझखात्मकं जगत् । परंतु संवदिष्यामि कार्याकार्यविवक्षया
त्याच्यापासून सुख-दुःखमय हे सर्व जगत् उत्पन्न होते. परंतु आता कार्य-अकार्य यांचा भेद सांगण्याच्या हेतूने मी बोलतो.
Verse 24
त्वमिंद्र बालिशो भूत्वा लोकपालैः सहाद्य वै । आगतो बालिशो भूत्वा इदानीं किं करिष्यसि
हे इंद्रा! तू बालिशपणा करून आज लोकपालांसह येथे आला आहेस. असा मूर्खपणा करून आल्यावर आता काय करशील?
Verse 25
एते रुद्रसहायाश्च गणाः परमशोभनाः । कुपिताश्च महाभागा न तु शेषं प्रकुर्वते
हे रुद्राचे सहाय्यक गण अत्यंत शोभिवंत आहेत. ते क्रुद्ध झाले तरी ते महाबली काहीही शिल्लक ठेवणार नाहीत.
Verse 26
एवं बृहस्पतेर्वाक्यं श्रुत्वा तेऽपि दिवौकसः । चिंतामापेदिरे सर्वे लोकपाला महेश्वराः
बृहस्पतीचे वचन ऐकून ते स्वर्गवासी लोकपाल—सर्व महेश्वरभक्त—चिंता व भीतीने व्याकुळ झाले।
Verse 27
ततोऽब्रवीद्वीरभद्रो गणैः परिवृतो भृशम् । सर्वे यूयं बालिशत्वादवदानार्थमागताः
तेव्हा गणांनी वेढलेला वीरभद्र कठोरपणे म्हणाला—“तुम्ही सर्वजण बालिशपणामुळे दंड भोगण्यासाठीच येथे आला आहात।”
Verse 28
अवदानानि दास्यामि तृप्त्यर्थं भवतां त्वरन् । एवमुक्त्वा शितैर्बाणैर्जघानाथ रुषान्वितः
“तुमच्या ‘तृप्ती’साठी मी त्वरेने दंड देईन”—असे म्हणत क्रोधाने भरून त्याने तीक्ष्ण बाणांनी त्यांच्यावर प्रहार केला।
Verse 29
तैर्बाणैर्निहताः सर्वे जग्मुस्ते च दिशो दश
त्या बाणांनी आहत होऊन ते सर्व पळून गेले आणि दहा दिशांना विखुरले।
Verse 30
गतेषु लोकपालेषु विद्रुतेषु सुरेषु च । यज्ञवाटे समायातो वीरभद्रो गणान्वतः
लोकपाल निघून गेल्यावर आणि देव भयाने पळून विखुरल्यावर, गणांसह वीरभद्र यज्ञवाटेत येऊन पोहोचला।
Verse 31
तदा त ऋषयः सर्वे सर्वमेवेश्वरेश्वरम् । विज्ञप्तुकामाः सहसा ऊचुरेवं जनार्दनम्
तेव्हा ते सर्व ऋषी, सर्वेश्वरांचा ईश्वर आणि सर्वस्व असलेल्या जनार्दनास त्वरित विनंती करावयास इच्छून, असे म्हणाले।
Verse 32
रक्ष यज्ञं हि दक्षस्य यज्ञोसि त्वं न संशयः । एतच्छ्रुत्वा तु वचनमृषीणां वै जनार्दनः
“दक्षाचा यज्ञ रक्षण करा; निःसंशय तुम्हीच यज्ञस्वरूप आहात।” ऋषींचे हे वचन ऐकून जनार्दन (लक्ष देऊन उत्तरास उद्यत झाला)।
Verse 33
योद्धुकामः स्थितो युद्धे विष्णुरध्यात्मदीपकः । वीरभद्रो महाबाहुः केशवं वाक्यमब्रवीत्
अध्यात्माचा दीपक विष्णु युद्ध करावयास उत्सुक होऊन रणात उभा राहिला. तेव्हा महाबाहु वीरभद्राने केशवास हे वचन सांगितले.
