Adhyaya 11
अध्याय ११ मध्ये माहेश्वर चतुर्थी-व्रतास अनुरूप गणाधिप (गणेश) पूजेची शिस्तबद्ध विधी सांगतात—स्नानादि शुद्धी, गंध‑माळा‑अक्षत अर्पण आणि ठरलेला ध्यान-क्रम। पुढे गणेशाचे ध्यान-लक्षण वर्णिले आहे: पंचमुख, दशभुज, त्रिनेत्र, मुखांचे विविध वर्ण व आयुध-चिन्हांसह. त्यानंतर सात्त्विक, राजस आणि तामस—अशा तीन प्रकारच्या ध्यानांची वेगवेगळी रूप-कल्पना दिली आहे. यानंतर एकवीस दूर्वा व मोदक अर्पणाची संख्या, तसेच पूजेत वापरली जाणारी स्तुती-नावे सांगितली आहेत. कथा मग क्षीरसागरातील समुद्र-मंथनाकडे वळते: मंथनातून चंद्र, सुरभी (कामधेनू), कल्पवृक्ष, कौस्तुभ मणी, उच्चैःश्रवा, ऐरावत इत्यादी रत्ने प्रकट होतात. अखेरीस महालक्ष्मी प्रादुर्भूत होऊन कटाक्षाने सर्वांना समृद्धी देतात व विष्णूंना वरतात; देवांचा उत्सव व जयघोष होतो. विधी, ध्यान आणि पुराणकथा यांचा संगम करून हा अध्याय भक्तीने विश्व-व्यवस्था दृढ होते हे प्रतिपादित करतो.
Shlokas
Verse 1
महेश्वर उवाच । प्रतिपक्षे चतुर्थ्यां तु पूजनीयो गणाधिपः । स्नात्वा शुक्लतिलैः शुद्धैः शुक्लपक्षे सदा नृभिः
महेश्वर म्हणाले—कृष्णपक्षातील चतुर्थीस गणाधिपतीची पूजा करावी. स्नान करून शुद्ध पांढऱ्या तिळांनी शुक्लपक्षातही मनुष्यांनी नेहमी पूजन करावे.
Verse 2
कृत्वा चावस्यकं सर्वं गणेशस्यार्चनक्रियाम् । प्रयत्नेनैव कुर्वीत गंधमाल्याक्षतादिभिः
गणेशपूजेची सर्व आवश्यक कर्मे करून, गंध, माळा, अक्षत इत्यादी अर्पणांनी प्रयत्नपूर्वक अर्चना करावी.
Verse 3
ध्यानमादौ प्रकर्तव्यं गणेशस्य यथाविधि । आगमा बहवो जाता गणेशस्य यथा मम
प्रथम विधिपूर्वक गणेशाचे ध्यान करावे. जसे माझ्याविषयी, तसेच गणेशाविषयीही अनेक आगम उत्पन्न झाले आहेत.
Verse 4
बहुधोपासका यस्मात्तमः सत्त्वरजोन्विताः । गणभेदेन तान्येव नामानि बहुधाऽभवत्
उपासक तम, सत्त्व व रजोगुणांनी युक्त अनेक प्रकारचे असल्यामुळे, गणभेदानुसार त्याच (दैवी रूपांची) नावेही अनेक झाली.
Verse 5
पंचवक्त्रो गणाध्यक्षो दशबाहुस्त्रिलोचनः । कांतस्फटिकसंकाशो नीलकंठो गजाननः
तो पंचवक्त्र, गणाध्यक्ष, दशबाहू व त्रिलोचन आहेत; तेजस्वी स्फटिकासारखे कांतिमान, नीलकंठ आणि गजानन आहेत.
