Adhyaya 61
अध्याय ६१ मध्ये द्वारकेच्या राजसभेतील प्रसंगानंतर साधनेची विधीमालिका येते. घटोत्कच पुत्र बर्बरीकासह द्वारकेत येतो; नगररक्षकांना तो प्रथम शत्रू राक्षस वाटतो, पण नंतर तो भक्त व दर्शनार्थी असल्याचे कळते. सभेत बर्बरीक श्रीकृष्णांना विचारतो—धर्म, तप, धन, त्याग, भोग, मोक्ष यांपैकी खरे ‘श्रेयस्’ कोणते? श्रीकृष्ण वर्णानुसार आचार सांगतात—ब्राह्मणांस स्वाध्याय, संयम व तप; क्षत्रियांना बलवर्धन, दुष्टदमन व सज्जनरक्षण; वैश्यांना गोपालन-कृषी-वाणिज्यज्ञान; शूद्रांना द्विजसेवा, शिल्पकर्म व मूलभूत भक्तिधर्म। बर्बरीक क्षत्रिय असल्याने प्रथम देवी-आराधनेने अतुल बल मिळवावे असे श्रीकृष्ण सांगतात. गुप्तक्षेत्री दिग्देवी व दुर्गेच्या विविध रूपांची पूजा, अर्पण व स्तुती केल्यास देव्या प्रसन्न होऊन बल, संपत्ती, कीर्ती, कुलक्षेम, स्वर्ग आणि मोक्षही देतात. श्रीकृष्ण त्याला ‘सुहृदय’ असे नाव देऊन तेथे पाठवतात; त्रिकाल पूजेनंतर देव्या प्रकट होऊन शक्तिप्रदान करतात व विजय-सहचर्यासाठी तेथेच निवास करण्यास सांगतात। यानंतर विजय नावाचा ब्राह्मण विद्यासिद्धीसाठी येतो; स्वप्नादेशाने देव्या त्याला सुहृदयाची मदत घेण्यास सांगतात. पुढे रात्रविधीचा क्रम—उपवास, देवालयपूजा, मंडलरचना, रक्षणार्थ कीलस्थापन, आयुधसंस्कार, तसेच विघ्ननाश व अभिष्टसिद्धीसाठी गणपतीमंत्रासह तिलक-पूजा-होमची सविस्तर पद्धत—वर्णन होऊन अध्यायकोलोफनाने समाप्ती होते।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । ततो घटोत्कचो मुक्त्वा तत्र कामकटंकटाम् । पुत्रेणानुगतो धीमान्वियता द्वारकां ययौ
सूत म्हणाले—तेव्हा धीमान घटोत्कच तेथे कामकटंकटा सोडून, पुत्रासह आकाशमार्गे द्वारकेस गेला.
Verse 2
आगच्छन्तं च तंदृष्ट्वा राक्षसं राक्षसानुगम् । द्वारकावासिनो योधाश्चक्रुरत्युल्बणं रवम्
राक्षसांच्या संगतीने येणाऱ्या त्या राक्षसाला पाहून, द्वारकावासी योद्ध्यांनी अत्यंत उग्र असा गजर केला.
Verse 3
ग्रामे ग्रामे सुसंनद्धा नवलक्षमिता रथाः । राक्षसौ द्वौ समायातौ पात्येतां विशिखैरिति
गावोगावी नीट सज्ज झालेले, असंख्य रथ तयार करण्यात आले. लोक म्हणू लागले—“दोन राक्षस आले आहेत; त्यांना बाणांनी पाडा.”
Verse 4
तान्गृहीतायुधान्दृष्ट्वा यदुवीरान्घटोत्कचः । प्रगृह्य विपुलं बाहुं जगौ तारस्वरेण सः
हातात शस्त्रे घेतलेल्या यादववीरांना पाहून घटोत्कचाने आपली विशाल भुजा उचलली आणि घनगंभीर, स्पष्ट स्वरात बोलला.
Verse 5
राक्षसं वित्त मां वीरा भीमपुत्रं घटोत्कचम् । सुप्रियं वासुदेवस्य प्रणामार्थमुपागतम्
“वीरांनो, मला ओळखा—मी भीमपुत्र राक्षस घटोत्कच आहे. वासुदेवाचा प्रिय, प्रणाम करण्यासाठी येथे आलो आहे.”
