Adhyaya 3

Verse 1

लोमश उवाच । दाक्षायणी गता तत्र यत्र यज्ञो महानभूत् । तत्पितुः सदनं गत्वा ना नाश्चर्यसमन्वितम्

लोमश म्हणाले—दाक्षायणी जिथे महान यज्ञ चालू होता तिथे गेली; आणि पित्याच्या सदनात प्रवेश करून तिने ते नानाविध आश्चर्यांनी भरलेले पाहिले।

Verse 2

द्वारि स्थिता तदा देवा अवतीर्य निजासनात् । नंदिनो हि महाभागा देवलोकं निरीक्ष्य च

तेव्हा देव आपापल्या आसनांवरून उतरून दाराशी उभे राहिले; आणि महाभाग नंदीने देवलोकाचे निरीक्षण करून तेथे दृष्टि टाकली।

Verse 3

मातरं पितरं दृष्ट्वा सुहृत्संबंधि वांधवान् । अभिवाद्यैव पिरतं मातरं च मुदान्विता

माता-पिता तसेच मित्र, संबंधी व बांधवांना पाहून सतीने आनंदाने पित्याला व मातेला वंदन करून अभिवादन केले।

Verse 4

बभाषे वचनं देवी प्रस्तापसदृशं तदा । अनाहूतस्त्वया कस्माच्छंभुः परमशोभनः

तेव्हा देवीने प्रसंगास अनुरूप असे वचन उच्चारले— “परम शोभायमान शंभूला तू का आमंत्रित केले नाहीस?”

Verse 5

येन पूतमिदं सर्वं समग्रं सचराचरम् । यज्ञो यज्ञविदां श्रेष्ठो यज्ञांगो यज्ञदक्षिणः

ज्याच्यामुळे हे समग्र चराचर जग पूर्णतः पवित्र होते, तोच यज्ञ आहे; तोच यज्ञविद्यांमध्ये श्रेष्ठ, यज्ञाचे अंग आणि यज्ञ-दक्षिणा देखील तोच।

Verse 6

द्रव्यं मंत्रादिकं सर्वं हव्यं कव्यं च यन्मयम् । विना तेन कृतं सर्वमपवित्रं भविष्यति

द्रव्य, मंत्र इत्यादी सर्व; देवांसाठी हव्य व पितरांसाठी कव्य—हे सर्व त्याच्याच स्वरूपाचे आहे. त्याच्याविना केलेले सर्व अपवित्र ठरेल.

Verse 7

शंभुना हि विना तात कथं यज्ञः प्रवर्तते । एते कथं समायाता ब्रह्मणा सहिताः पितः

तात, शंभूविना यज्ञ कसा चालेल? आणि पितः, हे सर्व ब्रह्म्यासह येथे कसे येऊन पोहोचले?

Verse 8

हे भृगो त्वं न जानासि हे कश्यप महामते । अत्रे विशिष्ठ एकस्त्वं शक्र किं कृतमद्यते

हे भृगु, तुला कळत नाही काय? हे महामती कश्यप! हे अत्रि! हे वसिष्ठ! येथे तर तूच एक विशेष/प्रधान आहेस. हे शक्र, आज काय केले गेले?

Verse 9

हे विष्णो त्वं महादेवं जानासि परमेश्वरम् । ब्रह्मन्किं त्वं न जानासि महादेवस्य विक्रमम्

हे विष्णो! तू परमेश्वर महादेवाला जाणतोस. हे ब्रह्मन्! तुला महादेवाचा पराक्रम माहीत नाही काय?

Verse 10

पुरा पंचमुखो भूत्वा गर्वितोसि सदाशिवम् । कृतश्चतुर्मुखस्तेन विस्मृतोऽसि तदद्भुतम्

पूर्वी तू पंचमुख होऊन सदाशिवाप्रती गर्विष्ठ झालास. त्यानेच तुला चतुर्मुख केले—ते अद्भुत प्रसंग तू विसरलास काय?

Verse 11

भिक्षाटनं कृतं येन पुरा दारुवने विभुः । शप्तोयं भिक्षुको रुद्रो भवद्भिः सखिभिस्तदा

ज्याने प्रभू होऊन पूर्वी दारुवनात भिक्षाटन केले, तोच भिक्षुक-रूप रुद्र तेव्हा तू व तुझे सखे यांनी शापित केला होता.