Verse 6
मुखानि तस्य पंचैव कथयामि यतातथम्
त्याची पाच मुखे जशीच्या तशी, यथार्थ रीतीने मी सांगतो।
Verse 7
मध्यमं तु मुखं गौरं चतुर्दन्तं त्रिलोचनम् । शुंडादंडमनोज्ञं च पुष्करे मोदकान्वितम्
मध्य मुख गौरवर्ण, चतुर्दंत व त्रिलोचन आहे; मनोहर शुंडा-दंडयुक्त, आणि कमलहस्तात मोदकांनी युक्त आहे।
Verse 8
तथान्यत्पीतवर्णं च नीलं च शुभलक्षणम् । पिंगलं च तथा शुभ्रं गणेशस्य शुभाननम्
तसेच एक मुख पीतवर्णाचे; एक नीलवर्ण शुभलक्षणयुक्त; एक पिंगल आणि एक शुभ्र—ही गणेशाची शुभ मुखे आहेत।
Verse 9
तथा दशभुजेष्वेव ह्यायुधानि ब्रवीमि वः । पाशं पस्शुपद्मे च अंकुशं दंतमेव च
तसेच (गणेशाच्या) दशभुजांत ध्यान करण्याजोगी आयुधे मी सांगतो—पाश, पद्म, अंकुश आणि दंतही।
Verse 10
अक्षमालां लांगलं च मुसलं वरदं तथा । पूर्णं च मोदकैः पात्रं पाणिना च विचिंतयेत्
त्याचे ध्यान अक्षमाला, लांगल, मुसल व वरदमुद्रा धारण केलेले; तसेच एका हातात मोदकांनी भरलेले पात्र घेतलेले असे करावे।
Verse 11
लंबोदर विरूपाक्षं निवीतं मेखलान्वितम् । योगासने चोपविष्टं चंद्रलेखां कशेखरम्
(गणेशाचे ध्यान करा)—लंबोदर, विलक्षण नेत्रांचा, यज्ञोपवीत व मेखला धारण करणारा; योगासनावर उपविष्ट, आणि मस्तकी चंद्रलेखा अलंकाररूपे धारण करणारा।
Verse 12
ध्यानं च सात्त्विकं ज्ञेयं राजसं हि नृणामिव । शुद्धचामीकराभासं गजाननमलौकिकम्
ध्यान सात्त्विक असे जाणावे, आणि राजसही—जसे मनुष्यांमध्ये असते। (सात्त्विक ध्यानात) शुद्ध सुवर्णप्रभेसारखा तेजस्वी, अलौकिक गजानन प्रभूचा चिंतन करावे।
Verse 13
चतुर्भुजं त्रिनयनमेकदंतं महोदरम् । पाशांकुशधरं देवं दंतमोदकपात्रकम्
(ध्यान करा) त्या देवाचे—जो चतुर्भुज, त्रिनयन, एकदंत व महोदर आहेत; पाश व अंकुश धारण करणारे, तसेच दंत आणि मोदकपात्र धारण करणारे।
Verse 14
नीलं च तामसं ध्यानमेवं त्रिविधमुच्यते । ततः पूजा प्रकर्तव्या भवद्भिः शीघ्रमेव च
नीळे रूप हे तामस ध्यान—अशा प्रकारे ध्यान त्रिविध म्हटले आहे। त्यानंतर तुम्ही सर्वांनी शीघ्रच पूजा करावी।
Verse 15
एकविंशतिदूर्वाभिर्द्वाभ्यां नाम्ना पृथक्पृथक् । सर्वनामभिरेकैव दीयते गणनायके
एकवीस दूर्वा-दलांनी, प्रत्येक अर्पण दोन-दोन नावे घेऊन वेगवेगळे करावे। आणि सर्व नावे एकत्र उच्चारून एक (अतिरिक्त) अर्पण गणनायक गणेशाला द्यावे।
Verse 16
तथैव नामभिर्देया एकविंशतिमोदकाः । दशनामान्यहं वक्ष्ये पूजनार्थं पृथक्पृथक्
त्याच प्रकारे नामोच्चार करून एकवीस मोदक अर्पण करावेत। पूजनासाठी मी दहा नावे वेगवेगळी सांगतो।
Verse 17
गणाधिप नमस्तेस्तु उमापुत्राघनाशन । विनायकेशपुत्रोति सर्वसिद्धिप्रदायक
हे गणाधिपा, तुला नमस्कार असो; हे उमा-पुत्रा, पाप-नाशका। हे विनायका, ‘ईशपुत्रा’, तू सर्व सिद्धी देणारा आहेस।
Verse 18
एकदंतेभवक्त्रेति तथा मूषकवाहन । कुमारगुरवे तुभ्यं पूजनीयः प्रयत्नतः
‘एकदंत’, ‘भव्य मुखधारी’, तसेच ‘मूषकवाहन’—असे तुला वंदन। हे कुमारगुरो, तुझे प्रयत्नपूर्वक पूजन करावे।
Verse 19
एवमुक्त्वा सुरान्सद्यः परिष्वज्य च सादरम् । विष्णुं गुहाशयं सद्यो ब्रह्माणं च सदाशिवः
असे बोलून सदाशिवांनी तत्क्षणी देवांना सादर आलिंगन दिले, आणि लगेच गुहेत वास करणाऱ्या विष्णूला व ब्रह्म्यालाही आलिंगन केले।
Verse 20
तिरोधान गतः सद्यः शंभुः परमशोभनः । प्रणम्य शंभुं ते सर्वे गणाध्यक्षार्च्चने रताः
तत्क्षणी परम शोभिवंत शंभू अंतर्धान पावले. शंभूला प्रणाम करून ते सर्व गणाध्यक्षाच्या पूजनात तत्पर झाले.
