Adhyaya 34

Verse 1

लोमश उवाच । राज्यं चकार कैलास दवदवा जगत्पतिः । गणैः समेतो बहुभिर्वीरभद्रान्वितो महान्

लोमश म्हणाले—जगत्पती महादेवांनी कैलासावर राज्य केले; ते अनेक गणांसह आणि महान वीरभद्रासह विराजमान होते.

Verse 2

ऋषिभिः सहितो रुद्रो देवैरिन्द्रादिभिः सह । ब्रह्मा यस्य स्तुतिपरो विष्णुः प्रेष्यवदास्थितः

रुद्र ऋषींसह तसेच इंद्रादी देवांसह विराजमान होते; ज्यांच्यासाठी ब्रह्मा स्तुतीत तत्पर असे आणि विष्णू सेवकासारखा उभा असे.

Verse 3

इंद्रो देवगणैः सार्द्धं सेवाधर्मपरोऽभवत् । यस्य च्छत्रधरश्चंद्रो वायुश्चामरधृक्तथा

इंद्र देवगणांसह सेवाधर्मात परायण झाला; त्याच्यासाठी चंद्र राजछत्र धरी, आणि वायू चामर धारण करी।

Verse 4

सूपान्नकर्ता सततं जातवदा निरन्तरम् । गंधर्वा गायका यस्य स्तावकाश्च पिनाकिनः

जातवेदा (अग्नी) निरंतर उत्तम सूपान्न शिजवून अर्पण करी; गंधर्व त्याचे गायक होते, आणि पिनाकधारी प्रभूचे स्तुतिकारही होते।

Verse 5

विद्याधराश्च बहवस्तथा चाप्सरसां गणाः । ननृतुश्चाग्रगा यस्य सोऽसौ कैलासपर्वते

अनेक विद्याधर आणि अप्सरांचे गण त्याच्या अग्रभागी नृत्य करीत; तो कैलास पर्वतावर वास करी।

Verse 6

पुत्रैर्गणेशस्कंदाद्यैस्तथा गिरिजया सह । राज्यं प्रतापिभिश्चक्रेऽशंकश्चंक्रमणेन च

गणेश, स्कंद इत्यादी पुत्रांसह व गिरिजेसह त्याने प्रतापयुक्त राज्य केले; आणि निःशंकपणे निर्भय भ्रमण करी।

Verse 7

येनांधको महा दैत्यः स देवानामरिर्महान् । दुष्टो विद्धस्त्रिशूलेन गगने स्थापितश्चिरम्

त्यानेच देवांचा महान् शत्रू महादैत्य अंधक यास त्रिशूळाने भेदिले; तो दुष्ट दीर्घकाळ आकाशात स्थापन झाला।

Verse 8

हत्वा गजासुरं येन उत्कृत्त्य चर्म वै कृतम् । चिरं प्रावरणं दिव्यं तथा त्रिपुरदीपनम् । विष्णुना पाल्यभूतेन रेजे सर्वांगसुन्दरः

ज्याने गजासुराचा वध करून त्याचे चर्म काढून दीर्घकाळ धारण करण्याजोगे दिव्य आवरण केले; तसेच त्रिपुरदहनही केले. विष्णु जणू रक्षक-सेवक होऊन सोबत राहिला, आणि सर्वांगसुंदर प्रभू तेजस्वी दिसू लागले।

Verse 9

तं द्रष्टुकामो भगवान्नारदो दिव्य र्शनः । ययौ च पर्वतश्रेष्ठं कैलासं चन्द्रपांडुरम्

त्यांचे दर्शन घ्यावे अशी इच्छा धरून दिव्यदर्शनसंपन्न भगवान नारद पर्वतश्रेष्ठ, चंद्रासारखा पांडुर व तेजस्वी कैलासास गेले।

Verse 10

सुधया परया चापि सेवितं परमाद्भुतम् । कर्पूरगौरं च तदा दृष्ट्वा तं सुमहाबलम् । नारदो विस्मयाविष्टः प्रविष्टो गन्धमादनम्

परम सुधेनेही सेवित असे ते अत्यद्भुत धाम पाहून, आणि कर्पूरगौर, सुमहाबली प्रभूंचे दर्शन घेऊन नारद विस्मयाने भरून गंधमादनात प्रविष्ट झाले।

Verse 11

अनेकाश्चर्यसंयुक्तं तपनैश्च सुशोभितम् । गायद्विद्याधरीभिश्च पूरितं च महाप्रभम्

ते स्थान अनेक आश्चर्यांनी युक्त, तेजस्वी प्रकाशांनी सुशोभित, आणि गाणाऱ्या विद्याधरी कन्यांनी परिपूर्ण—महाप्रभेने उजळलेले होते।

Verse 12

कल्पद्रुमाश्च बहवो लताभिः परिवेष्टिताः । घनच्छायासू तास्वेव विशिष्टा कामधेनवः

तेथे अनेक कल्पवृक्ष लतांनी वेढलेले उभे होते; आणि त्याच घनछायायुक्त उपवनांत वरदायिनी विशिष्ट कामधेनू होत्या।

Verse 13

पारिजातवनामोदलंपटा बहवोऽलयः । कलहंसाश्च बहवः क्रीडमानाः सरस्तु च

पारिजातवनांच्या सुगंधाने सुवासित अशी अनेक निवासस्थाने होती; आणि सरोवरांत अनेक कलहंस आनंदाने क्रीडा करीत होते।

Verse 14

शिखंडिनो महच्चक्रुस्तत्र केकारवं मुदा । पंचमालापिनः सर्वे विहंगाः संमदान्विताः

तेथे मोर आनंदाने मोठा केकारव करीत होते; आणि पंचमस्वरांत मधुर गाणारे सर्व पक्षी हर्षोल्लासाने भरलेले होते।

Verse 15

करिणः करिणीभिश्च मोदमानाः सुवर्चसः । सिंहास्तथा गर्जमानाः शार्दूलैः सह संगताः

हत्ती आपल्या हत्तिणींंसह तेथे तेजस्वी व शोभिवंत होऊन आनंदित होते; आणि सिंह गर्जना करीत वाघांसहही सौहार्दाने एकत्र होते।

Verse 16

वृषभा नंदिमुख्याश्च रेभमाना निरन्तरम् । देवद्रुमाश्च बहवस्तथा चंदनवाटिकाः

वृषभ—ज्यात नंदी प्रमुख—अखंड रंभत होते; आणि तेथे अनेक देववृक्ष तसेच चंदनाच्या वाटिका होत्या।

Verse 17

नागपुंनागबकुलाश्चंपका नागकेसराः । तथा च वनजंब्वश्च तथा कनककेतकाः

तेथे नाग व पुंनाग, बकुळ, चंपक आणि नागकेसर अशी वृक्षसंपदा होती; तसेच वनजांभू व सुवर्णवर्ण केतकीही होती।

Verse 18

कह्लाराः करवीरिश्च कुमुदानि ह्यनेकशः । मंदाराश्च बदर्यश्च क्रमुकाः पाटलास्तथा

तेथे कह्लार कमळे, करवीर (कण्हेर) आणि अनेक कुमुदे होती; तसेच मंदार, बदरी, क्रमुक (सुपारी) व पाटला वृक्षही होते।

Verse 19

तथान्ये बहवो वृक्षाः शम्भोस्तोषकराह्यमी । ऐकपद्येन दृष्टास्ते नानाद्रुमलतान्विताः । आरामा बहवस्तत्र द्विगुणाश्च बभूविरे

तसेच तेथे आणखीही अनेक वृक्ष होते, जे शंभूस अत्यंत तुष्ट करणारे होते। क्षणभर नजरेतच ते नानाविध द्रुम-लतांनी अलंकृत दिसले; आणि तेथे अनेक आराम जणू द्विगुण झाले होते।