Verse 6
निवेदयत मां प्राप्तं यादवेन्द्राय सात्मजम् । इति तस्य वचः श्रुत्वा ते कृष्णाय न्यवेदयन्
“यादवेंद्राला कळवा की मी पुत्रासह येथे आलो आहे.” असे त्याचे वचन ऐकून त्यांनी कृष्णाला निवेदन केले.
Verse 7
आह देवः सभास्थश्च शीघ्रमत्राव्रजत्वसौ । ततः प्रवेशयामासुर्द्वारकां ते घटोत्कचम्
सभेत विराजमान देव म्हणाले—“तो लवकर येथे यावा.” मग त्यांनी घटोत्कचाला द्वारकेत प्रवेश करविला.
Verse 8
सपुत्रः सोऽपि रम्याणि वनान्युपवनानि च । क्रीडाशैलांश्च हर्म्याणि संपश्यन्नागतः सभाम्
तोही आपल्या पुत्रासह रम्य वने व उपवने, क्रीडापर्वत व प्रासादसदृश भवनें पाहात पाहात अखेरीस सभामंडपात आला।
Verse 9
स तत्र उग्रसेनं च वसुदेवं च सात्यकिम् । अक्रूररामप्रमुखान्ववन्दे कृष्णमेव च
तेथे त्याने उग्रसेन, वसुदेव व सात्यकी यांना; अक्रूर, राम व अन्य प्रमुखांना—आणि स्वयं श्रीकृष्णालाही—वंदन केले।
Verse 10
तं पादयोर्निपतितं समालिंग्य सहात्मजम् । साशिषं स्वसमीपस्थमुपवेश्येदमब्रवीत्
तो त्यांच्या चरणांवर पडताच (श्रीकृष्णांनी) त्याला पुत्रासह आलिंगन केले, आशीर्वाद दिला, जवळ बसविले आणि मग असे म्हणाले।
Verse 11
पुत्र राक्षसशार्दूल कुरूणां कुलवर्धन । कुशलं सर्वतः कच्चित्किमर्थस्ते समागमः
हे पुत्रा, राक्षसशार्दूल, कुरुकुलवर्धना! सर्व प्रकारे कुशल आहेस ना? कोणत्या प्रयोजनाने येथे आला आहेस?
Verse 12
घटोत्कच उवाच । देव युष्मत्प्रसादेन सर्वतः कुशलं मम । श्रूयतां कारणं स्वामिन्यदर्थमहमागतः
घटोत्कच म्हणाला—हे देव! आपल्या कृपेने मी सर्व प्रकारे कुशल आहे. हे स्वामिन्, ज्या कारणासाठी, ज्या प्रयोजनासाठी मी आलो आहे ते ऐका।
Verse 13
देवोपदिष्ट भार्यायां जातोऽयं तनयो मम । स च प्रश्नं वक्ष्यति त्वां श्रूयतामागतस्त्वतः
देवोपदेशाने प्राप्त झालेल्या पत्नीपासून माझा हा पुत्र जन्मला आहे। तो तुला एक प्रश्न विचारेल—कृपया तो ऐक; म्हणूनच मी तुझ्याकडे आलो आहे।
Verse 14
श्रीकृष्ण उवाच । वत्स मौर्वेय ब्रूहि त्वं सर्वं पृच्छ यदिच्छसि । यथा घटोत्कचो मह्यं सुप्रियश्च तथा भवान्
श्रीकृष्ण म्हणाले—वत्स मौर्वेय, निर्भयपणे सर्व सांग; जे इच्छशील ते विचार. जसा घटोत्कच मला अतिशय प्रिय आहे, तसाच तूही आहेस।
Verse 15
बर्बरीक उवाच । प्रणम्य त्वामादिदेवं मनोबुद्धिसमाधिभिः । प्रक्ष्यामि केन श्रेयः स्याज्जंतोर्जातस्य माधव
बर्बरीक म्हणाला—आदिदेव, मन-बुद्धी व समाधीने तुला प्रणाम करून, हे माधव, मी विचारतो—जन्मलेल्या जीवाचे परम श्रेय कशाने होते?