Verse 21
ततः संपूज्य विधिवद्गणाध्यक्षार्च्चने रताः । उपचारैरनेकैश्च दूर्वाभिश्च पृथक्पृथक्
त्यानंतर ते विधिपूर्वक गणाध्यक्षाचे संपूर्ण पूजन करण्यात रत झाले; अनेक उपचारांनी आणि वेगवेगळ्या दूर्वांनी त्यांची आराधना केली।
Verse 22
संतुष्टो हि गणाध्यक्षो देवानां वरदोऽभवत् । प्रदक्षिणं नमस्कृत्य तैः सर्वैरभितोषितः
गणाध्यक्ष प्रसन्न होऊन देवांना वर देणारे झाले; सर्वांनी प्रदक्षिणा करून नमस्कार केल्याने ते पूर्ण तृप्त झाले।
Verse 23
तमोगुणान्विताः सर्वे ह्यसुरा नाभ्यपूजयन् । उपहासपरास्ते वै देवान्प्रत्यसुरोत्तमाः
तमोगुणयुक्त सर्व असुरांनी पूजन केले नाही; असुरश्रेष्ठ देवांचा उपहास करण्यातच मग्न होते।
Verse 24
पूजयित्वा शांकरिं ते पुनः क्षीरार्णवं ययुः । ब्रह्मा विष्णुश्च ऋषयो देवदैत्याः सुरोत्तमाः
शांकरीचे पूजन करून ते पुन्हा क्षीरसागराकडे गेले—ब्रह्मा, विष्णू, ऋषी, देव-दैत्य आणि श्रेष्ठ सुर।
Verse 25
मंथानं मंदरं कृत्वा रज्जुं कृत्वाथ वासुकिम् । ममंथुश्च तदा देवा विष्णुं कृत्वाथ सन्निधौ
मंदर पर्वताला मंथनदंड आणि वासुकीला रज्जू करून देवांनी तेव्हा क्षीरसागराचे मंथन केले; सहाय्यासाठी विष्णूला सन्निधानी ठेवले।
Verse 26
मथ्यमाने तदाब्धौ च निर्गतश्चंद्र अग्रतः । पीयूषपूर्णः सर्वेषां देवानां कार्यसिद्धये
तो समुद्र मंथन होत असता सर्वप्रथम चंद्र प्रकट झाला. तो अमृताने परिपूर्ण होता आणि देवांच्या कार्यसिद्धीस कारणीभूत ठरला.
Verse 27
शौनक उवाच । अर्णवे किं पुरा चंद्रो निक्षिप्तः केन सुव्रत । गजादिकानि रत्नानि कथितानि त्वया पुरा
शौनक म्हणाले— हे सुव्रत! पूर्वी चंद्राला समुद्रात कोणी व कशासाठी टाकले? तुम्ही आधी गजादी रत्नांचे वर्णन केले आहे.
Verse 28
एतत्सर्वं समासेन आदौ कथय मे प्रभो । ज्ञात्वा सर्वे वयं सूत पश्चादावर्णयामहे
हे प्रभो! आरंभापासून हे सर्व मला संक्षेपाने सांगा. हे सूत! ते जाणून आम्ही पुढे सविस्तर वर्णन करू.
Verse 29
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा सूतो वाक्यमुपाददे
त्यांचे वचन ऐकून महाभाग सूतांनी प्रत्युत्तर देण्यासाठी वाणी घेतली आणि कथा सांगण्यास आरंभ केला.