Verse 12

शप्तेनापि च रुद्रेण भवद्भिर्विस्मृतं कथम् । यस्यावयवमात्रेण पूरितं सचराचरम्

तुम्ही शाप दिलेल्या रुद्राविषयीही हे सत्य तुम्ही कसे विसरलात? ज्याच्या केवळ अंशमात्राने चराचर सारे जग व्याप्त व परिपूर्ण आहे.

Verse 13

लिंगभूतं जगत्सर्वं जातं तत्क्षणमेव हि । लयानाल्लिंगमित्याहुः सर्वे देवाः सवासवाः

क्षणातच सारे जग लिंगस्वरूप झाले. लयाचा बोध करून देणारे चिन्ह म्हणून, इंद्रासह सर्व देव त्याला ‘लिंग’ म्हणतात.

Verse 14

सर्वे देवाश्च संभूता यतो देवस्य शूलिनः । सोऽसौ वेदांतगो देवस्त्वया ज्ञातुं न पार्यते

ज्या शूलधारी देवापासून सर्व देव उत्पन्न झाले, तोच वेदान्त-तात्पर्यात प्रतिष्ठित परमदेव तुझ्या गर्वाने वा मर्यादित दृष्टीने पूर्णपणे जाणता येत नाही।

Verse 15

तस्या वचनमाकर्ण्य दक्षः क्रुद्धोऽब्रवीद्वचः । किं त्वया बहुनोक्तेन कार्यं नास्तीह सांप्रतम्

तिचे वचन ऐकून दक्ष क्रोधाने म्हणाला— “तू इतके बोलून काय साध्य करणार? सध्या इथे त्याचा काही उपयोग नाही।”

Verse 16

गच्छ वा तिष्ठवा भद्रे कस्मात्त्वं हि समागता । अमंगलो हि भर्ता ते अशिवोसौ सुमध्यमे

“जा किंवा थांब, हे भद्रे—तू इथे का आलीस? तुझा पती अमंगल आहे; तो ‘अशिव’ आहे, हे सुमध्यमे।”

Verse 17

अकुलीनो वेदबाह्यो भूतप्रेतपिशाचराट् । तस्मान्नाकारितो भद्रे यज्ञार्थं चारुभाषिणि

“तो अकुलीन आहे, वेदबाह्य आहे, आणि भूत-प्रेत-पिशाचांचा नायक आहे; म्हणून, हे भद्रे, चारुभाषिणी, यज्ञासाठी त्याला बोलावलेले नाही।”

Verse 18

मया दत्तासि सुश्रोणि पापिना मंदबुद्धिना । रुद्रायाविदितार्थाय उद्धताय दुरात्मने

“हे सुश्रोणि, मी—पापी व मंदबुद्धी—तुला रुद्राला दिले; जो मर्यादा न जाणणारा, उद्धट आणि दुरात्मा आहे।”

Verse 19

तस्मात्कायं परित्यज्य स्वस्था भव शुचिस्मिते । दक्षेणोक्ता तदा पुत्री सा सती लोकपूजिता

म्हणून, हे शुचिस्मिते! हा देह त्यागून शांत व स्वस्थचित्त हो. असे दक्षाने आपल्या कन्या—लोकपूजिता सतीला—उद्गारले.

Verse 20

निंदायुक्तं स्वपितरं विलोक्य रुषिता भृशम् । चिंतयंती तदा देवी कथं यास्यामि मंदिरे

स्वतःच्या पित्याला निंदायुक्त पाहून देवी अत्यंत क्रुद्ध झाली. मग ती विचार करू लागली—“मी आता घरी (शिवाजवळ) कशी जाऊ?”

Verse 21

शंकरं द्रष्टुकामांह किं वक्ष्ये तेन पृच्छिता । यो निंदति महादेवं निंद्यमानं श्रृणोति यः । तावुभौ नरके यातो यावच्चन्द्रदिवाकरौ

“शंकराला भेटण्याची इच्छा आहे; पण त्यांनी विचारले तर मी काय सांगू? जो महादेवाची निंदा करतो आणि जो निंदा ऐकूनही बसतो—ते दोघेही चंद्र-सूर्य असेपर्यंत नरकात जातात.”

