Adhyaya 56
या अध्यायात नारद संवादरूपाने क्षेत्र-प्रतिष्ठा, लिंग-माहात्म्य आणि त्यांचे विधिनियम सांगतात. सृष्टीची प्रेरणा होऊन ब्रह्मा सहस्र वर्षे घोर तप करतात; शंकर प्रसन्न होऊन वर देतात. मग ब्रह्मा नगराच्या पूर्वेस महापातकनाशक ब्रह्मसरस खोदतात आणि त्याच्या तीरावर, जिथे साक्षात् शंकराची उपस्थिती मानली आहे, महालिंगाची स्थापना करतात. येथे स्नान, पितरांसाठी पिंडदान, यथाशक्ती दान आणि भक्तिपूजन—विशेषतः कार्तिक महिन्यात—करावे; याचे पुण्य पुष्कर, कुरुक्षेत्र व गंगातीर्थांसमान सांगितले आहे. पुढे मोक्षलिंगाचे वर्णन येते—मोक्षेश्वर नावाचे श्रेष्ठ लिंग प्रीत्यर्थ प्रतिष्ठित केले जाते. दर्भाच्या टोकाने कूप खोदून ब्रह्मा कमंडलूतून सरस्वतीला त्या कूपात आणतात, जीवांच्या मोक्षहितासाठी. कार्तिक शुक्ल चतुर्दशीला त्या कूपात स्नान करून तिळाचे पिंड अर्पण केल्यास ‘मोक्षतीर्थ’ फळ मिळते आणि कुळात वारंवार प्रेतत्व येत नाही—अशी फलश्रुती आहे. जयाादित्यकूप तीर्थाशी गर्भेश्वरपूजा जोडून पुनःपुन्हा गर्भप्रवेश टळतो असे सांगितले आहे; शेवटी श्रद्धेने श्रवण करणेही पावन व फलदायी म्हटले आहे.
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि ब्रह्मेशं लिंगमुत्तमम् । यस्य स्मरणमात्रेण वाजपेयफलं भवेत्
नारद म्हणाले—आता मी ब्रह्मेश नावाच्या परम उत्तम लिंगाचे वर्णन करीन; ज्याचे केवळ स्मरण केले तरी वाजपेय यज्ञफळ मिळते.
Verse 2
एकदा तु पुरा पार्थ सृष्टि कामेन ब्रह्मणा । तपः सुचरितं घोरं सार्धवर्षसहस्रकम्
हे पार्थ, प्राचीन काळी एकदा सृष्टीची इच्छा धरून ब्रह्मदेवांनी सहस्र वर्षांहून अधिक काळ घोर व विधिपूर्वक तप केले.
Verse 3
तपसा तेन सन्तुष्टः पार्वतीपतिशंकरः । वरमस्मै ततः प्रादाल्लोककर्त्रे स्ववांछितम्
त्या तपश्चर्येने संतुष्ट होऊन पार्वतीपति शंकरांनी लोककर्त्या पितामहास त्याचा इच्छित वर प्रदान केला।
Verse 4
ततो हृष्टः प्रमुदितः कृतकृत्यः पितामहः । ज्ञात्वा क्षेत्रस्य माहात्म्यं स्वयं लिंगं चकार ह
त्यानंतर पितामह (ब्रह्मा) हर्षित, प्रमुदित व कृतकृत्य होऊन त्या क्षेत्राचे माहात्म्य जाणून स्वतः लिंग निर्माण करू लागले।
Verse 5
चखान च सरः पुण्यं नाम्ना ब्रह्मसरः शुभम । महीनगरकात्पूर्वे महापातकनाशनम्
त्यांनी महीनगरकाच्या पूर्वेस ‘ब्रह्मसरः’ नावाचे पवित्र व शुभ सरोवर खोदले, जे महापातकांचा नाश करणारे आहे।
Verse 6