Verse 34
अत्र त्वयागतं कस्माद्विष्णो वेत्त्रा महाबलम् । दक्षस्य पक्षमाश्रित्य कथं जेष्यसि तद्वद
“हे विष्णु, महाबल धारण करणाऱ्या, तू येथे का आला आहेस? दक्षाचा पक्ष धरून तू कसा जिंकशील—ते सांग.”
Verse 35
दाक्षायण्या कृतं यच्च न दृष्टं किं त्वयानघ । त्वं चापि यज्ञे दक्षस्य अवदानार्थमागतः । अवदानं प्रयच्छामि तव चापि महाभूज
“हे अनघा, दाक्षायणीने (सतीने) जे केले ते तू पाहिले नाहीस काय? आणि तूही दक्षाच्या यज्ञात आपला वाटा घेण्यासाठी आला आहेस. हे महाभुज, तुलाही तुझा वाटा मी देतो.”
Verse 36
एवमुक्त्वा प्रणम्यादौ विष्णुं सदृशरूपिणम् । वीरभद्रोऽग्रतो भूत्वा विष्णुं वाक्यमथाब्रवीत्
असे बोलून वीरभद्राने प्रथम शिवसदृश रूपधारी विष्णूस नमस्कार केला; मग त्यांच्या समोर उभा राहून पुन्हा विष्णूंना वचन बोलला।
Verse 37
यथा शंभुस्तथा त्वं हि मम नास्त्यत्र संशयः । तथापि त्वं महाबाहो योद्धुकामोऽग्रतः स्तितः । नेष्याम्यपुनरावृत्तिं यदि तिष्ठेस्त्वमात्मना
जसा शंभू तसाच तू—यात मला संशय नाही। तरीही, हे महाबाहो, तू युद्धाची इच्छा धरून माझ्या समोर उभा आहेस। जर तू स्वतःच्या हट्टानेच ठाम राहिलास, तर मी तुला अपुनरावृत्तीच्या अवस्थेत पाठवीन।
Verse 38
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा वीरभद्रस्य धीमतः । उवाच प्रहसन्देवो विष्णुः सर्वेश्वरेश्वरः
धीर वीरभद्राचे ते वचन ऐकून, सर्वेश्वरांचा ईश्वर भगवान विष्णू हसत उत्तर देऊ लागले।
Verse 39
विष्णुरुवाच । रुद्रतेजःप्रसूतोसि पवित्रोऽसि महामते । अनेन प्रार्थितः पूर्वं यज्ञार्थं च पुनः पुनः
विष्णू म्हणाले—तू रुद्रतेजापासून उत्पन्न झालास, हे महामते, तू पवित्र आहेस। पूर्वीही यज्ञाच्या हेतुने तुला पुन्हा पुन्हा विनविले गेले होते।
Verse 40
अहं भक्तपराधीनस्तथा सोऽपि महेश्वरः । तेनैव कारणेनात्र दक्षस्य यजनं प्रति
मी भक्तांच्या अधीन आहे, तसेच महेश्वरही आहेत। त्याच कारणामुळे येथे दक्षाच्या यज्ञाविषयी…
Verse 41
आगतोऽहं वीरभद्र रुद्रकोपसमुद्भव । अहं निवारयामि त्वां त्वं वा मां विनिवारय
हे वीरभद्र, रुद्रक्रोधातून उत्पन्न झालेला! मी येथे आलो आहे. मी तुला आवरीन; किंवा तूच मला आवर.
Verse 42
इत्युक्तवति गोविंदे प्रहस्य स महाभुजः । प्रश्रयावनतो भूत्वा इदमाह जनार्दनम्
गोविंदाने असे म्हटल्यावर तो महाबाहु हसला; मग नम्रतेने वाकून जनार्दनास हे वचन म्हणाला.
Verse 43
यथा शिवस्तथा त्वं हि यथा त्वं च तथा शिवः । सेवकाश्च वयं सर्वे तव वा शंकरस्य च
जसा शिव तसाच तू; आणि जसा तू तसाच शिव. आम्ही सर्व सेवक—तुझेही आणि शंकराचेही.
Verse 44
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य सोऽच्युतः संप्रहस्य च । इदं विष्णुर्महावाक्यं जगाद परमेश्वरः
त्याचे वचन ऐकून अच्युत प्रभू हसले; मग परमेश्वर विष्णूंनी हे महावाक्य उच्चारले.