Verse 22

तस्मात्तयक्ष्याम्यहं देहं प्रवेक्ष्यामि हुताशनम्

“म्हणून मी हा देह त्यागीन; मी यज्ञाग्नीत प्रवेश करीन.”

Verse 23

एवं मीमांसमाना सा शिवरुद्रेतिभाषिणी । अपमानाभिभूता सा प्रविवेश हुताशनम्

अशा रीतीने विचार करत, “शिव! रुद्र!” असे उच्चारत, अपमानाने व्याकुळ झालेली ती यज्ञाग्नीत प्रविष्ट झाली.

Verse 24

हाहाकारेण महता व्याप्तमासीद्दिगंतरम् । सर्वे ते मंचमारूढाः शस्त्रैर्व्याप्ता निरंतराः

मोठ्या हाहाकाराने सर्व दिशा भरून गेल्या होत्या. मंचावर आरूढ झालेले ते सर्वजण सतत शस्त्रांनी सज्ज होते.

Verse 25

शस्त्रैः स्वैर्जध्नुरात्मानं स्वानि देहानि चिच्छिदुः । केचित्करतले गृह्य शिरांसि स्वानि चोत्सुकाः

त्यांनी स्वतःच्या शस्त्रांनी स्वतःवर आघात केले आणि आपली शरीरे कापून टाकली. काहींनी उत्सुकतेने आपली मस्तके हाताच्या तळव्यावर घेतली.

Verse 26

नीराजयंतस्त्वरिता भस्मीभूताश्च जज्ञिरे । एवमूचुस्तदा सर्वे जगर्ज्जुरतिभीषणम्

ते वेगाने निरांजन (अग्नीत उडी) करत भस्मसात झाले. तेव्हा त्या सर्वांनी असे म्हटले आणि अत्यंत भीषण गर्जना केली.

Verse 27

शस्त्रप्राहारैः स्वांगानि चिच्छिदुश्चातिभीषणाः । ते तथा विलयं प्राप्ता दाक्षायण्या समं तदा

शस्त्रांच्या आघातांनी त्यांनी आपली अंगे तोडली, ते अतिशय भयानक दिसत होते. अशा प्रकारे ते दाक्षायणीसह (सतीसह) तेव्हा लयाला गेले.

Verse 28

गणास्तत्रायूते द्वे च तदद्भुतमिवाभवत् । ते सर्व ऋषयो देवा इंद्राद्याः समरुद्गणाः

तिथे दोन अयुत (वीस हजार) गण होते, ते अद्भुतच वाटत होते. तिथे इंद्र इत्यादी सर्व देव, मरुद्गण आणि ऋषी उपस्थित होते.

Verse 29

विश्वेऽश्वनौ लोकपालास्तूष्णींबूतास्तदाभवन् । विष्णुं वरेण्यं केचिच्च प्रार्थयंतः समंततः

तेव्हा विश्वेदेव, अश्विनीकुमार आणि लोकपाल सर्वजण स्तब्ध होऊन मौन झाले. काही जण सर्व बाजूंनी परम वरेण्य विष्णूची प्रार्थना करून शरण मागू लागले.

Verse 30

एवं भूतस्तदा यज्ञो जातस्तस्य दुरात्मनः । दक्षस्य ब्रह्मबंधोश्च ऋषयो भयमागताः

अशा रीतीने त्या दुरात्मा, केवळ नावाचा ब्राह्मण—दक्षाचा यज्ञ तसाच घडून आला. ऋषिमुनी भयग्रस्त झाले.

Verse 31

एतस्मिन्नंतरे विप्रा नारदेन महात्मना । कथितं सर्वमेवैतद्दक्षस्य च विचेष्टितम्

याच दरम्यान, हे विप्रहो, महात्मा नारदांनी दक्षाचे आचरण व कुकर्मांसह हे सर्व सांगितले.