Verse 20

गगनान्निस्सृतः सद्यो गंगौघः परमाद्भुतः । पतितो मस्तके तस्य पर्वतस्य सुशोभिते

आकाशातून निघालेला गंगेचा परम अद्भुत प्रवाह तत्क्षणी त्या पर्वताच्या सुशोभित शिखरावर कोसळला।

Verse 21

कूपो हि पयसां ये न पवित्रं वर्तते जगत् । सोपि द्विधा तदा दृष्टो नारदेन महात्मना

ज्या जलकूपामुळे जगत् धारण व पवित्र होते, तो कूपही त्या वेळी महात्मा नारदांना द्विधा झालेला दिसला।

Verse 22

सर्वं तदा द्विधाभूतं दृष्टं तेन महात्मना । नारदेन तदा विप्राः परमेण निरीक्षितः

हे विप्रहो! त्या वेळी महात्मा नारदांनी परम अद्भुत दृष्टीने पाहिले की सर्व काही द्विधा झाल्यासारखे दिसत होते।

Verse 23

एवं विलोकमानोऽसौ नारदो भगवानृषिः । त्वरितेन तथा यातः शिवालोकनतत्परः

असे पाहत असता भगवन् ऋषी नारद त्वरित पुढे गेले, केवळ शिवदर्शनात तत्पर होऊन।

Verse 24

यावद्द्वारि स्थितोपश्यन्महदाश्चर्यमेव च । द्वारपालौ तदा दृष्टौ कृतकौ विश्वक्मणा

द्वारी उभा राहून पाहताच त्याने मोठेच आश्चर्य पाहिले—विश्वकर्म्याने घडविलेले दोन द्वारपाल तेथे दिसले.

Verse 25

नारदो मोहितो ह्यासीत्पप्रच्छ च स तौ तदा । अहं प्रवेष्टुमिच्छामि शिवदर्शनलालसः

नारद अत्यंत विस्मित झाले आणि तेव्हा त्या दोघांना विचारले—“शिवदर्शनाच्या लालसेने मला आत प्रवेश करायचा आहे.”

Verse 26

तस्मादनुज्ञा दातव्या दर्शनार्थं शिवस्य च । अश्रृण्वन्तौ तदा दृष्ट्वा नारदो विस्मितोऽभवत्

“म्हणून शिवदर्शनासाठी परवानगी द्यावी.” पण ते दोघे ऐकत नाहीत असे पाहून नारद अधिकच विस्मित झाले.

Verse 27

ज्ञानदृष्ट्या विलोक्याथ दूष्णींभूतोऽभवत्तदा । कृत्रिमौ हि च तौ ज्ञात्वा प्रविष्टो हि महामनाः

मग ज्ञानदृष्टीने पाहून ते मौन झाले; ते दोघे कृत्रिम आहेत असे जाणून तो महामना आत प्रविष्ट झाला.

Verse 28

तथान्ये तत्सरूपाश्च दृष्टास्तेन महात्मना । ऋषिः प्रणमितस्तैश्च नारदो भगवान्मु

तसेच त्या महात्म्याने त्याच स्वरूपाचे इतरही जन पाहिले; आणि त्या सर्वांनी भगवान् ऋषी नारदांना नमस्कार केला।

Verse 29

एवमादीन्यनेकानि आश्चर्याणि ददर्श सः । ददर्शाथ च सुव्यक्तं त्र्यंबकं गिरिजान्वितम्

अशा रीतीने त्याने अनेक आश्चर्ये पाहिली; मग त्याने गिरिजेसह त्र्यंबक (शिव) यांचे स्पष्ट दर्शन घेतले।

Verse 30

अर्धासनगता साध्वी शंकरस्य महात्मनः । तनया गिरिराज्य यया व्याप्तं जगत्त्रयम्

त्याने महात्मा शंकरांच्या आसनाच्या अर्धभागावर विराजमान साध्वी—गिरिराजाची कन्या—हिचे दर्शन घेतले; जिनच्या शक्तीने त्रिलोकी व्यापलेली आहे।

Verse 31

गौरी सितेक्षणा बाला तन्वंगी चारुलोचना । यया रूपी कृतः शम्भुरुपादेयः कृतो महान्

त्याने गौरीचे दर्शन घेतले—गौरवर्ण, उजळ नेत्रांची, तरुणी, सुकुमार अंगांची, मनोहर नेत्रांची—जिच्यामुळे शंभू साकार प्रकट झाले आणि महादेव उपासनेस परम योग्य ठरले।

Verse 32

निर्विकानि विकारैश्च बहुभिर्विकलीकृतः । अर्द्धागलग्ना सा देवी दृष्टा तेन शिवस्य च

जरी ते निर्विकार असले, तरी अनेक भावांनी जणू विकारयुक्त भासले; आणि शिवाच्या अर्धांगासारखी एकरूप झालेली ती देवीही त्याने पाहिली।

Verse 33

नारदेन तथा शम्भुर्दृष्टस्त्रिभुवनेश्वरः । शुद्धचामी करप्रख्यः सेव्यमानः सुरासुरैः

अशा रीतीने नारदांनी त्रिभुवनाधीश्वर शंभूचे दर्शन घेतले—शुद्ध सुवर्णासारखा तेजस्वी, देव व असुर यांनी समानपणे पूजित व सेवित।

Verse 34

शंखेन भोगिवर्येण सेवितं चांघ्रिपंकजम् । धृतराष्ट्रेण च तथा तक्षकेण विशेषतः । तथा पद्मेन महा शेषेणापि विशेषतः

त्यांच्या चरणकमलांची सेवा श्रेष्ठ नाग शंख करीत होता; तसेच धृतराष्ट्र—विशेषतः तक्षक—आणि पद्म व महाशेषही विशेष रीतीने सेवेत होते।

Verse 35

अन्यैश्च नागवर्यैश्च सेवितो हि निरंतरंम् । वासुकिः कंठलग्नो हि हारभूतो महाप्रभः

इतर श्रेष्ठ नागही त्यांची अखंड सेवा करीत होते; आणि महाप्रभ वासुकी त्यांच्या कंठाला लपेटून हाररूपाने शोभत होता।

Verse 36

कंबलाश्वतरौ नित्यं कर्णभूषणभूषितौ । जटामूलगताश्चान्ये महाफणिवरा ह्यमी

कंबल व अश्वतर हे नित्य त्यांच्या कानांचे भूषण बनून शोभत; आणि इतर महाफणी नागश्रेष्ठ त्यांच्या जटांच्या मुळाशी वास करीत।

Verse 37

अनेकजातिसंवीता नानावर्णाश्च पद्मिनः । तक्षकः कुलिकः शंखो धृतराष्ट्रो महाप्रभः

अनेक जातींनी वेढलेले व नानावर्णांचे ते नागश्रेष्ठ—पद्म, तक्षक, कुलिक, शंख आणि महाप्रभ धृतराष्ट्र।

Verse 38

पद्मो दंभः सुदंभश्च करालो भीषणस्तथा । एते चान्ये च बहवो नागाश्चाशीविषा ह्यमी

पद्म, दंभ, सुदंभ, कराल आणि भीषण—हे तसेच इतरही अनेक घोर विषधारी नाग तेथे होते।

Verse 39

अंगभूता हरस्या सन्पूज्यस्यास्य जगत्त्रये । फणैकया शोभमानाः केचिद्धि पन्नगोत्तमाः

त्रैलोक्यात पूज्य अशा हराचे जणू अंग बनून, काही श्रेष्ठ पन्नग एकाच फणाने अलंकृत होऊन शोभत होते।