Verse 45
योधयस्व महाबाहो मया सार्धमशंकितः । तवास्त्रैः पूर्यमाणोऽहं गच्छामि भवनं स्वकम्
हे महाबाहो, निःशंक होऊन माझ्याशी युद्ध कर. तुझ्या अस्त्रांनी व्यापून गेल्यावर मी माझ्या स्वधामास जाईन.
Verse 46
तथेत्युक्त्वा तु वीरोऽसौ वीरभद्रो महाबलः । गृहीत्वा परमास्त्राणि सिंहनादैर्जगर्ज ह
“तथास्तु” असे म्हणत तो महाबली वीरभद्र परमास्त्रे धारण करून सिंहनादासारखा गर्जला।
Verse 47
विष्णुश्चापि महाघोषं शंखनादं चकार सः । तच्छ्रुत्वा ये गता देवा रणं हित्वाऽययुः पुनः
विष्णूनेही महाघोष करून शंखनाद केला। तो ऐकून रण सोडून गेलेले देव पुन्हा परत आले।
Verse 48
व्यूहं चक्रुस्तदा सर्वे लोकपालाः सवासवाः । तदेन्द्रेण हतो नंदीवज्रेण शतपर्वणा
तेव्हा इंद्रासह सर्व लोकपालांनी व्यूह रचला. त्यानंतर इंद्राने शतपर्व वज्राने नंदीला आघात करून पाडले।
Verse 49
नंदीना च हतः शक्रस्त्रिशूलेन स्तनांतरे । वायुना च हतो भृंगी भृंगिणा वायुराहतः
नंदीने त्रिशूळाने छातीमध्ये भेदून शक्राला पाडले. वायूने भृंगीला मारले, आणि भृंगीने वायूलाही आघात केला।
Verse 50
शूलेन सितधारेण संनद्धो दण्डधारिणा । यमेन सह संग्रामं महाकालो बलान्वितः
उजळ धार असलेल्या शूळाने सज्ज व दंडधारी अस्त्राने युक्त असा बलवान महाकाळ यमासह संग्रामास प्रवृत्त झाला।
Verse 51
कुबेरेण च संगम्य कूष्मांडानां पतिः स्वयम् । वरुणेन समं युद्धं मुंडश्चैव महाबलः
कुबेरासह संग करून कूष्मांडांचा स्वामी स्वतः पुढे सरसावला; आणि महाबली मुंडाने वरुणाशी समसम युद्ध केले।
Verse 52
युयुधे परयाशक्त्या त्रैलोक्यं विस्मयन्निव । नैरृतेन समागम्य चंडश्चबलवत्तरः
तो परम शक्तीने युयुधे, जणू त्रैलोक्याला विस्मयात टाकीत होता; आणि अधिक बलवान चंड नैऋतासमोर समोरासमोर आला।
Verse 53
युयुधे परमास्त्रेण नैरृत्यं च विडंबयन् । योगिनीचक्रसंयुक्तो भैरवो नायको महान्
तो परमास्त्राने युयुधे, नैऋताचा उपहास करीत; आणि योगिनीचक्रासह महान नायक भैरव तेथे उभा राहिला।
Verse 54
विदार्य देवानखिलान्पपौ शोणितमद्बुतम् । क्षेत्रपालास्तथा चान्ये भूतप्रमथगुह्यकाः
त्यांनी सर्व देवांना विदीर्ण करून अद्भुत शोणित पिले; तसेच क्षेत्रपाल आणि अन्य भूत, प्रमथ व गुह्यकगणही उग्र झाले।
Verse 55
साकिनी डाकिनी रौद्रा नवदुर्गास्तथैव च । योगिन्यो यातुदान्यश्च तथा कूष्मांडकादयः । नेदुः पपुः शोणितं च बुभुजुः पिशितं बहु
साकिनी, डाकिनी, रौद्रा आणि नवदुर्गा; योगिनी, यातुधानी तसेच कूष्मांडादी गण—गर्जले, शोणित पिले आणि पुष्कळ मांस भक्षण केले।
Verse 56
भक्ष्यमाणं तदा सैन्यं विलोक्य सुरराट्स्वयम् । विहाय नंदिनं पश्चाद्वीरभद्रं समाक्षिपत्