Verse 32

तदाकर्ण्येश्वरो वाक्यं नारदस्य मुखोद्गतम् । चुकोप परमं क्रुद्ध आसनादुत्पतन्निव

नारदांच्या मुखातून निघालेले वचन ऐकून ईश्वर अत्यंत क्रुद्ध झाले; जणू आसनावरून उडी मारून उठतील असे वाटले.

Verse 33

उद्धृत्य च जटां रुद्रो लोकसंहारकारकः । आस्फोटयामास रुषा पर्वतस्य शिरोपरि

मग लोकसंहारकर्ता रुद्रांनी जटा उचलून क्रोधाने पर्वताच्या शिखरावर ती जोराने आपटली.

Verse 34

ताडनाच्च समुद्भूतो वीरभद्रो महायशाः । तथा काली समुत्पन्ना भूतकोटिभिरावृता

त्या प्रहारातून महायशस्वी वीरभद्र प्रकट झाला; तसेच कालीही उत्पन्न झाली, भूतकोटींनी वेढलेली।

Verse 35

कोपान्निःश्वसितेनैव रुद्रस्य च महात्मनः । जातं ज्वराणां च शतं सन्निपातास्त्रयोदश

महात्मा रुद्राच्या क्रोधयुक्त निःश्वासानेच शंभर ज्वर उत्पन्न झाले आणि तेराही सन्निपात (घोर व्याधी) प्रकट झाले।

Verse 36

विज्ञप्तो वीरभद्रेण रुद्रो रौद्रपराक्रमः । किं कार्यं भवतः कार्यं शीघ्रमेव वद प्रभो

तेव्हा रौद्र पराक्रमशाली रुद्रांना वीरभद्राने विनंती केली—“आपले कोणते कार्य आहे? प्रभो, शीघ्र सांगा।”

Verse 37

इत्युक्तो भगवान्रुद्रः प्रेषयामास सत्वरम् । गच्छ वीर महा बाहो दक्षयज्ञं विनाशय

असे ऐकून भगवान रुद्रांनी त्याला त्वरित पाठविले—“जा, हे वीर महाबाहो, दक्षाचा यज्ञ नष्ट कर।”

Verse 38

शासनं शिरसा धृत्वा देवदेवस्य शूलिनः । कालिकाऽलिहितो वीरः सर्वभूतैः समावृतः । वीरभद्रो महातेजा ययौ दक्षमखं प्रति

देवदेव त्रिशूलधारीचे शासन शिरसावंद्य मानून, कालीने चिन्हित झालेला तो वीर, सर्व भूतगणांनी वेढलेला, महातेजस्वी वीरभद्र दक्षाच्या यज्ञाकडे निघाला।

Verse 39

तदानीमेव सहसा दुर्निमित्तानि चाभवन् । रूक्षो ववौ तदा वायुः शर्कराभिः समावृतः

त्याच क्षणी सहसा दुर्निमित्ते प्रकट झाली. तेव्हा खडी-कणांनी भरलेला रूक्ष वारा प्रचंड वेगाने वाहू लागला.

Verse 40

असृग्वर्षति देवश्च तिमिरेणाऽवृता दिवशः । उल्कापाताश्च बहवः पेतुरुर्व्यां सहस्रशः

आकाशातून रक्तवृष्टी झाली आणि दिवसही तिमिराने झाकला गेला. सहस्रोंनी अनेक उल्का पृथ्वीवर कोसळल्या.

Verse 41

एवंविधान्यरिष्टानि ददृशुर्विबुधादयः । दक्षोऽपि भयमापन्नो विष्णुं शरणमाययौ

अशा प्रकारची अरिष्टे व दुर्निमित्ते पाहून देवगणादी भयभीत झाले. दक्षही भयग्रस्त होऊन विष्णूच्या शरणास गेला.

Verse 42

रक्षरक्ष महाविष्णो त्वं हि नः परमो गुरुः । यज्ञोऽसि त्वं सुरश्रेष्ठ भयान्मां परिमोचय

रक्षा करा, रक्षा करा, हे महाविष्णो! तुम्हीच आमचे परम गुरु आहात. हे देवश्रेष्ठा, तुम्हीच यज्ञस्वरूप—मला या भयातून मुक्त करा.