Verse 16
केचिच्छ्रेयो धर्ममाहुरैश्वर्यं त्यागभोजनम् । केचिद्दमं तपो द्रव्यं भोगान्मुक्तिं च केचन
काही जण धर्मालाच श्रेय म्हणतात; काही ऐश्वर्य-संपत्तीला, तर काही त्यागयुक्त साध्या भोजनाला। काही दम, तप, धन, भोग—आणि काही भोगातून मुक्ती म्हणजे मोक्षालाही श्रेय म्हणतात।
Verse 17
तदेवं शतसंख्येषु श्रेयस्सु पुरुषोत्तम । मम चैवं कुलस्यास्य श्रेयो यद्ब्रूहि निश्चितम्
अशा शेकडो ‘श्रेय’ांमध्ये, हे पुरुषोत्तम, माझ्यासाठी आणि या कुलासाठी जे खरे श्रेय आहे ते निश्चित करून सांगावे।
Verse 18
श्रीकृष्ण उवाच । वत्स पृथक्पृथक्प्रोक्तं वर्णानां श्रेय उत्तमम् । ब्राह्मणानां तपो मूलं दमोऽध्ययनमेव च
श्रीकृष्ण म्हणाले—वत्सा, प्रत्येक वर्णासाठी वेगवेगळे परम श्रेय सांगितले आहे। ब्राह्मणांचे मूळ तप आहे; त्यासोबत दम (इंद्रियनिग्रह) आणि स्वाध्यायही आहे।
Verse 19
धर्मप्रकटनं चापि श्रेय उक्तं मनीषिभिः । बलं साध्यं पूर्व मेव क्षत्रियाणां प्रकीर्तितम्
मनीषींनी धर्माचे प्रकटन व पालन हेही श्रेय सांगितले आहे। आणि क्षत्रियांसाठी बल हेच प्रथम साध्य मानले गेले आहे, असे कीर्तित आहे।
Verse 20
दुष्टानां शासनं चापि साधूनां परिपालनम् । पाशुपाल्यं च वैश्यानां कृषिर्विज्ञानमेव च
दुष्टांचे शासन (दंड) आणि साधूंचे परिपालन—हेही कर्तव्य आहे। वैश्यांसाठी पशुपालन, शेती आणि व्यवहारज्ञान हेच प्रशंसनीय कर्म आहे।
Verse 21
शूद्रस्य द्विजशुश्रूषा तया जीवन्वणिग्भवेत् । शिल्पैर्वा विविधैर्जीवेद्द्विजातिहितमाचरन्
शूद्राची उपजीविका द्विजांची सेवा आहे; तिच्यामुळे तो जगून व्यापारीसारखा समृद्धही होऊ शकतो। किंवा विविध शिल्पकौशल्यांनी उपजीविका करावी, द्विजातिहित आचरत।
Verse 22
भार्यारतिर्भृत्यपोष्टा शुचिः श्रद्धा परायणः । नमस्कारेण मन्त्रेण पंचयज्ञान्न हापयेत्
तो पत्नीवर प्रेम-निष्ठा ठेवो, भृत्य व आश्रितांचे पोषण करो, शुचिर्भूत राहो आणि श्रद्धेत परायण राहो। नमस्कार व मंत्राने पंचयज्ञ कधीही टाळू नये।
Verse 23
तद्भवान्क्षत्रियकुले जातोऽसि कुरु तच्छृणु । बलं साधय पूर्वं त्वमतुलं तेन शिक्षय
तू क्षत्रियकुळात जन्मला आहेस; माझे वचन ऐक व तसेच कर. प्रथम अतुल बल साध्य कर; त्याच बळाने स्वतःला शिक्षित व शिस्तबद्ध कर.
Verse 24
दुष्टान्पालय साधूंश्च स्वर्गमेवमवाप्स्यसि । बलं च लभ्यते पुत्र देवीनां सुप्रसादतः
दुष्टांना आवर घाल व साधूंचे रक्षण कर; असे केल्याने तू स्वर्ग प्राप्त करशील. आणि पुत्रा, देविंच्या सुप्रसादाने बळही मिळते.
Verse 25
तद्भवान्बलप्राप्त्यर्थं देव्याराधनमाचर
म्हणून बळप्राप्तीसाठी तू देवीची आराधना कर.
Verse 26
बर्बरीक उवाच । कस्मिन्क्षेत्रे च कां देवीं कथमाराधयाम्यहम् । एतत्प्रसादप्रवणं मनः कृत्वा निवेदय
बर्बरीक म्हणाला: कोणत्या क्षेत्रात, कोणत्या देवीची, आणि कशा प्रकारे मी आराधना करू? तिच्या कृपेप्रती मन झुकवून हे मला सांगा.