Verse 40

फणानां द्वितयं केषां त्रितयं च महाप्रभम् । चतुष्क पंचकषट्कं सप्तकं चाष्टकं तथा

काहींचे दोन फण, काहींचे तीन; आणि महाप्रभेने चार, पाच, सहा, सात तसेच आठ फणांचेही होते।

Verse 41

नवकं दशकं चैव तथैकादशकं त्वथ । द्वादशकं चाष्टादशकमेकोनविंशकं तथा

काहींचे नऊ फण, काहींचे दहा; तसेच काहींचे अकरा; पुढे काहींचे बारा, काहींचे अठरा आणि काहींचे एकोणीसही होते।

Verse 42

चत्वारिंशत्फणाः केऽपि पंचाशत्कं च षष्टिकम् । सप्ततिश्चाप्यशीतिश्च नवतिश्च तथैव च

काहींचे चाळीस फण; काहींचे पन्नास व साठ; काहींचे सत्तर, काहींचे ऐंशी, आणि काहींचे नव्वदही होते।

Verse 43

तथा शतसहस्राणि ह्ययुतप्रयुतानि च । अर्बुदानि च रत्नानि तथा शङ्खमितानि च

तसेच तेथे रत्नांचे शतसहस्र, अयुत-प्रयुत, अर्बुद-अर्बुद आणि शंख-परिमित असे अगणित भांडार होते।

Verse 44

अनंताश्च फणा येषां ते सर्पाः शिवभूषणाः । दृष्टास्तदानीं ते सर्वे नारदेन महात्मना

ज्यांच्या फणा अनंत होते, ते सर्प शिवांचे भूषण होते; त्या वेळी महात्मा नारदांनी ते सर्व पाहिले।

Verse 45

विद्यावंतोऽपि ते सर्वे भोगिनोऽपि सुशोभिताः । हारभूषणभूतास्ते मणिमंतोऽमितप्रभाः

ते सर्व विद्यावंत होते; भोगी (नाग) असूनही अत्यंत शोभिवंत—हार व भूषणरूप, मण्यांनी युक्त, अमाप तेजस्वी।

Verse 46

अर्द्धचंद्रांकितो यस्य कपर्द्दस्त्वतिसुंदरः । चक्षुषा च तृतीयेन भालस्थेन विराजितः

ज्यांची अतिसुंदर जटागाठ अर्धचंद्राने अंकित होती, आणि जे भाळस्थ तृतीय नेत्राने विराजमान होते।

Verse 47

पंचवक्त्रो महादेवो बाहुभिर्द्दशभिर्वृतः । तथा मरकतश्यामकंधरोऽतीवसुंदरम्

महादेव पंचवक्त्र होते, दहा भुजांनी युक्त; आणि त्यांचा कंठ-स्कंध मरकतासारखा श्याम, अत्यंत सुंदर होता।

Verse 48

उरो यस्य विशालं च तथोरुजघनं परम् । चरणद्वयं च रुद्रस्य शोभितं परमं महत्

त्यांचे उर विशाल होते आणि उरू व कटि परम बलशाली होत्या। रुद्रांचे दोन्ही चरण अत्यंत महान् व अनुपम शोभेने उजळून निघाले होते।

Verse 49

तद्दृष्टं चरणारविंदमतुलं तेजोमयं सुंदरं संध्यारागसुमंगलं च परमं तापापनुत्तिंकरम् । तेजोराशिकरं परात्परमिदं लावण्यलीलस्पदं सर्वेषां सुखवृद्धिकारणपरं शंभोः पदं पावनम्

तेव्हा त्या अतुल चरणारविंदांचे दर्शन झाले—तेजोमय, सुंदर, संध्याकाळच्या अरुण रागासारखे परम मंगल, आणि ताप-दुःख हरिणारे। तेजोराशीचा प्रवाह घडविणारे, परात्पर, लावण्य-लीलेचे आसन—शंभूंचे पावन चरण सर्वांच्या सुखवृद्धीचे परम कारण व शुद्ध करणारे आहेत।

Verse 50

तथैव दृष्ट्वा परमं पराणां परा सती रूपवती च सुंदरी । सौभाग्यलावण्यमहाविभूत्या विराजमाना ह्यतिसुंदरी शुभा

तसेच परात्पर परमेश्वराचे दर्शन होताच सती—दिव्य रूपवती, सुंदरी—सौभाग्य व लावण्याच्या महान विभूतीने विराजमान, अतिशय मनोहर व शुभ्र तेजाने उजळून निघाली.

Verse 51

दृष्ट्वा तौ दपती शुद्धौ राजमानौ जगत्त्रये । अभिन्नौ भेदमापन्नौ निर्गुणौ गुणिनौ च तौ

त्रैलोक्यात विराजमान त्या शुद्ध दांपत्याला पाहून (नारदांनी जाणले की) ते खरेतर अभिन्न आहेत, तरीही दोन रूपांनी भासतात; आणि निर्गुण असूनही गुणयुक्त म्हणून प्रकटतात.

Verse 52

साकारौ च निराकारौ निरातंकौ सुखप्रदौ । ववंदे च मुदा तौ स नारदो भगवत्प्रियः । उत्थायोत्थाय च तदा तुष्टाव जगदीश्वरौ

ते दोघेही साकार आणि निराकार, निरातंक व सुखप्रद आहेत। भगवत्प्रिय नारदांनी आनंदाने त्यांना वंदन केले; आणि वारंवार उठून तेव्हा त्या जगदीश्वर दांपत्याची स्तुती केली.

Verse 53

नारद उवाच । नतोस्म्यहं देववरौ युवाभ्यां परात्पराभ्यां कलया तथापि । दृष्टौ मया दंपती राजमानौ यौ वीजभूतौ सचराचरस्य

नारद म्हणाला—हे देवश्रेष्ठांनो, तुम्हां दोघांना माझा नमस्कार; तुम्ही परात्पर आहात, तरीही कलामात्रे प्रकट झाला आहात. मी त्या तेजस्वी दिव्य दांपत्याचे दर्शन घेतले, जे चराचर सर्व सृष्टीचे बीजकारण आहे.

Verse 54

पितरौ सर्वललोकस्य ज्ञातौ चाद्यैव तत्त्वतः । मया नास्त्यत्र संदेहो भवतोः कृपया तथा

तुम्ही दोघेही सर्व लोकांचे माता-पिता आहात; आजच मी हे तत्त्वतः जाणले. तुमच्या कृपेने याविषयी मला कोणताही संशय उरलेला नाही.

Verse 55

एवं स्तुतौ तदा तेन नारदेन महात्मना । तुतोष भगवाञ्छंभुः पार्वत्या सहितस्तदा

अशा रीतीने महात्मा नारदाने स्तुती केल्यावर, पार्वतीसहित भगवान शंभू प्रसन्न झाले.

Verse 56

महादेव उवाच । सुखेन स्थीयते ब्रह्मन्किं कार्यं करवाणि ते । तच्छ्रुत्वा वचनं शंभोर्नारदो वाक्यमब्रवीत्

महादेव म्हणाले—हे ब्राह्मण, सुखाने रहा; तुझे काय कार्य आहे, मी तुझ्यासाठी काय करू? शंभूचे हे वचन ऐकून नारदाने उत्तर दिले.

Verse 57

दर्शनं जातमद्यैव तेन तुष्टोऽस्म्यहं विभो । दर्शनात्सर्वमेवाद्य शंभो मम न संशयः

नारद म्हणाला—आजच मला तुमचे दर्शन झाले; त्यामुळे मी तृप्त आहे, हे विभो. हे शंभो, या दर्शनाने आज सर्व काही स्पष्ट झाले; मला कोणताही संशय नाही.