Verse 43

दक्षेण प्रार्थ्य मानो हि जगाद मधुसूदनः । मया रक्षा विदातव्या भवतो नात्र संशयः

दक्षाने विनविल्यावर मधुसूदन म्हणाले—“तुझी रक्षा मला करावयाचीच आहे; यात संशय नाही.”

Verse 44

अपूज्या यत्र पूज्यंते पूजनीयो न पूज्यते । त्रीणी तत्र प्रवर्तंते दुर्भिक्षं त्वया धर्ममजानताः । ईश्वरावज्ञया सर्वं विफलं च भविष्यति

जिथे अपूज्यांची पूजा होते आणि खरे पूजनीय पूजले जात नाहीत, तिथे तीन अनर्थ उद्भवतात—दुर्भिक्ष, धर्म न कळल्यामुळे होणारा विनाश; आणि ईश्वराच्या अवज्ञेमुळे सर्व काही निष्फळ होते।

Verse 45

अपूज्या यत्र पूज्यं ते पूजनीयो न पूज्यते । त्रीणी तत्र प्रवर्तंते दुर्भिक्षं मरणं भयम्

जिथे अपूज्यांची पूजा होते आणि पूजनीय पूजला जात नाही, तिथे तीन आपत्ती उद्भवतात—दुर्भिक्ष, मरण आणि भय।

Verse 46

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन माननीयो वृषध्वजः । अमानितान्महेशात्त्वां महद्भयमुपस्थितम्

म्हणून सर्व प्रयत्नांनी वृषध्वज (शिव) यांचा मान करावा. महेशाचा अपमान झाल्यामुळेच आता तुमच्यावर महान भय येऊन ठेपले आहे।

Verse 47

अधुनैव वयं सर्वे प्रभवो न भवामहे । भवतो दुर्न्नयेनेव नात्र कार्या विचारणा

आतापासूनच आपण सर्वजण समर्थ वा प्रभु राहणार नाही—फक्त तुझ्या कुविचारयुक्त वर्तनामुळे. यावर अधिक विचार करण्याची गरज नाही।

Verse 48

विष्णोस्तद्वचनं श्रुत्वा दक्षश्चिंतापरोऽभवत् । विविर्णवदनो भूत्वा तूष्णीमासीद्भुवि स्थितः

विष्णूची ती वाणी ऐकून दक्ष चिंतेत बुडाला. त्याचा चेहरा फिक्का पडला; तो जमिनीवर उभा राहून गप्प बसला।

Verse 49

वीरभद्रो महाबाहू रुद्रेणैव प्रचोदितः । काली कात्यायनीशाना चामुंडा मुंडमर्द्दिनी

महाबाहू वीरभद्र रुद्राच्या प्रेरणेनेच प्रकट झाला; त्याच्यासह काली, कात्यायनी, ईशाना आणि मुंडमर्दिनी चामुंडा आल्या।

Verse 50

भद्रकाली तथा भद्रा त्वरिता वैष्णवी तथा । नवदुर्गादिसहितो भूतानां च गणो महान्

तसेच भद्रकाली, भद्रा, त्वरिता आणि वैष्णवी आल्या; नवदुर्गा इत्यादींसह भूतांचा एक महान् गणही जमला।

Verse 51

शाकिनी डाकिनी चैव भूतप्रमथगुह्यकाः । तथैव योगिनीचक्रं चतुः षष्ट्या समन्वितम्

आणि शाकिनी, डाकिनी तसेच भूत, प्रमथ व गुह्यक; तसेच चौसष्ट योगिनींनी युक्त असे योगिनीचक्रही आले।

Verse 52

निजन्मुः सहसा तत्र यज्ञवाटं महाप्रभम् । वीरभद्रसमेता सर्वे हरपराक्रमाः । दशबाहवस्त्रिनेत्रा जटिला रुद्रभूषणाः

ते सहसा तेथे त्या महाप्रभ यज्ञवाटात शिरले. वीरभद्रासह सर्वजण हराच्या पराक्रमाने युक्त—दशबाहू, त्रिनेत्री, जटाधारी आणि रुद्रचिन्हांनी भूषित होते।

Verse 53

पार्षदाः शंकरस्यैते सर्वे रुद्रस्वरूपिणः । पंचवक्त्रा नीलकंठाः सर्वे ते शस्त्रपाणयः