Verse 27
सूत उवाच । इति पृष्टः क्षणं ध्यात्वा प्राह दामोदरो विभुः । वत्स क्षेत्रं प्रवक्ष्यामि यत्र तप्स्यसि तत्तपः । गुप्तक्षेत्रमिति ख्यातं महीसागरसंगमे
सूत म्हणाला: असे विचारल्यावर, समर्थ दामोदराने क्षणभर ध्यान करून म्हटले—‘वत्सा, ज्या क्षेत्रात तू ते तप करशील ते मी सांगतो. भूमी व सागर यांच्या संगमावर ते “गुप्तक्षेत्र” म्हणून प्रसिद्ध आहे.’
Verse 28
तत्र त्रिभुवने याश्च संति देव्यः पृथग्विधाः । नारदेन समानीतास्ताश्चैक्यं सुमहात्मना
तेथे त्रिभुवनात असलेल्या विविध स्वरूपांच्या देव्या नारदांनी एकत्र आणल्या; आणि महात्म्यशक्तीच्या प्रभावाने त्या सर्व एकरूप होऊन एकत्वास प्राप्त झाल्या।
Verse 29
चतस्रस्तस्य दिग्देव्यो नव दुर्गाश्च संति याः । समाराधय ता गत्वा तासामैक्यं हि दुर्लभम्
तेथे चार दिशांच्या रक्षक दिग्देव्या आहेत आणि नऊ दुर्गाही आहेत. तू तेथे जाऊन त्यांची यथोचित आराधना कर; कारण त्या शक्तींचे एकत्व मिळणे खरोखर दुर्लभ आहे।
Verse 30
नित्यं पूजय ताः पुत्र पुष्पधूपविलेपनैः । स्तुतिभिश्चोपहारैश्च यथा तुष्यति तास्तव
हे पुत्रा, दररोज पुष्प, धूप व सुगंधित लेपनांनी त्यांची पूजा कर; तसेच स्तुती व अर्पणांनीही, जेणेकरून त्या तुझ्यावर प्रसन्न होतील।
Verse 31
तुष्टासु देवीषु बलं धनं च कीर्तिश्च पुत्राः सुभगाश्च दाराः । स्वर्गस्तथा मुक्तिपदं च सत्सुखं न दुर्लभं सत्यमेतत्तवोक्तम्
देव्या प्रसन्न झाल्या की बल, धन व कीर्ती, योग्य पुत्र आणि सौभाग्यवती पत्नी मिळतात; स्वर्ग, मुक्तिपद व खरे सुखही दुर्लभ राहत नाही—तुझे म्हणणे सत्य आहे।
Verse 32
सूत उवाच । एवमुक्त्वा बर्बरीकं कृष्णः प्राह घटोत्कचम् । घटोत्कचार्य पुत्रस्ते दृढं सुहृदयो ह्यसौ
सूत म्हणाले—असे बर्बरीकाला सांगून कृष्णाने घटोत्कचाला म्हटले: “हे आर्य घटोत्कचा, तुझा हा पुत्र खरोखर दृढचित्त व सच्चा स्नेही मित्र आहे।”
Verse 33
तस्मात्सुहृदयेत्येवं दत्तं नाम मया द्विकम् । एवमुक्त्वा समालिंग्य संतर्ज्य विविधैर्धनैः
म्हणून मी त्याला ‘सुहृदय’ हे द्विविध नाव दिले आहे. असे बोलून त्याने त्याला आलिंगन दिले आणि विविध धन-उपहारांनी सन्मान केला.
Verse 34
गुप्तक्षेत्राय भगवान्बर्बरीकं समादिशत् । सोऽथ कृष्णं नमस्कृत्य पितरं यादवांश्च तान्
त्यानंतर भगवानांनी बर्बरीकाला गुप्तक्षेत्राकडे जाण्याची आज्ञा केली. तेव्हा त्याने श्रीकृष्णाला, आपल्या पित्याला आणि त्या यादवांना नमस्कार केला.
Verse 35
अनुज्ञाप्य च तान्सर्वान्गुप्तक्षेत्रं समाव्रजत् । घटोत्कचोऽपि कृष्णेन विसृष्टः स्ववनं ययौ
सर्वांची अनुमती घेऊन तो गुप्तक्षेत्राकडे निघून गेला. घटोत्कचही श्रीकृष्णांनी निरोप दिल्यावर आपल्या वननिवासाकडे परतला.