Verse 30
चंद्र आपोमयो विप्रा अत्रिपुत्रो गुणान्वितः । उत्पन्नो ह्यनसूयायां ब्रह्मणोंऽशात्समुद्भवः । रुद्रस्यांशाद्धि दुर्वासा विष्णोरंशात्तु दत्तकः
हे विप्रहो! चंद्र हा आपोमय, गुणवान आणि अत्रींचा पुत्र आहे. तो अनसूयेपासून उत्पन्न होऊन ब्रह्माच्या अंशातून प्रादुर्भूत मानला जातो. रुद्राच्या अंशातून दुर्वासा आणि विष्णूच्या अंशातून दत्तक (दत्तात्रेय) प्रकट झाले.
Verse 31
क्षीराब्धिं मथ्यमानं तु दृष्ट्वा चंद्रो मुदान्वितः । क्षीराब्धिरपि चंद्रं च दृष्ट्वा सोऽप्युत्सुकोऽभवत्
क्षीरसागर मथला जात आहे हे पाहून चंद्र आनंदाने भरून गेला; आणि क्षीरसागरही चंद्राला पाहून स्वतःही उत्सुक झाला।
Verse 32
प्रविष्टश्चोभयप्रीत्या श्रृण्वतां भो द्विजोत्तमाः । चंद्रो ह्यमृत पूर्णोभूदग्रतो देवसन्निधौ
हे द्विजोत्तमांनो, ऐका—परस्पर प्रीतीने पुढे येऊन चंद्र देवांच्या सन्निधीत अग्रभागी उभा राहून अमृताने परिपूर्ण झाला।
Verse 33
दृष्ट्वा च कांतिं त्वरितोऽथ चंद्रो नीराजितो देवगणैस्तदानीम् । वादित्रगोषैस्तुमुलैरनेकैर्मृदंगशंखैः पटहैरनेकैः
त्याची कांती पाहून चंद्र वेगाने पुढे आला; तेव्हा देवगणांनी नीराजन करून त्याची आरती केली, आणि मृदंग, शंख व अनेक पटहांचे घनघोर नाद उठले।
Verse 34
नमश्चक्रुश्च ते सर्वे ससुरासुरदानवाः । तदा गर्गं पृच्छमाना बलं चंद्रस्य तत्त्वतः
देव, असुर आणि दानव—सर्वांनी त्याला नमस्कार केला; मग चंद्राच्या खऱ्या सामर्थ्याविषयी गर्गांना विचारू लागले।
Verse 35
गर्गेणोक्तास्तदा सर्वेषां बलमद्य वै । केंद्रस्थानगताः सर्वे भवतामुत्तमा ग्रहाः
तेव्हा गर्ग म्हणाले—“खरेच, आज बल तुमच्याच सर्वांचे आहे; कारण तुमचे उत्तम ग्रह सर्व केंद्रस्थानी स्थित आहेत.”
Verse 36
चंद्रं मुरुः समायातो बुधश्चैव समागतः । आदित्यश्च तथा शुक्रः शनिरंगारको महान्
चंद्राजवळ मुरु आला; बुधही समागम पावला। तसेच आदित्य, शुक्र, शनि आणि महाबली अङ्गारक (मंगळ)ही आले।
Verse 37
तस्माच्चंद्रबलं श्रेष्ठं भवतां कार्यसिद्धये । गोमंतसंज्ञकोनाम मुहूर्तोऽयं जयप्रदः
म्हणून तुमच्या कार्यसिद्धीसाठी चंद्रबल श्रेष्ठ आहे। ‘गोमंत’ नावाचा हा मुहूर्त विजय देणारा आहे।
Verse 38
एवमाश्वासिता देवा गर्गेणैव महात्मना । ममंथुरब्धिं त्वरिता गर्जमाना महाबलाः
महात्मा गर्गाने असे आश्वस्त केल्यावर देवगण महाबलवान होऊन, गर्जना करीत, त्वरेने समुद्रमंथन करू लागले।
Verse 39
द्विगुणं बलमापन्ना महात्मानो दृढव्रताः । महेशं स्मरमाणास्ते गणेशं च पुनः पुनः
ते महात्मे दृढव्रती द्विगुण बल प्राप्त करून, महेशाचे स्मरण करीत आणि पुन्हा पुन्हा गणेशाचे आवाहन करीत राहिले।
Verse 40