Verse 58

क्रीडनार्थमिहायातः कैलासं पर्वतोत्तमम् । हृदिस्थो हि सदा नॄणामास्थितो भगवन्प्रभो

नारद म्हणाले—दिव्य क्रीडेसाठी आपण येथे पर्वतश्रेष्ठ कैलासावर आला आहात; तरीही, हे भगवन् प्रभो, आपण सदैव मनुष्यांच्या हृदयात प्रतिष्ठित आहात।

Verse 59

तथापि दर्शनं भाव्यं सततं प्राणिनामिह

तरीही, या लोकी प्राण्यांना सतत तुमचे दर्शन घडले पाहिजे।

Verse 60

गिरिजोवाच । का क्रीडा हि त्वया भाव्या वद शीघ्रं ममाग्रतः । तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा उवाच प्रहसन्निव

गिरिजा म्हणाली—तुम्ही कोणती क्रीडा करणार आहात? माझ्यासमोर लवकर सांगा। तिचे वचन ऐकून तो जणू हसत उत्तर देऊ लागला।

Verse 61

द्यूतक्रीडा महादेव दृश्यते विविधात्र च । भवेद्द्वाभ्यां च द्यूते हि रमणाच् महत्सुखम्

हे महादेव, येथे द्यूतक्रीडा विविध रम्य प्रकारांनी दिसते; आणि दोघांच्या द्यूतात परस्पर रमणातून खरोखर महान सुख होते।

Verse 62

इत्येवमुक्त्वो परतं सती भृशमुवाच वाक्यं कुपिता ऋषिं प्रति । कथं विजानासि परं प्रसिद्धं द्यूतं च दुष्टोदरकं मनस्विनाम्

असे बोलून थांबताच सती अत्यंत क्रुद्ध होऊन ऋषींना म्हणाली—‘सर्वत्र प्रसिद्ध असा तो द्यूत, “दुष्टोदर” नावाचा दुर्व्यसन, जो मनस्वीजनांस अयोग्य आहे—तो तू इतका चांगला कसा जाणतोस?’

Verse 63

त्वं ब्रह्मपुत्रोऽसि मुनिर्मनीषिणां शास्ता हि वाक्यं विविधैः प्रसिद्धैः । चरिष्यमाणो भुवनत्रये न हि त्वदन्यो ह्यपरो मनस्वी

तू ब्रह्म्याचा पुत्र आहेस, मुनि आहेस—मनीषींचा शास्ता—अनेक प्रमाण-वचनांनी प्रसिद्ध. त्रैलोक्यात विचरत असताना तुझ्यासारखा दुसरा महात्मा मनस्वी कोणीच नाही.

Verse 64

एवमुक्तस्तदा देव्या नारदो देवदर्शनः । उवाच वाक्यं प्रहसन्गिरिजां शिवसन्निधौ

देवीने असे म्हटल्यावर देवदर्शन-समर्थ नारद शिवसन्निधीत गिरिजेला हसत हसत वचन बोलला.

Verse 65

नारद उवाच । द्यूतं न जानामि न चाश्रयामि ह्यहं तपस्वी शिवकिंकरश्च कथं च मां पृच्छसि राजकन्यके योगीश्वराणां परमं पवित्रे

नारद म्हणाला—मला द्यूत (जुगार) माहीत नाही, आणि मी त्याचा आश्रयही घेत नाही; मी तपस्वी व शिवाचा किंकर आहे. हे राजकन्ये, योगीश्वरांमध्ये परम पवित्रे, तू मला हे कसे विचारतेस?

Verse 66

निशम्य वाक्यं गिरिजा सती तदा ह्युवाच वाक्यं च विहस्य तं प्रति । जानासि सर्वं च बटोऽद्य पश्य मे द्यूतं महेशेन करोमि तेऽग्रतः

त्याचे वचन ऐकून गिरिजा सती हसत त्याला म्हणाली—“अरे बाळा, तू सर्व जाणतोस. आज पाहा; मी महेशासोबत तुझ्यासमोर द्यूत खेळते.”

Verse 67

इत्येवमुक्त्वा गिरिराजकन्यका जग्राह चाक्षान्भुवनैकसुंदरी । क्रीडां चकाराथ महर्षिसाक्ष्यके तत्रास्थिता सा हि भवेन संयुता

असे बोलून गिरिराजकन्या—भुवनांची एकमेव सुंदरी—हिने पासे उचलले आणि महर्षीला साक्षी ठेवून खेळ सुरू केला; तेथे ती भव (शिव) यांच्याशी संयुक्त होऊन उभी होती.

Verse 68

तौ दंपती क्रीडया सज्जमानौ दृष्टौ तदा ऋषिणा नारदेन । सविस्मयोत्फुल्लमना मनस्वी विलोकमानोऽतितरां तुतोष

ते दोघे दांपत्य क्रीडेत मग्न असता ऋषी नारदांनी त्यांना पाहिले. विस्मयाने त्यांचे हृदय उमलले; ते महात्मा पाहत पाहत अत्यंत आनंदित झाले.

Verse 69

सखीजनेन संवीता तदा द्यूतपरा सती । शिवेन सह संगत्य च्छलाद्द्यूतमकारयत्

तेव्हा सख्यांनी वेढलेली, द्यूतक्रीडेत रंगलेली सती शिवासह संग करून, विनोदी छळाने पास्यांचा खेळ सुरू करवू लागली.

Verse 70

स पणं च तदा चक्रे छलेन महता वृतः । जिता भवानी च तदा शिवेन प्रहसन्निव

मग तो मोठ्या छळाने आच्छादित होऊन पण लावू लागला. त्या वेळी शिवाने भवानीला जिंकले—जणू हसत हसतच विजय मिळविला.

Verse 71

नारदोऽस्याः शिवेनाथ उपहासकरोऽभवत् । निशम्य हारितं द्यूतमुपहासं निशम्य च

हे नाथ! त्या प्रसंगी शिवासह नारद तिच्यासाठी उपहासाचे कारण ठरला. द्यूतात जे हरपले ते आणि झालेला उपहास—हे सर्व ऐकून तोही ऐकत राहिला.

Verse 72

नारदस्य दुरुक्तैश्च कुपिता पार्वती भृशम् । उवाच त्वरिता चैव दत्त्वा चैवार्द्धचंद्रकम्

नारदाच्या कटु वचनांनी पार्वती फारच संतापली. तिने त्वरित बोलून पण म्हणून अर्धचंद्राचे अलंकार दिले.

Verse 73

तथा शिरोमणी चैव तरले च मनोहरे । मुखं सुखोभनं चैव तथा कुपितसुंदरम् । दृष्टं हरेण च पुनः पुनर्द्यूतमकारयत्

मग तिने शिरोमणीही आणि मनोहर झळाळते अलंकारही पणाला ठेवले; तसेच तिचे मुख—सुखद, उज्ज्वल, आणि रागातही सुंदर. हे पाहून हराने पुन्हा पुन्हा द्यूतक्रीडा चालू ठेवली।

Verse 74

तथा गिरिजया प्रोक्तः शंकरो लोकशंकरः । हारितं च मया दत्तः पण एव च नान्यथा

गिरिजेने असे म्हटल्यावर लोककल्याणकारी शंकर म्हणाले: “मी जे हरलो, तेच मी दिले आहे; तोच पण आहे, दुसरे काही नाही।”

Verse 75

क्रियते च त्वया शंभो कः पणो हि तदुच्यताम् । ततः प्रहस्य चोवाच पार्वतीं च त्रिलोचनः

“हे शंभो, तुम्ही कोणता पण करता आहात? तो सांगावा।” असे म्हणत त्रिलोचन हसून पार्वतीला बोलला।

Verse 76

मया पणोऽयं क्रियते भवानि त्वदर्थमेतच्च विभूषणं महत् । सा चंद्रलेखा हि महान्हि हारस्तथैव कर्णोत्पलभूषणद्वयम्

“भवानी, हा पण मी तुझ्याचसाठी करीत आहे—हे महान अलंकार: ती चंद्रलेखा, तो मोठा हार, आणि तसेच कानांतील कमळ-आभूषणांची जोडी।”

Verse 77

इदमेव त्वया तन्वि मां जित्वा गृह्यतां सुखम् । ततः प्रवर्तितं द्यूतं शंकरेण सहैव च

“हे तन्वी, मला जिंकून हेच सर्व सुखाने घे.” मग शंकरासह द्यूतक्रीडा पुन्हा सुरू झाली।

Verse 78

एवं विक्रीडमानौ तावक्षविद्याविशारदौ । तदा जितो भवान्याथ शंकरो बहुभूषणः

अशा रीतीने द्यूतविद्येत निपुण असे ते दोघे खेळत राहिले. तेव्हा अनेक भूषणांनी विभूषित शंकरास भवानीने जिंकले.

