Adhyaya 14

Verse 1

लोमश उवाच । ततो युद्धमतीवासीदसुरैर्विष्णुना सह । ततः सिंहाः सपक्षास्ते दंशिताः परमाद्भुताः

लोमश म्हणाले—मग असुर आणि विष्णू यांच्यात अत्यंत घोर युद्ध झाले। त्यानंतर परम अद्भुत सिंह प्रकट झाले—पंख असलेले आणि दंष्ट्रांनी सुसज्ज।

Verse 2

असुरैरुह्यमानास्ते रहुत्मंतं व्यदारयन् । सिंहास्ते दारितास्तेन खंडशश्च विदारिताः

असुरांनी वाहून नेलेले ते सिंह रहुत्मंताला फाडू लागले. पण त्यानेही त्या सिंहांना चिरडून फाडले आणि त्यांना तुकडे तुकडे केले.

Verse 3

विष्णुना च तदा दैत्याश्चक्रेण शकलीकृताः । हतांस्तानसुरान्दृष्ट्वा कालनेमिः प्रतापवान्

तेव्हा विष्णूंनी आपल्या चक्राने दैत्यांना तुकडे तुकडे केले. ते असुर मारलेले पाहून प्रतापवान कालनेमि (ते दृश्य) पाहू लागला.

Verse 4

त्रिशूलेनाहनद्विष्णुं रोषपर्याकुलेक्षणः । तमायांतं च जगृहे मुकुंदोऽनाथसंश्रयः

रोषाने व्याकुळ नेत्रांनी त्याने त्रिशूळाने विष्णूंवर प्रहार केला. आणि तो धावून येताच, अनाथांचा आश्रय मुकुंदाने त्याला धरून ठेवले.

Verse 5

करेण वामेन जघान लीलया तं कालनेमिं ह्यसुरं महाबलम् । तेनैव शूलेन समाहतोऽसौ मूर्च्छान्वितोऽसौ सहसा पपात

त्याने डाव्या हाताने लीलया त्या महाबली असुर कालनेमिला प्रहार केला. आणि त्याच त्रिशूळाने आघात झाल्याने तो मूर्च्छित होऊन तत्क्षणी कोसळला.

Verse 6

पतितः पुनरुत्थाय शनैरुन्मील्य लोचने । पुरतः स्थितमालोक्य विष्णुं सर्वगुहाशयम्

पडून तो पुन्हा उठला आणि हळूहळू डोळे उघडले. समोर उभ्या असलेल्या, सर्वांच्या अंतर्गुहेत वास करणाऱ्या विष्णूला त्याने पाहिले.

Verse 7

लब्धसंज्ञोऽब्रवीद्वाक्यं कालनेमिर्महाबलः । तव युद्धं न दास्यामि नास्ति लोके स्पृहा मम

शुद्धीवर येऊन महाबली कालनेमि म्हणाला— “मी तुझ्याशी युद्ध करणार नाही; लोकांत मला कशाचीही स्पृहा नाही.”

Verse 8

ये येऽसुरा हता युद्धे अक्षयं लोकमाप्नुयुः । ब्रह्मणो वचनात्सद्य इंद्रेण सह संगताः

“युद्धात जे जे असुर मारले गेले, त्यांनी अक्षय लोक प्राप्त केला; ब्रह्माच्या वचनाने ते तत्क्षणी इंद्रासह संगतीस गेले.”

Verse 9

भुंजतो विविधान्भोगान्देववद्विचरंति ते । इंद्रेण सहिताः सर्वे संसारे च पतंत्यथ

ते नानाविध भोग भोगीत देवांसारखे विचरतात; इंद्रासह सर्वजण एकत्र असतात, आणि नंतर पुन्हा संसारात पडतात.

Verse 10

तस्माद्युद्धेन मरणं न कांक्षे क्षणभंगुरम् । अन्यजन्मनि मे वीर वैरभावान्न संशयः । दातुमर्हसि मे नाथ कैवल्यं केवलं परम्

म्हणून क्षणभंगुर असे युद्धातील मरण मला नको. हे वीर, दुसऱ्या जन्मी माझ्यात वैरभाव निःसंशय पुन्हा उत्पन्न होईल. म्हणून हे नाथ, मला परम शुद्ध कैवल्य (मोक्ष) प्रदान करा.

Verse 11

तथेति दैत्यप्रवरो निपातितः परेण पुंसा परमार्थदेन । दत्त्वाऽभयं देवतानां तदानीं तथा सुधां देवताभ्यः प्रदत्त्वा

“तथास्तु” असे म्हणत दैत्यांतील श्रेष्ठ तो, परमार्थदाता परम पुरुषाने पाडला. त्याच वेळी त्याने देवांना अभय दिले आणि देवतांना अमृतही प्रदान केले.