निर्मथ्यमानादुदधेर्गर्जमानाच्च सर्वशः । निर्गता सुरभिः साक्षाद्देवानां कार्यसिद्धये
मंथन होत असलेल्या व सर्वत्र गर्जणाऱ्या समुद्रातून, देवांच्या कार्यसिद्धीसाठी, साक्षात् सुरभि प्रकट झाली।
Verse 41
तुष्टा कपिलवर्णां सा ऊधोभारेण भूयसा । तरंगोपरि गच्छंती शनकैः शनकैस्ततः
ती आनंदित, कपिलवर्णा गौ, मोठ्या थनभाराने जड झालेली, लाटांच्या शिखरांवरून हळूहळू चालत पुढे जाऊ लागली।
Verse 42
कामधेनुं समायांतीं दृष्ट्वा सर्वे सुरासुराः । पुष्पवर्षेण महता ववर्षुरमितप्रभाम्
कामधेनू येताना पाहून, सर्व देव व असुरांनी त्या अमितप्रभेवर महान पुष्पवृष्टी केली।
Verse 43
तदा तूर्याण्यनेकानि नेदुर्वाद्यान्यनेकशः । आनीता जलमध्याच्च संवृता गोशतैरपि
तेव्हा अनेक तूर्यांचे नाद झाले आणि अनेक प्रकारची वाद्ये गजरली। जलमध्यातून आणलेली ती, शेकडो गायींनी वेढलेली, प्रकट झाली।
Verse 44
तासु नीलाश्च कृष्णश्च कपिलाश्च कपिंजलाः । बभ्रवः श्यामका रक्ता जंबूवर्णाश्च पिंगलाः । आभिर्युक्ता तदा गोभिः सुरभिः प्रत्यदृश्यत
त्यांत निळ्या, काळ्या, कपिल व कपिंजलवर्ण; तसेच भुर्या, श्याम, लाल, जांबुवर्ण व पिंगलही होत्या। या गायींसह तेव्हा सुरभी दिसून आली।
Verse 45
असुरासुरसंवीतां कामधेनुं ययाचिरे । ऋषयो हर्षसंयुक्ता देवान्दैत्यांश्च तत्क्षणात्
देव-असुरांच्या समुदायाने वेढलेल्या कामधेनूस, हर्षयुक्त ऋषींनी तत्क्षणी देव व दैत्यांकडे मागितले।
Verse 46
सर्वेभ्यश्चैव विप्रेभ्यो नानागोत्रेभ्य एव च । सुरभीसहिता गावो दातव्या नात्र संशयः
सर्व ब्राह्मणांना—नानागोत्रीयांनाही—सुरभीसहित गायी दान कराव्यात; यात संशय नाही।
Verse 47
तैर्याचितास्तेऽत्र सुरासुराश्च ददुश्च ता गाः शिवतोषणाय । तैः स्वीकृतास्ता ऋषिभिः सुमंगलैर्महात्मभिः पुण्यतमैः सुरभ्यः
त्यांनी विनविल्यावर देव-दानवांनी शिवतोषासाठी त्या गायी दिल्या. त्या सुरभी-गायी परम मंगल, महात्मे व अत्यंत पुण्यवान ऋषींनी स्वीकारल्या।
Verse 48
पुण्याहं मुनिभिः सर्वैः कारितास्ते तदा सुराः । देवानां कार्यसिद्ध्यर्थमसुराणां क्षयाय च
तेव्हा सर्व मुनींनी देवांकडून ‘पुण्याह’ विधी करविला—देवकार्य सिद्ध व्हावे आणि असुरांचा क्षय व्हावा म्हणून।
Verse 49
पुनः सर्वे सुसंरब्धा ममंथुः क्षीरसागरम् । मथ्यमानात्तदा तस्मादुदधेश्च तथाऽभवत्
पुन्हा सर्वजण दृढनिश्चयी होऊन क्षीरसागर मथू लागले. तो समुद्र मथला जात असता त्यातून आणखी अद्भुत उत्पत्ती झाली।
Verse 50
कल्पवृक्षः पारिजातश्चूतः संतानकस्तथा । तान्द्रुमानेकतः कृत्वा गन्धर्वनगरोपमान् । ममंथुरुग्रं त्वरिताः पुनः क्षीरार्णवं बुधा
कल्पवृक्ष, पारिजात, आंबा व संतानक—हे वृक्ष एकत्र करून गंधर्वनगरासारखे रचून—बुद्धिमानांनी क्षीरार्णव पुन्हा वेगाने व उग्रपणे मथला।