Verse 79

प्रहस्य गौरी प्रोवाच शंकरं त्वतिसुंदरी । हारितं च पणं देहि मम चाद्यैव शंकर

अतिसुंदरी गौरी हसत शंकरास म्हणाली—“हे शंकर, तू हरलेला पण आजच मला दे.”

Verse 80

तदा महेशः प्रहसन्सत्यं वाक्यमुवाच ह । न जितोऽहं त्वया तन्वि तत्त्वतो हि विमश्यताम्

तेव्हा महेश हसत सत्य वचन म्हणाला—“हे तन्वी, तत्त्वतः तू मला जिंकलेले नाहीस; नीट विचार कर.”

Verse 81

अजेयोऽहं प्राणिनां सर्वथैव तस्मान्न वाच्यं तु वोच हि साध्वि । द्यूतं कुरुष्वाद्य यथेष्टमेव जेष्यामि चाहंच पुनः प्रपश्या

मी सर्वथा प्राणिमात्रांस अजेय आहे; म्हणून, हे साध्वी, असे बोलू नकोस. आज तुझ्या इच्छेप्रमाणे द्यूत खेळ—पुन्हा पाहा, मीही जिंकेन.

Verse 82

तदाम्बिकाह स्वपतिं महेशं मया जितोऽस्यद्य न विस्मयोऽत्र । एवमुक्त्वा तदा शंभुं करे गृह्य वरानना । जितोऽसि त्वं न संदेहस्त्वं न जानासि शंकर

तेव्हा अंबिकेने आपल्या पती महेशास म्हटले—“आज मी तुम्हाला जिंकले; यात आश्चर्य नाही.” असे म्हणून वरानना देवीने शंभूचा हात धरून म्हटले—“तुम्ही हरलात, यात संशय नाही; हे शंकर, तुम्हाला कळत नाही.”

Verse 83

एवं प्रहस्य रुचिरं गिरिजा तु शंभुं सा प्रेक्ष्या नर्मवचसा स तयाभिभूतः । देहीति म सकलमंगलमंगलेश यद्धारितं स्मररिपो वचसानुमोदितम्

अशी रम्य हसत गिरिजा शंभूकडे पाहून नर्मवचनांनी त्यांना जिंकून म्हणाली— “हे सकलमंगलांचे मंगलेशा, हे स्मररिपो! तू जे दावावर धरलेस आणि आपल्या वचनांनी मान्य केलेस, ते मला दे.”

Verse 84

शिव उवाच । अजेयोऽहं विशालाक्षि तव नास्त्यत्र संशयः । अहंकारेण यत्प्रोक्तं तत्त्वतस्तद्विमृश्यताम्

शिव म्हणाले— “हे विशालाक्षि! यात संशय नाही की मी तुझ्यासाठी अजेय आहे. पण अहंकाराने जे बोलले गेले, त्याचा तत्त्वतः विचार करावा.”

Verse 85

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा प्रोवाच च विहस्य सा । अजेयो हि महादेवः सर्वेषामपि वै प्रभो

ते वचन ऐकून ती हसून म्हणाली— “हे प्रभो! महादेव खरोखर सर्वांसाठी अजेयच आहेत.”

Verse 86

मयैकया जितोऽसि त्वं द्यूतेन विमलेन हि । न जानासि च किंचिच्च कार्याकार्यं विवक्षितम्

“तरीही मी एकटीने तुला जिंकले आहे—तेही निर्मळ द्यूत-क्रीडेत. आणि अभिप्रेत काय कार्य, काय अकार्य हे तुला मुळीच कळत नाही.”

Verse 87

एवं विवदमानौ तौ दंपती परमेश्वरौ । नारदः प्रहसन्वाक्यमुवाच ऋषिसत्तमः

अशा रीतीने वाद घालत असलेल्या त्या परमेश्वर दांपत्याला पाहून, ऋषिश्रेष्ठ नारद हसत हसत हे वचन बोलला.

Verse 88

नारद उवाच । आकर्णयाऽकर्णविशालनेत्रे वाक्यं तदेकं जगदेकमंगलम् । असौ महाभाग्यवतां वरेण्यस्त्वया जितः किं च मृषा ब्रवीषि

नारद म्हणाले—हे कानांपर्यंत विशाल नेत्रांची देवी, जगाच्या एकमेव मंगलासाठी हे एक वचन ऐक। तो महाभाग्यवानांतील वरेण्य पुरुष तुझ्यानेच जिंकला गेला—मग तू खोटे का बोलतेस?

Verse 89

अजितो हि महादेवो देवानां परमो गुरुः । अरूपोऽयं सुरूपोयं रूपातीतोऽयमुच्यते

महादेव खरोखरच अजित आहेत, देवांचे परम गुरु आहेत। ते अरूपही आहेत आणि सुरूपही; सर्व रूपांच्या पलीकडे ते रूपातीत म्हणून सांगितले जातात।

Verse 90

एक एव परं ज्योतिस्तेषामपि च यन्महः । त्रैलोक्यनाथो विश्वात्मा शंकरो लोकशंकरः

तोच एक परम ज्योती आहे; देवतांचीही जी महिमा, ती त्याच्याच तेजाने आहे। शंकर त्रैलोक्यनाथ, विश्वात्मा—लोकांचे कल्याण करणारा लोकशंकर आहे।

Verse 91

कथं त्वया जितो देवि ह्यजेयो भुवनत्रये । शिवमेनं न जानासि स्त्रीभावाच्च वरानने

हे देवी, जो त्रिभुवनात अजेय आहे त्या शिवाला तू कशी ‘जिंकलेस’? हे वरानने, स्त्रीभावाच्या अभिमानामुळे तू त्याला यथार्थ रीतीने ओळखत नाहीस।

Verse 92

नारदेनैवमुक्ता सा कुपिता पार्वती भृशम् । बभाषे मत्सरग्रस्ता साक्षेपं वचनं सती

नारदाने असे म्हटल्यावर पार्वती फारच क्रोधित झाली. मत्सराने ग्रस्त त्या सतीने आक्षेपयुक्त वचन उच्चारले.

Verse 93

पार्वत्युवाच । चापल्याच्च न वक्त्व्यं ब्रह्मपुत्र नमोस्तु ते तव भीतास्मि भद्रं ते देवर्षे मौनमावह

पार्वती म्हणाली—हे ब्रह्मपुत्रा, चपळपणाने असे बोलू नकोस; तुला नमस्कार. हे देवर्षे, तुझ्या वचनांमुळे मी भयभीत आहे; तुझे कल्याण होवो—मौन धारण कर.

Verse 94

कथं शिवो हि देवर्ष उक्तोऽतो हि त्वया बहु । मत्प्रसादा स्छवो जात ईश्वरो यो हि पठ्यते

हे देवर्षे, तू शिवाविषयी इतके अधिक कसे बोललास? माझ्या प्रसादानेच तो ‘ईश्वर’ झाला—जो जगात प्रभू म्हणून प्रसिद्ध आहे.