Verse 36
स्मरन्पुत्रगुणान्पत्न्या स्वराज्यं समपालयत् । ततः सुहृदयो धीमान्दग्धस्थल्यां कृताश्रमः
पुत्र व पत्नी यांच्या गुणांचे स्मरण करीत तो आपल्या राज्याचे पालन करीत राहिला. नंतर धीमान् सुहृदयाने दग्धस्थली येथे आश्रम स्थापन केला.
Verse 37
त्रिकालं पूजयामास देवीः कर्मसमाधिभिः । नित्यं पुष्पैश्च धूपैश्च उपहारैः पृथग्विधैः
तो त्रिकाळ कर्म-समाधीने देवतांची पूजा करीत असे. नित्य पुष्प, धूप आणि विविध प्रकारचे उपहार अर्पून आराधना करीत असे.
Verse 38
तस्याराधयतो देव्यस्तुतुषुर्हायनैस्त्रिभिः । ततः प्रत्यक्षतो भूत्वा बलात्तस्य महात्मनः
त्याच्या अखंड आराधनेने देव्या तीन वर्षांत संतुष्ट झाल्या। मग त्या प्रत्यक्ष रूपाने प्रकट होऊन त्या महात्म्यास बल देण्यास सिद्ध झाल्या।
Verse 39
बलं यत्त्रिषु लोकेषु कस्यचिन्नास्ति दुर्लभम् । ऊचुश्च कंचित्कालं त्वं वसात्रैव महाद्युते
त्या म्हणाल्या—“त्रिलोकीत ज्याचे मिळणे कोणालाही दुर्लभ असे बल आम्ही तुला देऊ. आणि हे महाद्युते, काही काळ तू इथेच वास कर.”
Verse 40
संगत्या विजयस्य त्वं भूयः श्रेयो ह्यवाप्स्यसि । इत्युक्तः सर्वदेवीभिः स तत्रैव व्यवस्थितः
“विजयाच्या संगतीने तुला अधिकच श्रेय प्राप्त होईल।” असे सर्व देवांनी सांगितल्यावर तो तिथेच स्थिर राहिला।
Verse 41
आजगामाथ विजयो नाम्ना मागधब्राह्मणः । स सर्वां पृथिवीं कृत्वा पादाक्रांतां द्विजोत्तमः
मगधदेशातील ‘विजय’ नावाचा ब्राह्मण तेव्हा आला—श्रेष्ठ द्विज—ज्याने जणू संपूर्ण पृथ्वी पायाखाली तुडविल्यासारखी करून सर्वत्र भ्रमण केले होते।
Verse 42
काश्यां विद्याबलं प्राप्य साधनार्थमुपाययौ । गुहेश्वरमुखान्येष सप्तलिंगान्यपूजयत्
काशीत विद्याबल प्राप्त करून तो साधनासिद्धीसाठी तेथे आला. गुहेश्वरापासून आरंभ करून त्याने सात लिंगांची विधिपूर्वक पूजा केली.
Verse 43
आराधयामास चिरं देवीर्विद्याफलाप्तये । ततस्तुष्टास्तस्य देव्यः स्वप्ने प्रोचुरिदं वचः
मंत्रविद्येचे फळ मिळावे म्हणून त्याने दीर्घकाळ देवतांची आराधना केली. तेव्हा प्रसन्न झालेल्या देवांनी स्वप्नात त्याला हे वचन सांगितले.
Verse 44
विद्यां साधय त्वं साधो सिद्धमातुः पुरोंऽगणे । अयं भक्तः सुहृदयः साहाय्यं ते करिष्यति
“हे साधो, सिद्धमातेच्या प्रांगणात तू आपली मंत्रविद्या सिद्ध कर. हा भक्त, सुहृदय जन तुला साहाय्य करील.”
Verse 45
ततस्तद्वचनं श्रुत्वा विजयः स्वप्नमध्यतः । उत्थाय गत्वा देव्यास्तं वव्रे भीमात्म जात्मजम्
ते वचन ऐकून विजय स्वप्नातून जागा झाला. उठून बाहेर जाऊन देवीच्या संकेताप्रमाणे त्या महाबलवान पुरुषाच्या पुत्राला साहाय्यासाठी निवडले.