Verse 51
निर्मथ्यमानादुदधेरभवत्सूर्यवर्चसम् । रत्नानामुत्तमं रत्नं कौस्तुभाख्यं महाप्रभम्
समुद्र मंथन होत असता सूर्यसमान तेज प्रकट झाले—रत्नांतील उत्तम रत्न, महाप्रभ ‘कौस्तुभ’ नावाचा दिव्य मणी।
Verse 52
स्वकीयेन प्रकाशेन भासयंतं जगत्त्रयम् । चिंतामणिं पुरस्कृत्य कौस्तुभं ददृशुर्हि ते
स्वतःच्या प्रकाशाने तो त्रिलोकी उजळवीत होता; चिंतामणीला अग्रस्थानी ठेवून त्यांनी खरोखरच कौस्तुभाचे दर्शन घेतले।
Verse 53
सर्वे सुरा ददुस्तं वै कौस्तुभं विष्णवे तदा । चिंतामणि ततः कृत्वा मध्ये चैव सुरासुराः । ममंथुः पुनरेवाब्धिं गर्जंतस्ते बलोत्कटाः
तेव्हा सर्व देवांनी तो कौस्तुभ विष्णूला अर्पण केला. नंतर चिंतामणीला मध्यस्थ बक्षीस मानून देव-दानव—बलाने उन्मत्त, गर्जना करीत—समुद्र पुन्हा मंथू लागले।
Verse 54
मथ्यमानात्ततस्तस्मादुच्चैःश्रवाः समद्भुतम् । बभूव अश्वो रत्नानां पुनश्चैरावतो गजः
मंथन सुरूच राहिल्यावर त्या समुद्रातून अद्भुत उच्चैःश्रवा प्रकट झाला—अश्वरत्नांतील श्रेष्ठ; आणि नंतर ऐरावत गजही प्रकट झाला।
Verse 55
तथैव गजरत्नं च चतुःषष्ट्या समन्वितम् । गजानां पांडुराणां च चतुर्द्दन्तं मदान्वितम्
तसेच गजरत्नही प्रकट झाले, चौसष्ट (इतर) गजांनी युक्त—पांढऱ्या गजांचा अधिपती, चतुर्दंत, मद-वीर्याने परिपूर्ण।
Verse 56
तान्सर्वान्मध्यतः कृत्वा पुनश्चैव ममंथिरे । निर्मथ्यमानादुदधेर्निर्गतानि बहून्यथ
ते सर्व निधी मध्यभागी ठेवून त्यांनी पुन्हा मंथन केले। समुद्र नीट मथला गेल्यावर त्यातून तेव्हा आणखी अनेक वस्तू प्रकट झाल्या।
Verse 57
मदिरा विजया भृंगी तथा लशुनगृंजनाः । अतीव उन्मादकरो धत्तूरः पुष्करस्तथा
तेव्हा मदिरा, विजया, भृंगी तसेच लसूण व कांदा प्रकट झाले; आणि अत्यंत उन्मादकारक धतुरा व पुष्करही उत्पन्न झाले।
Verse 58
स्थापिता नैकपद्येन तीरे नदनदीपतेः । पुनश्च ते तत्र महासुरेन्द्रा ममंथुरब्धिं सुरसत्तमैः सह
नैकपद्याने त्या नदीनदीपतीच्या तीरावर ठेविल्या. मग तेथेच महासुरेंद्रांनी श्रेष्ठ देवांसह समुद्राचे मंथन केले।
Verse 59
निर्मथ्यमानादुदधेस्तदासीत्सा दिव्य लक्ष्मीर्भुवनैकनाथा । आन्वीक्षिकीं ब्रह्मविदो वदंति तथआ चान्ये मूलविद्यां गृणंति
समुद्र मथला जात असता तेव्हा दिव्य तेजस्विनी लक्ष्मी प्रकट झाली—तीच सर्व भुवनांची एकमेव अधीश्वरी. ब्रह्मवेत्ते तिला ‘आन्वीक्षिकी’ म्हणतात, तर अन्य तिला मूलविद्या म्हणून स्तवितात।
Verse 60
ब्रह्मविद्यां केचिदाहुः समर्थाः केचित्सिद्धिमृद्धिमाज्ञा मथाशाम् । यां वैष्णवीं योगिनः केचिदाहुस्तथा च मायां मायिनो नित्ययुक्ताः