Verse 95

मया लब्धप्रतिष्ठोऽयं जातो नास्त्यत्र संशयः

माझ्यामुळेच त्याला प्रतिष्ठा प्राप्त झाली—यात संशय नाही.

Verse 96

एवं बहुविधं श्रुत्वा नारदो मौनमाश्रयत् । पस्थितं च तद्दृष्ट्वा भृंगी वाक्यमथाब्रवीत्

अशा अनेक प्रकारच्या वचनांना ऐकून नारदांनी मौन धारण केले. त्यांना निघण्यास सिद्ध होताना पाहून भृंगीने मग हे वचन उच्चारले.

Verse 97

भृंग्युवाच । त्वया बहु न वक्तव्यं पुनरेव च भामिनि । अजेयो निर्विकारो हि स्वामी मम सुमध्यमे

भृंगी म्हणाली—हे भामिनी, पुन्हा इतके अधिक बोलू नकोस. हे सुमध्यमे, माझे स्वामी खरोखरच अजेय आणि निर्विकार आहेत.

Verse 98

स्त्रीभावयुक्तासि वरानने त्वं देवं न जानासि परं पराणाम् । कामं पुरस्कृत्य पुरा भवानि समागतास्येव महेशमुग्रम

हे वरानने भवानी! स्त्रीभावाच्या अभिमानाने युक्त होऊन तू परात्पर देवाला ओळखत नाहीस. पूर्वी कामना पुढे ठेवून तू उग्र महेशाकडे गेलीस.

Verse 99

यथा कृतं तेन पिनाकिना पुरा एतत्स्मृतं किं सुभगे वदस्व नः । कृतो ह्यनंगो हि तदा ह्यनेन दग्धं वनं तस्य गिरेः पितुस्ते

हे सुभगे! तुला स्मरण असेल तर सांग—त्या पिनाकधारी प्रभूने पूर्वी काय केले होते? तेव्हा त्याने कामदेवाला अनंग (देहहीन) केले आणि तुझ्या पित्याच्या पर्वतावरील वन जाळले गेले.

Verse 100

वात्त्वयाराधित एव एष शिवः पराणां परमः परात्मा

खरेच तू याच शिवाची आराधना केली होतीस—जो सर्वोच्चांमध्येही सर्वोच्च, परात्मा आहे.

Verse 101

भृंगिणेत्येवमुक्ता सा ह्युवाच किपिता भृशम् । श्रृण्वतो हि महेशस्य वाक्यं पृष्टा च भृंगिणम्

‘भृंगिणी’ असे म्हणताच ती फारच संतापून बोलली; महेश ऐकत असताना तिने भृंगिला त्याच्या वचनांबद्दल जाब विचारला.

Verse 102

पार्वत्युवाच । हं भृंगिन्पक्षपातित्वाद्यदुक्तं वचनं मम । शिवप्रियोऽसि रे मन्द भेदबुद्धिरतो ह्यसि

पार्वती म्हणाली—हं भृंगि! पक्षपातामुळे तू माझ्याविषयी हे वचन बोललास. शिवाचा प्रिय असूनही, अरे मंदा! तू भेदबुद्धीतच रत आहेस.

Verse 103

अहं शिवात्मिका मूढ शिवो नित्यं मयि स्थितः । कथं शिवाभ्यां भिन्नत्वं त्वयोक्तं वाग्बलेन हि

मी शिवस्वरूपिणी आहे, हे मूढा; शिव नित्य माझ्यात स्थित आहेत. मग केवळ वाणीच्या बळावर तू शिव आणि माझ्यात भेद कसा सांगितलास?

Verse 104

श्रुतं च वाक्यं शुभदं पार्वत्या भृंगिणा तदा । उवाच पार्वतीं भृंगी रुषितः शिवसन्निधौ

तेव्हा पार्वतीचे शुभ वचन ऐकून भृंगी शिवसन्निधीतच रुष्ट होऊन पार्वतीला बोलू लागला.

Verse 105

पुतुर्यज्ञे च दक्षस्य शिवनिंदा त्वया श्रुता । अप्रियक्षवणात्सद्यस्त्वया त्यक्तं कलेवरम्

दक्षाच्या यज्ञात तू शिवनिंदा ऐकलीस; आणि अप्रिय शब्द ऐकताच तू तत्क्षणी देहत्याग केला होतास.

Verse 106

तत्क्षणादेव नन्वंगि ह्यधुना किं कृतं त्वया । संभ्रमात्किं न जानासि शिवनिंदकमेव च

तरीही, हे सुंदरी! आत्ता तू काय केलंस? संभ्रमात तू हेही शिवनिंदा आहे, असे ओळखत नाहीस काय?

Verse 107

कथं वा पर्वतश्रेष्ठाज्जाता से वरवर्णिनि । कथं वा तपसोग्रेण संतप्तासि सुमध्यमे

हे वरवर्णिनी! तू पर्वतश्रेष्ठापासून कशी जन्मलीस? हे सुमध्यमा! उग्र तपाने तू कशी शुद्ध झालीस—जर अशी वाणी उच्चारली जात असेल?

Verse 108

सप्रेमा च शिवे भक्तिस्तव नास्तीह संप्रातम् । शिवप्रियासि तन्वंगि तस्नादेवं ब्रवीमि ते

सध्या येथे तुझ्यात शिवावरील प्रेमयुक्त भक्ती दिसत नाही. तरीही, हे सुकुमार देहाच्या सुंदरी, तू शिवाला प्रिय आहेस; म्हणून मी तुला असे सांगतो.

Verse 109

शिवात्परतरं नान्यत्त्रिषु लोकेषु विद्यते । शिवे भक्तिस्त्वया कार्या सप्रेमा वरवर्णिनि

त्रैलोक्यात शिवापेक्षा श्रेष्ठ असे दुसरे काही नाही. म्हणून, हे वरवर्णिनी, तू शिवावर प्रेमयुक्त भक्ती करावी.

Verse 110

भक्तासि त्वं महादेवि महाभाग्यवतां वरे । संसेव्यतां प्रयत्नेन तपसोपार्जितस्त्वया

हे महादेवी, तू भक्त आहेस—महाभाग्यवानांमध्ये श्रेष्ठ. त्या भक्तीचे प्रयत्नपूर्वक आचरण व पूजन कर; कारण ती तुझ्या तपाने प्राप्त झाली आहे.

Verse 111

शिवो वरेण्यः सर्वेशो नान्यथा कर्तुमर्हसि । भृंगिणो वचनं श्रुत्वा गिरिजा तमुवाचह

शिव हे वरेण्य, सर्वेश्वर आहेत; याविरुद्ध तू वागू नये. भृंगीचे वचन ऐकून गिरिजा त्याला म्हणाली.

Verse 112

गिरिजोवाच । रे भृंगिन्मौनमालंब्य स्थिरो भवाथ वा व्रज । वाच्यावाच्यं न जानासि किं ब्रवीषि पिशाचवत्

गिरिजा म्हणाली—अरे भृंगी! मौनाचा आश्रय घे; स्थिर राहा, नाहीतर निघून जा. काय बोलावे-काय न बोलावे हे तुला कळत नाही; पिशाचासारखे का बोलतोस?

Verse 113

तपसा केन चानीतः कया चापि शिवो ह्ययम् । काहं कोऽसौ त्वया ज्ञातो भेदबुद्ध्या ब्रवीषि मे

कोणत्या तपश्चर्येने हा येथे आणला—आणि कोण आहे जो या शिवाला ‘आणलेला’ म्हणेल? मी कोण, तो कोण, की तू भेदबुद्धीने माझ्याशी बोलतोस?