तेव्हा आपले सैन्य भक्षिले जात आहे असे पाहून देवांचा राजा इंद्र स्वतः नंदीला सोडून मागे सरला आणि नंतर वीरभद्रावर झडप घातली।
Verse 57
वीरभद्रो विहायैव विष्णुं देवेन्द्रमास्थितः । तयोर्युद्धमभूद्धोरं बुधांगारकयोरिव
वीरभद्राने विष्णूला बाजूला ठेवून देवेन्द्र इंद्राशी सामना केला; आणि त्या दोघांचे युद्ध बुध व अंगारक (मंगळ) यांच्यासारखे घोर झाले।
Verse 58
वीरभद्रं यदा शक्रो हंतुकामस्त्वरान्वितः । तावच्छंक्रं गजस्थं हि पुरयामास मार्गणैः
जेव्हा शक्र इंद्र वीरभद्राला मारण्याच्या इच्छेने घाईघाईने पुढे सरसावला, तेव्हाच वीरभद्राने गजावर बसलेल्या इंद्राला बाणांच्या वर्षावाने भरून टाकले।
Verse 59
वीरभद्रो रुषाविष्टो दुर्निवार्यो महाबलः । तदेद्रेंणाहतः शीघ्रं वज्रेण शतपर्वणा
वीरभद्र क्रोधाने आविष्ट, दुर्निवार आणि महाबलवान होता; त्याला इंद्राने शीघ्रच शतपर्व वज्राने प्रहार केला।
Verse 60
सगजं च सवज्रं च वासवं ग्रस्तुमुद्युतः । हाहाकारो महा नासीद्भूतानां तत्र पश्यताम्
तो गजासह आणि वज्रासह वासव इंद्राला गिळून टाकण्यास उद्यत झाला; तेथे पाहणाऱ्या भूतगणांत मोठा हाहाकार माजला।
Verse 61
वीरभद्रं तताभूतं तथाभूतं हंतुकामं पुरंदरम् । तव्रमाणस्तदा विष्णुर्वीरभद्राग्रतः स्थितः
वीरभद्राचे ते घोर रूप आणि संकटात पडलेला पुरंदर इंद्र पाहून, त्याचे रक्षण करण्याच्या इच्छेने विष्णू तेव्हा वीरभद्रासमोर उभा राहिला।
Verse 62
शक्रं च पृष्ठतः कृत्वा योधयामास वै तदा । वीरभद्रस्य विष्णोश्च युद्धं परमभूत्तदा
शक्र (इंद्र) याला पाठीमागे ठेवून विष्णू तेव्हा युद्ध करू लागला; त्या वेळी वीरभद्र आणि विष्णू यांचे युद्ध अत्यंत उग्र झाले।
Verse 63
शस्त्रास्त्रैर्विविधाकारैर्योधयामासतुस्तदा । पुनर्नंदिनमालोक्य शक्रो युद्ध विशारदः
तेव्हा ते दोघेही विविध प्रकारच्या शस्त्रास्त्रांनी युद्ध करू लागले. पुन्हा नंदीला पाहून युद्धविशारद शक्र (इंद्र) त्याच्याकडे लक्ष देऊ लागला।
Verse 64
द्वंद्वयुद्धं सुतुमुलं देवानां प्रमथैः सह । प्रमथा मथिता देवैः सर्वे ते प्राद्रवन्रणात्
देव आणि प्रमथ यांच्यात अत्यंत तुमुल द्वंद्वयुद्ध सुरू झाले. देवांनी चिरडल्यामुळे ते सर्व प्रमथ रणांगणातून पळून गेले।
Verse 65
गणान्पराङ्मुखान्दृष्ट्वा सर्वे ते व्याधयो भृशम् । रुद्रकोपात्समुद्भूता देवाश्चापि प्रदुद्रुवुः
गणांना पराङ्मुख होताना पाहून, रुद्रकोपातून उत्पन्न झालेल्या त्या भयंकर व्याधी अत्यंत वेगाने पसरल्या; आणि देवही भयाने पळून गेले।
Verse 66