हे शंकराचे पार्षद होते—सर्व रुद्रस्वरूप; पंचवक्त्र, नीलकंठ आणि सर्वजण शस्त्रधारी होते।

Verse 54

छत्रचामरसंवीताः सर्वे हरपराक्रमाः । दशबाहवस्त्रिनेत्रा जटिला रुद्रभूषणाः

छत्र-चामरांनी वेढलेले ते सर्व हराच्या पराक्रमाचे स्वरूप होते—दशभुज, त्रिनेत्र, जटाधारी आणि रुद्रचिन्हांनी विभूषित।

Verse 55

अर्धचंद्रधराः सर्वे सर्वे चैव महौजसः । सर्वे ते वृषभारूढाः सर्वे ते वेषभूषणाः

सर्वांच्या मस्तकी अर्धचंद्र होता; सर्वेच महातेजस्वी होते। सर्वे वृषभारूढ होते आणि सर्वे आपल्या वेष-भूषणांनी सजलेले होते।

Verse 56

सहस्रबाहुर्भुजगाधिपैर्वृतस्त्रिलोचनो भीमबलो भयावहः । एभिः समेतश्च तदा महात्मा स वीरभद्रोऽभिजगाम यज्ञम्

सहस्रभुज, नागाधिपतींनी वेढलेला, त्रिनेत्र, भीषणबलवान व भयावह—त्यांच्यासह तो महात्मा वीरभद्र तेव्हा यज्ञाकडे निघाला।

Verse 57

युग्यानां च सहस्रेण द्विप्रमाणेन स्यंदनम् । सिंहानां प्रयुतेनैव वाह्यमानं च तस्य तत्

त्याचा रथ हत्तीएवढा विशाल होता; तो एक सहस्र जुंपलेल्या अश्वांनी ओढला जाई, आणि सिंहांच्या प्रयुतानेही (असंख्य समूहाने) तो वहन केला जाई।

Verse 58

तथैव दंशिताः सिंहा बहवः पार्श्वरक्षकाः । शार्दूला मकरा मत्स्या गजाश्चैव सहस्रशः । छत्राणि विविधान्येव चामराणि तथैव च

तसेच दंष्ट्राधारी अनेक सिंह पार्श्वरक्षक होते। शार्दूल, मकर, मत्स्य आणि सहस्रों गजही होते; तसेच विविध छत्रे व चामरेही होती।

Verse 59

मूर्द्धनिध्रियमाणानि सर्वतोग्राणि सर्वशः । ततो भेरीमहानादाः शंखाश्च विविधस्वनाः । पटहा गोमुखाश्चैव श्रृंगाणि विविधानि च

मस्तकावर उंच धरलेली, सर्व दिशांकडे तोंड केलेली; तेव्हा भेरींचा महानाद घुमला, विविध स्वरांचे शंख वाजले, तसेच पटह, गोमुख-नाद आणि अनेक प्रकारची शृंगेही निनादली।

Verse 60

ततोऽवाद्यंत तान्येव घनानि सुषिराणि च । कलगानपराः सर्वे सर्वे मृदंगवादिनः

मग तेच वाद्य वाजू लागले—घन (तालवाद्य) आणि सुषिर (वायुवाद्य) दोन्ही। सर्वजण कलगानात तत्पर होते; सर्वच मृदंगवादक होते।

Verse 61

अनेकलास्यसंयुक्ता वीरभद्राग्रतोभवन् । रणवादित्रनिर्घोषैर्जगर्जुरमितौजसः

अनेक प्रकारच्या नृत्यांनी युक्त होऊन ते वीरभद्राच्या पुढे पुढे झाले. रणवाद्यांच्या निर्घोषासह ते अमित तेजस्वी गजरले।

Verse 62

तेन नादेन महता नादितं भुवनत्रयम् । एवं सर्वे समायाता गणा रुद्रप्रणोदिताः

त्या महान नादाने त्रिभुवन निनादले. अशा रीतीने रुद्रप्रेरित सर्व गण एकत्र जमले.