Verse 46
सोऽपि देवीवचः श्रुत्वा मेने साहाय्यकारणम् । ततः कृष्णचतुर्दश्यामुपोष्य विजयः शुचिः
त्यानेही देवीचे वचन ऐकून आपण साहाय्याचे कारण आहोत असे जाणले. मग कृष्णपक्षातील चतुर्दशीला शुद्ध होऊन विजयाने उपवास केला.
Verse 47
स्नात्वाभ्यर्च्यैव लिंगानि देवीश्चैवार्चयत्पृथक् । कृत्वा स्नानमुपोष्यैव बर्बरीकोंऽतिकेऽभवत्
स्नान करून त्याने लिंगांची पूजा केली आणि देवतांचीही वेगवेगळी अर्चना केली. असे स्नान व उपवास करून तो बर्बरीकाच्या सान्निध्यात गेला.
Verse 48
प्रथमायां ततो रात्रौ ययौ सिद्धांबिकापुरः । मंडलं तत्र कृत्वा च भगाकारं करान्नव
मग पहिल्या रात्री तो सिद्धाम्बिकेच्या समोर गेला. तेथे त्याने नवद्वारयुक्त भगाकार मांडल रेखाटले.
Verse 49
अष्टदिक्ष्वष्टकीलांश्च निखन्यैव ससूत्रकान् । कृष्णाजिनधरो भूत्वा बर्बरीकसमन्वितः
आठही दिशांना त्याने सूत्रांनी बांधलेले आठ कील रोवले. कृष्णाजिन परिधान करून, बर्बरीकासह तो विधीत प्रवृत्त झाला.
Verse 50
शिखामाबद्ध्य दिग्बंधं कृत्वा रेभे ततो विधिम् । मध्ये वै मंडलस्यापि कुंडे शुभ्रे त्रिमेखलं
शिखा बांधून व दिग्बंधन करून त्याने मग विधी सुरू केली. मांडलाच्या मध्यभागी स्वच्छ शुभ्र कुंडात त्रिमेखलेची रचना केली.
Verse 51
समर्प्य च ततः खड्गं खादिरं मंत्रतेजितम् । संस्थाप्य कीलानभितो बर्बरीकमथाब्रवीत्
त्यानंतर मंत्रतेजाने अभिमंत्रित खादिर-खड्ग अर्पण करून, सर्व बाजूंनी कील बसवून तो बर्बरीकाला म्हणाला.
Verse 52
शुचिर्विनिद्रः संतिष्ठ स्तवं देव्याः समुद्गिरन् । यावत्कर्म करोम्येष यथा विघ्नं न जायते
“तू शुद्ध व पूर्ण जागा राहून उभा राहा आणि देवीचा स्तव गात राहा; मी हे कर्म पूर्ण करेपर्यंत, जेणेकरून कोणताही विघ्न उत्पन्न होऊ नये.”
Verse 53
इत्युक्ते संस्थिते तत्र बर्बरीके महाबले । विजयः शोषणं दाहं प्लावनं कृतवान्यमी
असे सांगितल्यावर तेथे महाबली बर्बरीक स्थिर उभा राहिला; मग विजयाने विधीनुसार शोषण, दाह आणि प्लावन ही कर्मे केली।
Verse 54
ततः सुखासनो भूत्वा गुंगुरुभ्यो नमः इति । मंत्रमष्टोत्तरशतं जप्त्वा गुरुभ्यः प्रणम्य च । ततो गणेश्वरविधानमारब्धवान्
त्यानंतर तो सुखासनात बसून “गुरुभ्यो नमः” असे म्हणत मंत्राचा १०८ वेळा जप करून, गुरूंना प्रणाम करून मग गणेश्वर-विधान आरंभ करू लागला।
Verse 55
अथातः संप्रवक्ष्यामि मंत्रं गणपतेः परम्
आता मी गणपतीचा परम मंत्र सांगतो।
Verse 56
सर्वकार्यकरं स्वल्पं महार्थं सर्वसिद्धिदम्
हा मंत्र सर्व कार्ये सिद्ध करणारा आहे; अल्प असूनही महार्थयुक्त आहे आणि सर्व सिद्धी देणारा आहे।
Verse 57