ज्वरैस्तु पीडितान्देवान्दृष्ट्वा विष्णुर्हसन्निव । जीवग्राहेण जग्राह देवांस्तांश्च पृथक्पृथक्
ज्वरांनी पीडित देवांना पाहून विष्णू जणू हसत ‘जीवग्राह’ नावाच्या ग्रासाने त्या देवांना एकेक करून वेगवेगळे पकडू लागला।
Verse 67
देवाश्चिनौ तदाहूय व्याधीन्हंतुं तदा भृतिम् । ददौ ताभ्यां प्रयत्नेन गणयित्वा सुबुद्धिमान्
मग त्या सुबुद्धिमानाने दोन्ही अश्विनांना बोलावून, त्या व्याधींचा नाश करण्याचे कार्य विचारपूर्वक व प्रयत्नाने त्यांना सोपविले।
Verse 68
ज्वरांश्च सन्निपातांश्च अन्ये भूतद्रुहस्तदा । तान्सर्वान्निगृहीत्वाथ अश्विनौ तौ मुदान्वितौ । विज्वरानथ देवांश्च कृत्वा मुमुदतुश्चिरम्
तेव्हा आनंदित अश्विनांनी सर्व ज्वर, भयंकर सन्निपात आणि इतर भूतद्रोही शक्ती दडपून टाकल्या; देवांना ज्वरमुक्त करून ते दीर्घकाळ आनंदित झाले।
Verse 69
तैर्जितं योगिनीचक्रं भैरवं व्याकुलीकृतम् । तीक्ष्णाग्रैः पातयामासुः शरैर्भूतगणानपि
त्यांनी जिंकल्यामुळे योगिनीचक्र गोंधळून गेले आणि भैरवही व्याकुळ झाला; तीक्ष्ण टोकांच्या बाणांनी त्यांनी भूतगणांनाही पाडून टाकले।
Verse 70
सुरैर्विद्रावितं सैन्यं विलोक्य पतितं भुवि । वीरभद्रो रुपाविष्टो विष्णुं वचनमब्रवीत्
देवांनी पळवून लावलेले सैन्य भूमीवर पडलेले पाहून, भयंकर रूप धारण करून वीरभद्राने विष्णूला उद्देशून वचन बोलले।
Verse 71
त्वं शूरोसि महाबाहो देवानां पालको ह्यसि । युध्यस्व मां प्रयत्नेन यदि ते मतिरीदृशी
हे महाबाहो! तू शूर आहेस; खरोखर देवांचा पालक आहेस. जर तुझा असा निश्चय असेल, तर पूर्ण प्रयत्नाने माझ्याशी युद्ध कर.
Verse 72
इत्युक्त्वा तं समासाद्य विष्णुं सर्वेश्वरेश्वरम् । ववर्ष निशितैर्बाणैर्वीरभद्रो महाबलः
असे बोलून महाबली वीरभद्र सर्वेश्वरांचा ईश्वर विष्णू याच्याजवळ जाऊन तीक्ष्ण बाणांचा वर्षाव करू लागला.
Verse 73
तदा चक्रेण भगवान्वीरभद्रं जघान सः । आयांतं चक्रमालोक्य ग्रसितं तत्क्षणाच्च तत्
तेव्हा भगवंताने चक्राने वीरभद्रावर प्रहार केला. येणारे चक्र पाहताच ते त्या क्षणीच गिळले गेले.
Verse 74
ग्रसितं चक्रमालोक्य विष्णुः परपुरंजयः । मुखं तस्य परामृज्य विष्णुनोद्गिलितं पुनः
आपले चक्र गिळले गेलेले पाहून, परपुरंजयी विष्णूंनी त्याचे मुख पुसले; आणि विष्णूंनी ते चक्र पुन्हा बाहेर टाकले.
Verse 75
स्वचक्रमादाय महानुभावो दिवं गतोऽथो भुवनैकभर्ता । ज्ञात्वा च तत्सर्वमिदं च विष्णुः कृती कृतं दुष्प्रसहं परेषाम्
आपले चक्र परत घेऊन तो महानुभाव—भुवनांचा एकमेव धर्ता—मग स्वर्गास गेला. आणि विष्णूंनी हे सर्व जाणून ओळखले की असे कृत्य झाले आहे, जे इतरांना सहन करणे अत्यंत कठीण आहे.