Verse 63

यज्ञवाटं च दक्षस्य विनाशार्थं प्रहारिणः । रजसा चाऽवृतं व्योम तमसा च वृता दिशः

दक्षाच्या यज्ञवाटेचा विनाश करण्यासाठी प्रहार करणारे ते पुढे सरसावले. रजाने आकाश झाकले गेले आणि तमाने दिशा व्यापल्या.

Verse 64

सप्तद्वीपवती पृथ्वी चचाल साद्रिकानना । ते दृष्ट्वा महदाश्चर्य्यं लोकक्षयकरं तदा

सप्तद्वीपांनी युक्त पृथ्वी पर्वत-वनांसह थरथरली। लोकक्षय घडवील असे भासणारे ते महान् आश्चर्य पाहून तेव्हा सर्वजण विस्मयचकित झाले।

Verse 65

उत्तस्थुर्युगपत्सर्वे देवदैत्यनिशाचराः । ते वै ददृशुरायांतीं रुद्रसेना भयावहाम्

देव, दैत्य आणि निशाचर—सर्वजण एकाच वेळी उभे राहिले. त्यांनी रुद्राची भयावह सेना पुढे येताना पाहिली.

Verse 66

पृथ्वीं केचित्समायाता गगने केचिदागताः । दिशश्च प्रदिशश्चैव समावृत्य तथापरे

काही जण पृथ्वीवर उतरले, काही आकाशात आले. इतरांनी दिशां व उपदिशा व्यापून सर्वत्र पसरून घेतले.

Verse 67

अनंता ह्यक्षयाः सर्वे शूरा रुद्रसमा युधि । एवंभूतं च तत्सैन्यं रुद्रैश्च परिवारितम् । दृष्ट्वो चुर्विस्मिताः सर्वे यामोऽद्य शस्त्रपाणयः

ते सर्व शूर अनंत व अक्षय, युद्धात रुद्रासमान होते. रुद्रांनी वेढलेली अशी ती सेना पाहून सर्वजण थक्क झाले आणि म्हणाले—“आज शस्त्र हातात घेऊन पुढे जाऊ.”

Verse 68

इंद्रो हि गजमारूढो मृगारूढः सदागतिः । यमो महिषमारूढो यमदंडसमन्वितः

इंद्र गजावर आरूढ होता; सदागती वायू मृगावर आरूढ होता; आणि यम महिषावर आरूढ, यमदंड धारण करून (सज्ज उभा होता).

Verse 69

कुबेरः पुष्पकारूढः पाशी मकरमेव च । अग्निर्बस्तमारूढो निरृतिः प्रेतमेव च

कुबेर पुष्पक विमानावर आरूढ झाला; पाशधारी वरुण मकरवाहनावर बसला। अग्नी बस्तावर चढला आणि निरृती प्रेतवाहनावर आरूढ झाली.

Verse 70

तथान्ये सुरसंघाश्च यक्षचारणगुह्यकाः । आरुह्य वाहनान्येव स्वानिस्वानि प्रतिपिनः

तसेच अन्य देवसमूह—यक्ष, चारण व गुह्यक—आपापल्या तुकड्यांसह, आपापल्या वाहनांवर आरूढ झाले.

Verse 71

स्वेषामुद्योगमालोक्य दक्षश्चाश्रुमुखस्ततः । दंडवत्पतितो भूमौ सर्वानेवाभ्यभाषत

त्यांचा दृढ उद्योग पाहून दक्षाचे डोळे अश्रूंनी भरले; तो दंडवत् होऊन भूमीवर पडला आणि सर्वांना संबोधू लागला.

Verse 72

युष्मद्बलेनैव मया यज्ञः प्रारंभितो महान् । सत्कर्मसिद्धये यूयं प्रमाणं सुमहाप्रभाः

तुमच्या बळावरच मी हा महान यज्ञ आरंभिला आहे. सत्कर्मसिद्धीसाठी, हे महाप्रभूंनो, तुम्हीच प्रमाण व आधार आहात.

Verse 73

विष्णो त्वं कर्मणः साक्षाद्यज्ञानां परिपालकः । धर्मस्य वेदगर्भस्य ब्रह्मण्यस्त्वं च माधव

हे विष्णो! तू कर्माचा साक्षात् अधिष्ठाता आणि यज्ञांचा परिपालक आहेस. वेदगर्भ धर्माचा तू धारक; हे माधवा, तू ब्रह्मण्य—ब्रह्मनिष्ठ—आहेस.