ओंगांगींगूंगैंगौंगः सप्ताक्षरोऽयं महामंत्रः । ओंगणपतिमंत्रस्य गणको नाम ऋषिः विघ्नेश्वरो देवता गं बीजम् ओंशक्तिः पूजार्थे जपार्थे वा तिलकार्थे वा मनस ईप्सितार्थे होमार्थे वा विनियोग इति । साध कस्य पूर्वं तिलककरणम् । ओंगांगणपतये नमः । इति तिलकस्योपरि अक्षतान्दद्यात् अनेन मन्त्रेण । ॐ गांगणपतये नमः । इति तिलकमंत्रः । ओंगां गणपतये नमः । अनेन मंत्रेण गणेशाय पुष्पांजलित्रयं दद्यात् । मूलमंत्रेणात्र चंदनगंधपुष्पधूपदीपनैवेद्यपूगीफल तांबूलादिकं दद्यात् । अत ऊर्ध्वं मूलमन्त्रेण जपं कुर्यात् । अष्टोत्तरशतं सहस्रं लक्षं कोटिं चेति यथाशक्ति जप्त्वा दशांशहोमार्थे गणेशाग्नये आवाहयामीति अग्निमावाह्य । ॐ गां गणपतये स्वाहेति मन्त्रेण गुग्गुलगुटिकाभिर्होमं विदध्याद्विनियोगं चेति गाणेश्वरो ताकल्पः । य एवं सर्व विघ्नेषु साधयेन्मन्त्रमुत्तमम् । सर्वविघ्नानि नश्यंति मनोभीष्टं च सिध्यति
“ॐ गां गीं गूं गैँ गौं गः”—हा सप्ताक्षरी महामंत्र आहे. ॐ-गणपतीमंत्राचा ऋषी ‘गणक’, देवता विघ्नेश्वर; ‘गं’ बीज आणि ‘ॐ’ शक्ति आहे. याचा विनियोग पूजा, जप, तिलक, मनोइच्छित सिद्धी व होम यांसाठी होतो. साधकाने प्रथम तिलक करावे; नंतर तिलकावर “ॐ गां गणपतये नमः” असे म्हणत अक्षता ठेवाव्यात. याच मंत्राने गणेशाला तीन पुष्पांजली द्याव्यात; आणि मूलमंत्राने चंदन, सुगंध, पुष्प, धूप, दीप, नैवेद्य, सुपारी, फळ, तांबूल इत्यादी अर्पण करावे. पुढे मूलमंत्राने १०८, १०००, १ लाख किंवा १ कोटी—यथाशक्ती जप करावा. मग दशांश होमासाठी “गणेशाग्नये आवाहयामि” म्हणत अग्नीचे आवाहन करून “ॐ गां गणपतये स्वाहा” या मंत्राने गुग्गुळाच्या गुटिका आहुती द्याव्यात. हाच गाणेश्वर-विधान आहे; जो सर्व विघ्नांत हा उत्तम मंत्र साधतो, त्याची सर्व विघ्ने नष्ट होतात आणि मनोइच्छित फल सिद्ध होते।
Verse 58
डाकिन्यो यातुधानाश्च प्रेताद्याश्च भयंकराः । शत्रूणां जायते नाशो वशीकरणमेव च
डाकिणी, यातुधान व प्रेतादी भयंकर शक्ती शमतात; शत्रूंचा नाश होतो आणि वशीकरणही सिद्ध होते।
Verse 59
इमं गाणेश्वरं कल्पं विजानन्विजयोऽपि च । तिलकं विधिना कृत्वा जप्त्वा चाष्टोत्तरं शतम्
हा गाणेश्वर कल्पविधी जाणून विजयानेही विधिपूर्वक टिळक लावून मंत्राचा एकशे आठ वेळा जप केला।
Verse 60
दशांशं गुटिका हुत्वा पूज्य सिद्धिविनायकम् । सिद्धेयक्षेत्रपालस्य चक्रे पूजां ततो निशि
दशांश हवनात गुग्गुळाच्या गुटिका आहुती देऊन सिद्धिविनायकाची पूजा केली; नंतर रात्री सिद्ध यक्ष-क्षेत्रपालाचीही पूजा केली।
Verse 61
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डे कौमारिकाखण्डे महाविद्यासाधने गाणेश्वरकल्पवर्णनंनामैकषष्टितमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणाच्या एक्याऐंशी-साहस्री संहितेतील प्रथम माहेश्वरखण्डातील कौमारिकाखण्डात महाविद्या-साधन प्रसंगातील ‘गाणेश्वर-कल्प-वर्णन’ नावाचा एकसष्टावा अध्याय समाप्त झाला।