Verse 114

कोऽसि त्वं केन युक्तोऽसि कस्माच्च बहु भाषसे । शापं तव प्रदास्यामि शिवः किं कुरुतेऽधुना

तू कोण आहेस? कोणत्या सामर्थ्याने युक्त होऊन इतके बोलतोस? मी तुला शाप देईन—आता शिव काय करील?

Verse 115

भृंगिणोक्ता तिरस्कृत्य तदा शापं ददौ सती । निमामो भव रे मन्द रे भृंगिञ्छिंकरप्रिय

भृंगीचे बोलणे तुच्छ मानून सतीने तेव्हा शाप दिला—“अरे मंद, मांसहीन हो; अरे भृंगी, शंकरप्रिय!”

Verse 116

एवमुक्त्वा तदा देवी पार्वती शंकरप्रिया । अथ कोपेन संयुक्ता पार्वती शंकरं तदा

असे बोलून शंकरप्रिया देवी पार्वती तेव्हा क्रोधाने भरून शंकराकडे वळली.

Verse 117

कर गृह्य च तन्वंगी भुजंगं वासुकिं तथा । उदतारयत्कंठात्सा तथान्यानि बहूनि च

तन्वंगी देवीने हाताने वासुकी नाग धरून (शिवाच्या) कंठातून ओढून काढला, तसेच इतरही अनेक वस्तू.

Verse 118

शंभोर्जग्राह कुपिता भूषणानि त्वरान्विता । हृत चंद्रकला तस्य गजाजिनमनुत्तमम्

ती क्रुद्ध होऊन घाईघाईने शंभूची भूषणे काढून घेतली; त्याच्या मस्तकीची चंद्रकला आणि अनुपम गजचर्मही हिरावून घेतले।

Verse 119

कंबलाश्वतरौ नागौ महेशकृतभूषणौ । हृतौ तया महादेव्या छलोक्त्यां च प्रहस्य वै

कंबल आणि अश्वतर—महेशाने भूषण केलेले ते दोन नाग—महादेवीने विनोदी बोलत हसतहसत हिरावून घेतले।

Verse 120

कौपीनाच्छा दनं तस्या च्छलोक्त्या च प्रहस्य वै । तदा गणाश्च सख्यश्च त्रपया पीडिता भवन्

विनोदी बोलत हसतहसत तिने त्याचे कौपीन-आच्छादनही हिरावून घेतले; तेव्हा गण आणि तिच्या सख्या लज्जेने व्याकुळ झाल्या।

Verse 121

पराङ्गमुखाश्च संजाता भृङ्गी चैव महातपाः । तथा चण्डो हि मुण्डश्च महालोमा महोदरः

लज्जेने ते तोंड फिरवून खिन्न झाले—भृंगी व इतर महातपस्वी; तसेच चंड, मुंड, महालोमा आणि महोदरही।

Verse 122

एते चान्ये च बहवो गणास्ते दुःखिनोऽभवन् । तांश्च दृष्ट्वा तथाभूतन्महेशो लज्जितोऽभवत्

हे आणि इतर अनेक गण दुःखी झाले; त्यांची ती अवस्था पाहून महेशही लज्जित झाला।

Verse 123

उवाच वाक्यं रुषितः पार्वतीं प्रति शंकरः

रुष्ट झालेल्या शंकराने पार्वतीस उद्देशून हे वचन उच्चारले।

Verse 124

रुद्र उवाच । उपहासं प्रकुर्वंति सर्वे हि ऋषयो भृशम् । तथा ब्रह्मा च विष्णुश्च तथा चेन्द्रादयो ह्यमी

रुद्र म्हणाले—सर्व ऋषी अत्यंत उपहास करीत आहेत; तसेच ब्रह्मा-विष्णू आणि इंद्रादि देवही।

Verse 125

उपहासपराः सर्वे किं त्वयाद्य कृतं शुभे । कुले जातासि तन्वंगि कथमेवं करिष्यसि

सर्वजण उपहासात मग्न आहेत. हे शुभे, आज तू काय केलेस? हे तन्वंगी, कुलात जन्मून तू असे कसे करशील?

Verse 126

त्वया जितो ह्यहं सुभ्रु यदि जानासि तत्त्वतः । तर्ह्येवं कुरु मे देहि कौपीनाच्छादनं परम् । देहि कौपी नामात्रं मे नान्यथा कर्तुमर्हसि

हे सुभ्रु, तू तत्त्वतः जाणत असशील तर तू मला जिंकले आहेस. म्हणून असे कर—मला श्रेष्ठ आच्छादन, एक कौपीन दे. निदान ‘कौपीन’ हे नाव तरी मला दे; अन्यथा करणे तुला योग्य नाही.

Verse 127

एवमुक्ता सती तेन शंभुना योगिना तदा । प्रहस्य वाक्यं प्रोवाच पार्वती रुचिरानना

त्या योगी शंभूने असे म्हटल्यावर, रुचिरानना पार्वती सती हसून वचन बोलली।

Verse 128

किं कौपीनेन ते कार्यं मुनिना भावितात्मना । दिगम्बरेणैव तदा कृतं दारुवनं तथा

हे भावितात्मा मुनी! तुला कौपीनाची काय गरज आहे? तू तर दिगंबर होऊन पूर्वी दारुवनातही तसेच आचरण केले होतेस।

Verse 129

भिक्षाटनमिषेणैव ऋषिपत्न्यो विरोहिताः । गच्छ तस्ते तदा शंभो पूजनं तैर्महत्कृतम्

भिक्षाटनाच्या निमित्ताने ऋषींच्या पत्नी आकृष्ट होऊन विचलित झाल्या. म्हणून हे शंभो, तू जा—त्या वेळी त्यांनी तुझे महान पूजन केले होते.

Verse 130

कौपीनं पतितं तत्र मुनिभिर्नान्यथोदितम् । तस्मात्त्वया प्रहातव्यं द्यूतोहारितमेव तत्

मुनींनी सांगितले की कौपीन तिथेच पडले, अन्यथा नाही. म्हणून तू ते सोडून दे—ते जणू जुगारात हरवलेल्या वस्तूसारखे आहे.

Verse 131

तच्छ्रुत्वा कुपितो रुद्रः पार्वतीं परमेश्वरः । निरीक्षमाणोऽतिरुषा तृतीयेनैव चक्षुषा

ते ऐकून परमेश्वर रुद्र पार्वतीवर क्रोधित झाला आणि अतिरोषाने आपल्या तिसऱ्या नेत्राने तिच्याकडे पाहू लागला.

Verse 132

कुपितं शंकरं दृष्ट्वा सर्व देवगणास्तदा । भयेन महताविष्टास्तथा गणकुमारकाः

शंकर क्रोधित झालेला पाहून त्या वेळी सर्व देवगण तसेच गणांचे कुमारक महान भयाने व्याकुळ झाले.