काही समर्थ जन तिला ब्रह्मविद्या म्हणतात; काही तिला सिद्धी व समृद्धी—इष्टार्थांवर आज्ञा देणारी—असे मानतात. काही योगी तिला वैष्णवी शक्ती म्हणतात, आणि नित्य मायाविद्येत रत मायावी जन तिलाच माया म्हणतात।
Verse 61
वदंति सर्वे केनसिद्धांतयुक्तां यां योगमायां ज्ञानशक्त्यान्विता ये
सर्वजण तिला निर्णायक तर्क व सिद्धान्तांनी प्रतिष्ठित मानतात—जिला ते योगमाया म्हणतात, जी ज्ञानशक्तीने युक्त आहे।
Verse 62
ददृशुस्तां महालक्ष्मीमायांती शनकैस्तदा । गौरां च युवतीं स्निग्धां पद्मकिंजल्कभूषणाम्
तेव्हा त्यांनी महालक्ष्मीला हळूहळू येताना पाहिले—गौरवर्णा, युवती, स्निग्ध तेजस्विनी, कमळाच्या केसरांच्या भूषणांनी विभूषित।
Verse 63
सुस्मितां सुद्विजां श्यामां नवयौवनभूषणाम् । विचित्रवस्त्राभरणरत्नानेकोद्यतप्रभाम्
ती मंदस्मित, उज्ज्वल दंतशोभेने युक्त, श्यामकांतीने मनोहर, नवयौवनाने विभूषित होती; विचित्र वस्त्रे, आभूषणे व अनेक रत्नांच्या तेजाने तिची प्रभा उधळत होती।
Verse 64
बिंबोष्ठीं सुनसां तन्वीं सुग्रीवां चारुलोचनाम् । सुमध्यां चारुजघनां बृहत्कटितटां तथा
तिचे ओठ पिकलेल्या बिंबफळासारखे; नाक सुडौल; देह सडपातळ; ग्रीवा सुंदर; डोळे मनोहर. तिची कंबर नाजूक, नितंब रम्य, आणि कटिप्रदेश विस्तीर्ण व तेजस्वी होता।
Verse 65
नानारत्नप्रदीपैश्च नीराजितमुखांबुजाम् । चारुप्रसन्नवदनां हारनूपूरशोभिताम्
अनेक रत्नदीपांच्या नीराजनाने तिचे कमलमुख पूजित झाले; तिचे मुख प्रसन्न व मनोहर होते, आणि ती हार व नूपुरांनी शोभून दिसत होती।
Verse 66
मूर्द्धनि ध्रियमाणेन च्छत्रेणापि विराजिताम् । चामरैर्वीज्यमानां तां गंगाकल्लोललोहितैः
मस्तकावर धरलेल्या राजछत्रामुळे ती अधिकच शोभून दिसली. गंगेच्या लाटांसारख्या अरुण छटेचे चामर तिच्यावर सर्व बाजूंनी वाऱ्याने हलविले जात होते.
Verse 67
पांडुरं गजमारूढां स्तूयमानां महर्षिभिः । सुरद्रुमपुष्पमालां बिभ्रतीं मल्लिकायुताम्
ती पांढऱ्या हत्तीवर आरूढ होऊन तेजस्वी दिसत होती आणि महर्षी तिची स्तुती करीत होते. तिने सुरद्रुमाच्या पुष्पांची माळ धारण केली होती, त्यात मल्लिका (चमेली) मिसळलेली होती.
Verse 68
कराग्रे ध्रियमाणां तां दृष्ट्वा देवाः समुत्सुकाः । आलोकनपरा यावत्तावत्तान्ददृशे ह्यसौ
तिला अग्रभागी धरून नेत आहेत असे पाहून देव उत्सुक झाले व दर्शनात तल्लीन झाले. जितका वेळ ते तिला पाहत राहिले, तितकाच वेळ तीही निश्चयाने त्यांच्याकडे पाहत राहिली.
Verse 69
देवांश्च दानवांश्चैव सिद्धचारणपन्नगान् । यथा माता स्वपुत्रांश्च महालक्ष्मीस्तथा सती
त्या सती महालक्ष्मीने देव, दानव, सिद्ध, चारण आणि पन्नग यांच्याकडे असे पाहिले, जसे माता आपल्या पुत्रांकडे पाहते.