Verse 74

तस्माद्रक्षा विधातव्या यज्ञस्याऽस्य महाप्रभो । दक्षस्य वचनं श्रुत्वा उवाच मधुसूदनः

म्हणून, हे महाप्रभो, या यज्ञाचे रक्षण करणे आवश्यक आहे। दक्षाचे वचन ऐकून मधुसूदन म्हणाला।

Verse 75

मया रक्षा विधातव्या धर्मस्य परिपालने । तत्सत्यं तु त्वयोक्तं हि किं तु तस्य व्यतिक्रमः

धर्माच्या परिपालनासाठी रक्षण मला करावेच लागेल. तुझे म्हणणे सत्य आहे; पण त्या (धर्माचा) भंग कसा होईल?

Verse 76

यातस्त्वद्यैव यज्ञस्य यत्त्वयोक्तं सदाशिवम् । नैमिषेऽनिमिषक्षेत्रे तदा किं न स्मृतं त्वया

तू आजच या यज्ञाला गेलास; तरी नैमिषाच्या अनिमिष-क्षेत्री ज्यांचा उल्लेख तूच केला होतास त्या सदाशिवाचे स्मरण का केले नाहीस?

Verse 77

योऽयं रुद्रो महातेजा यज्ञरूपः सदाशिवः । यज्ञबाह्यः कृतो मूढ तच्च दुर्म्मत्रितं तव

हा महातेजस्वी रुद्रच यज्ञस्वरूप सदाशिव आहे. अरे मूढा, तू त्यांना यज्ञाबाह्य केलेस—ही तुझी दुष्ट सम्मती व कुमंत्रणा आहे.

Verse 78

रुद्रकोपाच्च को ह्यत्र समर्थो रक्षणे तव । न पश्यामि च तं विप्र त्वां वै रक्षति दुर्म्मतिम्

आणि रुद्राच्या कोपापासून—इथे तुझे रक्षण करण्यास कोण समर्थ आहे? हे विप्र, कुमती असलेल्या तुला खरोखर वाचवील असा कोणी मला दिसत नाही.

Verse 79

किं कर्म्म किमकर्म्मेति तन्न पश्यसि दुर्म्मते । समर्थं केवलं कर्मन भविष्यति सर्वदा

हे दुर्मते! कर्म काय व अकर्म काय हे तुला दिसत नाही. केवळ कर्म एकटेच कधीही ध्येयसिद्धीस समर्थ होत नाही.

Verse 80

सेश्वरं कर्म विद्ध्योतत्समर्थत्वेन जायते । न ह्यन्यः कर्म्मणो दाता ईश्वरेण विना भवेत्

हे जाण, ईश्वरयुक्त कर्मच समर्थ होते. ईश्वराविना कर्माचे सामर्थ्य व फळ देणारा दुसरा कोणीही नसतो.

Verse 81

ईश्वरस्य च ये भक्ताः शांतास्तद्गतमानसाः । कर्म्मणो हि फलं तेषां प्रयच्छति सदाशिवः

आणि जे ईश्वराचे भक्त शांत आहेत, ज्यांचे मन त्याच्यात लीन आहे—त्यांच्या कर्मांचे फळ स्वयं सदाशिव देतो.

Verse 82

केवलं कर्म चाश्रित्य निरीश्वरपरा जनाः । निरयं ते च गच्छंति कोटियज्ञशतैरपि

जे लोक केवळ कर्मकांडावरच अवलंबून राहून ईश्वरविरहित मताला धरून बसतात, ते कोट्यवधी यज्ञ केले तरी नरकासच जातात.

Verse 83

पुनः कर्ममयैः पाशैर्बद्धा जन्मनिजन्मनि । निरयेषु प्रपच्यंते केवलं कर्म्मरूपिणः

कर्ममय पाशांनी जन्मोजन्मी बांधले जाऊन, जे केवळ कर्मालाच आपले स्वरूप मानतात, ते नरकांत भाजले जातात.