Verse 133

ऊचुः सर्वे शनैस्तत्र शंकितेन परस्परम् । अद्यायं कुपितो रुद्रो गिरिजां प्रति संप्रति

तेथे सर्वजण शंकित व भयभीत होऊन परस्परांशी हळूच बोलले— “आज खरोखर रुद्र गिरिजेवर (पार्वतीवर) क्रोधित झाला आहे।”

Verse 134

यथा हि मदनो दग्धस्तथेयं नान्यथा वचः । एवं मीमांसमानास्ते गणा देवर्षयस्तदा

“जसा मदन (कामदेव) दग्ध झाला, तसंच हेही होईल; वचन अन्यथा होऊ शकत नाही।” असे म्हणत त्या वेळी गण व देवर्षी परस्पर विचार करू लागले।

Verse 135

विलोकितास्तया देव्या सर्वे सौभाग्यमुद्रया । उवाच प्रहसन्नेव सती सत्पुरुषं तदा

देवीने सौभाग्याची शुभ मुद्रा करून सर्वांकडे पाहिले; तेव्हा सती हसत-हसत त्या क्षणी सत्पुरुष (महादेव) यांना म्हणाली।

Verse 136

किमालोकपरो भूत्वा चक्षुषा परमेण हि । नाहं कालो न कामोऽहं नाहं दभस्य वै मखः

“तू त्या परम नेत्राने असे एकटक का पाहतोस? मी ना काळ आहे, ना काम; आणि मी दभ (दक्ष) याचा यज्ञही नाही।”

Verse 137

त्रिपुरो नैव वै शंभो नांधको वृषभध्वज । वीक्षितेनैव किं तेन तव चाद्य भविष्यति । वृथैव त्वं विरूपाक्षो जातोऽसि मम चाग्रतः

“हे शंभो, हे वृषभध्वज! हे ना त्रिपुर आहे, ना अंधक. केवळ त्या दृष्टिने काय साध्य होईल, आणि आज तुझं काय होणार? माझ्यासमोर तू उगाचच ‘विरूपाक्ष’ (त्रिनेत्री) झालास।”

Verse 138

एवमादीन्यनेकानि हयुवाच परमेश्वरी । निशम्य देवो वाक्यानि गमनाय मनो दधे

अशा रीतीने परमेश्वरीने अनेक वचने उच्चारली. ती वचने ऐकून देवाने मनात प्रस्थान करण्याचा निश्चय केला.

Verse 139

वनमेव वरं चाद्य विजनं परमार्थतः । एकाकी यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः

आज माझ्यासाठी खरोखर निर्जन, एकांत वनच श्रेष्ठ आहे—एकाकी, चित्त-आत्मा संयमित करून, सर्व परिग्रह व आसक्तीचा त्याग करून।

Verse 140

स सुखी परमार्थज्ञः स विद्वान्स च पंडितः । येन मुक्तौ कामरागौ स मुक्तः स सुखी भवेत्

तोच सुखी, तोच परमार्थज्ञ, तोच खरा विद्वान् व पंडित—ज्याने काम व राग यांना मुक्त (त्याग) केले. तोच मुक्त; तोच सुखी होतो.

Verse 141

एवं विमृश्य च तदा गिरिजां विहाय श्रीशंकरः परमकारुणिकस्तदानीम् । यातः प्रियाविरहितो वनमद्भुतं च सिद्धाटवीं परमहंसयुतां तथैव

अशा प्रकारे विचार करून परम करुणामय श्रीशंकरांनी तेव्हा गिरिजेला सोडले. प्रियावियोगाने व्याकुळ होऊन ते अद्भुत वनात, तसेच परमहंसांनी युक्त सिद्धाटवीतही गेले.

Verse 142

निर्गतं शंकरं दृष्ट्वा सर्वे कैलासवासिनः । निर्ययुश्च गणाः सर्वे वीरभद्रादयोऽनु तम्

शंकरांना निघताना पाहून कैलासातील सर्व निवासी बाहेर आले; आणि वीरभद्र आदी सर्व गणही त्यांच्या मागोमाग निघाले.

Verse 143

छत्रं भृंगी समादाय जगाम तस्य पृष्ठतः । चामरे वीज्यमाने च गंगायमुनसन्निभे

भृंगीने राजछत्र उचलून त्यांच्या पाठीमागे प्रस्थान केले; आणि चामरे ढाळली जात असता ती गंगा-यमुनेप्रमाणे तेजस्वी भासत होती।

Verse 144

ताभ्यां युक्तस्तदा नंदी पृष्ठतोऽन्वगमत्सुधीः । वृषभों ह्यग्रतो भूत्वा पुष्पकेण विराजितः

मग त्या दोघांसह बुद्धिमान नंदी पाठीमागून चालला; आणि वृषभ पुढे होऊन पुष्पक अलंकाराने शोभून दिसत होता।

Verse 145

शोभमानो महादेव एभिः सर्वैः सुशोभनैः । अंतःपुरगता देवी पार्वती सा हि दुर्मनाः

या सर्व सुशोभन जनांनी वेढलेले महादेव अत्यंत शोभून दिसत होते; पण अंतःपुरात असलेली देवी पार्वती मनाने खिन्न होती।

Verse 146

सखीभिर्बहुभिस्तत्र तथान्याभिः सुसंवृता । गिरिजा चिंतयामास मनसा परमेश्वरम्

तेथे अनेक सख्यांनी व इतर सेविकांनी वेढलेली गिरिजा मनाने परमेश्वराचे ध्यान करू लागली।

Verse 147

ततो दूरं गतः शंभुर्विसृज्य च गणांस्तदा । गणेशं च कुमारं च वीरभद्रं तथाऽपरान्

त्यानंतर शंभू दूर गेले आणि त्या वेळी त्यांनी गणांना निरोप दिला—गणेश, कुमार (स्कंद), वीरभद्र तसेच इतरांनाही।

Verse 148

भृंगिणं नंदिनं चंडं सोमनंदिनमेव च । एतानन्यांश्च सर्वांश्च कैलासपुरवासिनः

भृंगी, नंदी, चंड व सोमनंदी—हे तसेच कैलासपुरातील इतर सर्व निवासीही तेथेच निरोप देऊन ठेवले गेले।

Verse 149

विसृज्य च महादेव एक एव महातपाः । गतो दूरं वनस्यांते तथा सिद्धवटं शिवः

त्यांना निरोप देऊन महातपस्वी महादेव एकटेच दूर वनाच्या टोकाकडे गेले; अशा रीतीने शिव सिद्धवटास पोहोचले।

Verse 150

काश्मीररत्नोपलसिद्धरत्नवैदूर्यचित्रं सुधया परिष्कृतम् । दिव्यासनं तस्य च कल्पितं भुवा तत्रास्थितो योगपतिर्महेशः

तेथे भूमीवर त्यांच्यासाठी दिव्य आसन रचले गेले—काश्मीररत्ने, रत्नशिळा, सिद्धरत्ने व वैदूर्य यांनी नटलेले आणि सुधा-लेपाने झळाळून काढलेले। त्या आसनावर योगपति महेश विराजमान झाले।

Verse 151

पद्मासने चोपविष्टो महेशो योगवित्तमः । केवलं चात्मनात्मानं दध्यौ मीलितलोचनः

पद्मासनात विराजमान योगवित्तम महेशांनी डोळे मिटून केवळ आत्म्याने आत्म्याचेच ध्यान केले।

Verse 152

शुशुभे स महादेवः समाधौ चंद्रशेखरः । योगपट्टः कृतस्तेन शेषस्य च महात्मनः । वासुकिः सर्पराजश्च कटिबद्धः कृतो महान्

समाधीत चंद्रशेखर महादेव अतिशय शोभून दिसले। महात्मा शेष त्यांचा योगपट्टा झाला आणि सर्पराज वासुकी त्यांचा महान कटिबंध (कमरपट्टा) झाला।

Verse 153

आत्मानमात्मात्मतया च संस्तुतो वेदांतवेद्यो न हि विश्वचेष्टितः । एको ह्यनेको हि दुरंतपारस्तथा ह्यर्क्यो निजबोधरूपः । स्थितस्तदानीं परमं पराणां निरीक्षमाणो भुवनैकभर्ता

जो आत्मभावाने स्वतः आत्मा म्हणून स्तुत आहे, वेदान्ताने जाणण्याजोगा असूनही विश्वचेष्टांनी प्रेरित नाही—तो एक असूनही अनेक रूपांनी प्रकटतो. अगाध, अपरिमित, सूर्यसदृश तेजस्वी, स्वबोधस्वरूप तोच आहे. तेव्हा भुवनांचा एकमेव स्वामी परात्पर परम पदाकडे पाहत स्थित राहिला.