Verse 12

कालनेमिर्हतो दैत्यो देवा जाता ह्यकटकाः । शल्यरूपो महान्सद्यो विष्णुना प्रभविष्णुना

कालनेमि दैत्य मारला गेल्यावर देव निःसंशय क्लेशरहित झाले. पण प्रभविष्णु विष्णूमुळेच तत्क्षणी शल्यासारखी महान वेदना उत्पन्न झाली.

Verse 13

तिरोधानं गतः सद्यो भगवान्कमलेक्षणः । इंद्रोऽपि कदनं कृत्वा दैत्यानां परमाद्भुतम्

कमलनयन भगवान् तत्क्षणी अंतर्धान पावले. मग इंद्रानेही दैत्यांचा परम अद्भुत असा संहार केला.

Verse 14

पतितानां क्लीबरूपाणां भग्नानां भीतचेतसाम् । मुक्तकच्छशिखानां च चक्रे स कदनक्रियाम्

जे पतित झाले, क्लीब-रूप धारण केलेले, भग्न व अंतःकरणी भयग्रस्त, ज्यांची कच्छा व शिखा सैल झाली होती—त्यांच्यावर त्याने संहारकर्म केले।

Verse 15

अर्थशास्त्रपरो भूत्वा महेंद्रो दुरातिक्रमः । दैत्यानां कालरूपोऽसौ शचीपतिरुदारधीः

अर्थशास्त्र व नीतिकौशल्यात तत्पर होऊन महेंद्र दुरतिक्रम्य झाला; दैत्यांना तो काळरूप भासला—शचीपति, उदार बुद्धीचा।

Verse 16

एवं निहन्य्मानानामसुराणां शचीपतेः । निवारणार्थं भगवानागतो नारदस्तदा

अशा रीतीने शचीपतीकडून असुरांचा संहार होत असता, त्यास आवरण्यासाठी भगवान नारद तेव्हा तेथे आले।

Verse 17

नारद उवाच । युद्धहताश्च ये वीरा ह्यसुरा रणमण्डले । तेषामनु कथं कर्ता भीतानां च विहिंसनम्

नारद म्हणाले—‘रणमंडळात जे वीर असुर युद्धात मारले गेले, त्यानंतर भयभीतांवर हिंसा करणे कसे योग्य?’

Verse 18

ये भीतांश्च प्रपन्नांश्चघातयंति मदोद्धताः । ब्रह्मघ्नास्तेऽपि विज्ञेया महापातकसंयुताः

जे मदोन्मत्त होऊन भयभीत व शरणागतांचा वध करतात, तेही ‘ब्रह्मघ्न’ म्हणूनच जाणावे—महापातकयुक्त।

Verse 19

तस्मात्त्वया न कर्त्तव्यं मनसापि विहिंसनम् । एवमुक्तस्तदा शक्रो नारदेन महात्मना

म्हणून तुला मनानेही हिंसा करणे योग्य नाही। तेव्हा महात्मा नारदांनी शक्र (इंद्र) यास असा उपदेश केला।

Verse 20

सुरसेनान्वितः सद्य आगतो हि त्रिविष्टपम् । तदा सर्वे सुरगणाः सुहृद्भ्यश्च परस्परम् । बभूवुर्मुदिताः सर्वे यक्षगंधर्वकिंनराः

देवसेनेसह तो त्वरित त्रिविष्टप (स्वर्ग) येथे परत आला. तेव्हा सर्व देवगण परस्पर सुहृदांसारखे आनंदित झाले; यक्ष, गंधर्व व किन्नरही सर्व हर्षित झाले.

Verse 21

तदा इंद्रोऽमरावत्यां हस शच्याऽभिषेचितः

तेव्हा अमरावतीत शचीने इंद्राचा अभिषेक केला.

Verse 22

देवर्षिप्रमुखैश्चैव ब्रह्मर्षिप्रमुखैस्तथा । शक्रोऽपि विजयं प्राप्तः प्रसादाच्छंकरस्य च

देवर्षींच्या तसेच ब्रह्मर्षींच्या अग्रणींसह, शक्र (इंद्र) यानेही शंकर (शिव) यांच्या कृपेने विजय प्राप्त केला.

Verse 23

तदा महोत्सवो विप्रा देवलोके महानभूत् । शंखाश्च पटहाश्चैव मृदंगा मुरजा अपि । तथानकाश्च भेर्यश्च नेदुर्दुंदुभयः समम्

तेव्हा, हे विप्रांनो, देवलोकात महान महोत्सव झाला. शंख व पटह, मृदंग व मुरज, तसेच नाक व भेरी—आणि दुंदुभीही सर्व एकत्र निनादू लागल्या.