Verse 70
आलोकितास्तथा देवास्तया लक्ष्म्या श्रियान्विताः । सञ्जातास्तत्क्षणादेव राज्य लक्षणलक्षिताः । दैत्यास्ते निःश्रिका जाता ये श्रियाऽनवलोकिताः
लक्ष्मीच्या दृष्टीने ज्यांना पाहिले गेले ते देव तत्क्षणी श्रीसमृद्ध झाले आणि राज्यलक्षणांनी चिन्हित झाले. पण ज्यांच्याकडे श्रीने दृष्टी टाकली नाही असे ते दैत्य तेज व भाग्य हरपून निःश्रीक झाले.
Verse 71
निरीक्ष्यमाणा च तदा मुकुन्दं तमालनीलं सुकपोलनासम् । विभ्राजमानं वपुषा परेण श्रीवत्सलक्ष्मं सदयावलोकम्
तेव्हा तिने मुकुंदाला पाहिले—तामालवृक्षासारखा श्याम, सुंदर कपोल व नासिका असलेला, दिव्य तेजाने उजळलेला, श्रीवत्सचिन्हधारी आणि करुण दृष्टीचा।
Verse 72
दृष्ट्वा तदैव सहसा वनमालयान्विता लक्ष्मीर्गजादवततार सुविस्मयंती । कंठे ससर्ज पुरुषस्य परस्य विष्णोर्मालां श्रिया विरचितां भ्रमरैरुपेताम्
त्यांना पाहताच वनमालेने अलंकृत लक्ष्मी विस्मयाने भरून सहसा हत्तीवरून उतरली आणि भ्रमरांनी वेढलेली, शोभेने रचलेली माळ परमपुरुष विष्णूच्या कंठात अर्पण केली।
Verse 73
वामांगमाश्रित्य तदा महात्मनः सोपाविशत्तत्र समीक्ष्य ता उभौ । सुराः सदैत्या मुदमापुरद्भुतां सिद्धाप्सरः किंनरचारणाश्च
मग ती त्या महात्मा प्रभूच्या वामांगाचा आश्रय घेऊन तेथे बसली. त्या दोघांना एकत्र पाहून देव, दैत्य, तसेच सिद्ध, अप्सरा, किन्नर व चारण—सर्वांना अद्भुत आनंद झाला।
Verse 74
सर्वेषामेव लोकानामैकपद्येन सर्वशः । हर्षो महानभूत्तत्र लक्ष्मीनारायणागमे
लक्ष्मी-नारायणांच्या समागमाने तेथे सर्व लोकांत एकाच क्षणी सर्वथा महान हर्ष उत्पन्न झाला।
Verse 75
लक्ष्म्या वृतो महाविष्णुर्लक्ष्मीस्तेनैव संवृता । एवं परस्परं प्रीत्या ह्यवलोकनतत्परौ
लक्ष्मीने वेढलेले महाविष्णू होते आणि लक्ष्मीही त्यांच्याच आलिंगनात होती. अशा परस्पर प्रीतीने ते दोघे एकमेकांकडे पाहण्यातच तल्लीन राहिले।
Verse 76
शंखाश्च पटहाश्चैव मृदंगानकगोमुखाः । भेर्यश्च झर्झरीणां च स शब्दस्तुमुलोऽभवत्
शंख, पटह, मृदंग, आनक व गोमुख, तसेच भेरी व झर्झरी—या सर्वांचा त्या वेळी प्रचंड तुमुल नाद उठला।
Verse 77
बभूव गायकानां च गायनं सुमहत्तदा । ततानि विततान्येन घानानि सुषिराणि च
तेव्हा गायकांचे गायन अत्यंत भव्य झाले; आणि तंत्री, वितत, घान व सुषिर—सर्व प्रकारची वाद्येही निनादू लागली।
Verse 78
एवं वाद्यप्रभेदैश्च विष्णुं सर्वात्मना हरिम् । अतोषयन्सुगीतज्ञा गंधर्वाप्सरसां गणाः
अशा रीतीने विविध वाद्यप्रकारांनी, सुगीत-निपुण गंधर्व व अप्सरांचे गण सर्वात्मभावे विष्णु-हरिला प्रसन्न करू लागले।
Verse 79
तथा जगुर्नारदतुंबुरादयो गंधर्वयक्षाः सुरसिद्ध संघाः । संसेवमानाः परमात्मरूपं नारायणं देवमगाधबोधम्
तसेच नारद, तुंबुरु इत्यादी गंधर्व-यक्ष, तसेच देव व सिद्धांचे संघही गाऊ लागले—परमात्मस्वरूप, अगाध बोध असलेल्या देव नारायणाची भक्तिभावाने सेवा करीत।