Verse 24

गायकाश्चैव गंधर्वाः किन्नराश्चाप्सपोगणाः । ननृतुर्जगुस्तुष्टुवुश्च सिद्धचारणगुह्यकाः

गायक, गंधर्व, किन्नर आणि अप्सरांचे गण नाचले, गायले व स्तुती करू लागले; तसेच सिद्ध, चारण आणि गुह्यकही आनंदाने स्तवन करू लागले।

Verse 25

एवं विजयमापन्नः शक्रो देवेस्वरस्तदा । देवैर्हतास्तदा दैत्याः पतितास्ते महीतले

अशा प्रकारे देवांचा स्वामी शक्र विजयास प्राप्त झाला. तेव्हा देवांनी मारलेले दैत्य पृथ्वीच्या पृष्ठभागावर कोसळले.

Verse 26

गतासवो महात्मानो बलिप्रमुखतो ह्यमी । तपस्तप्तुं पुरा विप्रो भार्गवो मानसोत्तरम्

ते महात्मे—ज्यांत बली प्रमुख होता—प्राणहीन झाले. पूर्वी ब्राह्मण भार्गव (शुक्र) तप करण्यासाठी मानसोत्‍तर पर्वतावर गेले होते.

Verse 27

गतः शिष्यैः परिवृतस्तस्माद्युद्धं न वेद तत् । अवशेषाश्च ये दैत्यास्ते गता भार्गवं प्रति

तो शिष्यांनी वेढलेला तेथे गेला होता; म्हणून त्या युद्धाची त्याला माहिती नव्हती. आणि जे दैत्य उरले होते ते भार्गवाकडे गेले.

Verse 28

कथितं वै महद्धृत्तमसुराणां क्षयावहम् । निशम्य मन्युमाविष्टो ह्यागतो भृगुनंदनः

असुरांच्या क्षयास कारणीभूत असा तो महान वृत्तान्त सांगितला गेला; तो ऐकून भृगुनंदन (शुक्र) क्रोधाने आविष्ट होऊन तेथे आला.

Verse 29

शिष्यैः परिवृतो भूत्वा मृतांस्तानसुरानपि । विद्यया मृतजीविन्या पतितान्समजीवयत्

शिष्यांनी वेढलेला तो, पडून मृत झालेल्या त्या असुरांनाही ‘मृत-संजीविनी’ विद्येने पुन्हा जिवंत करू लागला।

Verse 30

निद्रापायगता यद्वदुत्थितास्ते तदाऽसुराः । उत्थितः स बलिः प्राह भार्गवं ह्यमितद्युतिम्

जणू त्यांची झोपच उतरली, तसे ते असुर तेव्हा उठून उभे राहिले। मग उठून बलिने अमिततेजस्वी भार्गवाला म्हटले।

Verse 31

जीवितेन किमद्यैव मम नास्ति प्रयोजनम् । पातितस्त्रिदशेंद्रेण यथा कापुरुषस्तथा

आता माझ्या जीवनाचा काय उपयोग? यात माझे काहीच प्रयोजन उरले नाही—त्रिदशांचा इंद्र मला भ्याडासारखा पाडून गेला।

Verse 32

बलिनोक्तं वचः श्रुत्वा शुक्रो वचनमब्रवीत् । मनस्विनो हि ये शूराः पतंति समरे बुधा

बलिचे वचन ऐकून शुक्राचार्य म्हणाले—“महामनस्वी शूर जे रणात पडतात, त्यांनाच ज्ञानी लोक खरे श्रेष्ठ मानतात।”

Verse 33

ये शस्त्रेण हताः सद्यो म्रियमाणा व्रजंति वै । त्रिविष्टपं न संदेह इति वेदानुशासनम्

जे शस्त्राने घायाळ होऊन तत्क्षणी प्राण सोडतात, ते निःसंशय त्रिविष्टप (स्वर्ग) प्राप्त करतात—हे वेदांचे विधान आहे।

Verse 34

एवमाश्वासयामास बलिनं भृगुनंदनः । तपस्तताप विविधं दैत्यानां सिद्धिदायकम्

अशा रीतीने भृगुनंदन शुक्राचार्यांनी बलिला धीर दिला. नंतर त्यांनी दैत्यांना सिद्धी देणारे विविध प्रकारचे तप आचरले.

Verse 35

तथा दैत्य गताः सर्वे भृगुणा च प्रचोदिताः । पातालमवसन्सर्वे बलिमुख्याः सुखेन वै

तसेच भृगुवंशी शुक्रांच्या प्रेरणेने बलि-प्रमुख सर्व दैत्य पाताळात गेले आणि तेथे निश्चयच सुखाने राहू लागले.