अस्य तीरे महालिंगं स्थापयामास वै विभुः । तत्र देवः स्वयं साक्षाद्विद्यते किल शंकरः
त्या सरोवराच्या तीरावर त्या विभूने महालिंग स्थापिले; तेथे साक्षात् देव शंकर स्वतः विराजमान आहेत।
Verse 7
पुष्करादधिकं तीर्थं ब्रह्मेशंनाम फाल्गुन । तत्र स्नात्वा नरो भक्त्या पिण्डदानं समाचरेत्
हे फाल्गुन! ‘ब्रह्मेश’ नावाचे हे तीर्थ पुष्कराहूनही श्रेष्ठ आहे. तेथे भक्तिभावाने स्नान करून मनुष्याने विधिपूर्वक पिंडदान करावे।
Verse 8
दानं चैव यथाशक्त्या कार्तिक्यां च विशेषतः । देवं प्रपूजयेद्भक्त्या ब्रह्मेशं हृष्टमानसः
मनुष्याने यथाशक्ती दान करावे—विशेषतः कार्तिक महिन्यात—आणि हर्षित मनाने भक्तिभावाने ब्रह्मेश देवाची पूजा करावी।
Verse 9
पितरस्तस्य तुष्यंति यावदाभूतसंप्लवम् । पुष्करेषु च यत्पुण्यं कुरुक्षेत्रे रविग्रहे
त्याचे पितर महाप्रलयापर्यंत तृप्त राहतात। पुष्करात जे पुण्य, आणि कुरुक्षेत्रात सूर्यग्रहणकाळी जे पुण्य—
Verse 10
गंगादिपुण्यतीर्थेषु यत्फलं प्राप्यते नरैः । तत्फलं समवाप्नोति तीर्थस्यास्यावगाहनात्
गंगा इत्यादी पुण्यतीर्थांत मनुष्यांना जे फळ मिळते, तेच फळ या तीर्थात स्नान केल्याने प्राप्त होते।
Verse 11
मोक्षलिंगस्य माहात्म्यं शृणु पार्थ महाद्भुतम् । मया स्थानहितार्थं च समाराध्य महेश्वरम्
हे पार्था, मोक्षलिंगाचे हे अद्भुत माहात्म्य ऐक। या स्थानाच्या हितासाठी मी भक्तिभावाने महेश्वराची आराधना केली।
Verse 12
स्थापितं प्रवरं लिंगं नाम्ना मोक्षेश्वरं हरम् । दर्भाग्रेण ततः पार्थ कूपं खनितवानहम्
मी हर (शिव) यांचे ‘मोक्षेश्वर’ नावाचे श्रेष्ठ लिंग स्थापित केले। नंतर, हे पार्था, दर्भाच्या अग्रभागाने मी एक कूप (विहीर) खणली।
Verse 13
प्रसाद्य लोककर्तारं ब्रह्माणं परमेष्ठिनम् । कमण्डलोर्ब्रह्मणश्च समानीता सरस्वती
लोककर्ते परमेष्ठी ब्रह्मांना प्रसन्न करून, ब्रह्माच्या कमंडलूतून सरस्वती प्रकट होऊन आणली गेली।
Verse 14
कूपेऽस्मिन्मोक्षनाथस्य लोकानां प्रेतमुक्तये । कार्तिकस्य तु मासस्य शुक्लपक्षे चतुर्दशी
मोक्षनाथाच्या या कूपात लोकांच्या प्रेतमुक्तीसाठी, कार्तिक मासातील शुक्लपक्षाची चतुर्दशी विशेष प्रशस्त मानली जाते।
Verse 15
कूपे स्नात्वा नरस्तस्यां तिलपिण्डं समाचरेत् । प्रेतानुद्दिश्य नियतं मोक्षतीर्थफलं भवेत्
त्या कूपात स्नान करून मनुष्याने विधिपूर्वक तिळपिंड अर्पण करावे, प्रेतांच्या उद्देशाने; निश्चयाने यामुळे मोक्षतीर्थाचे फळ मिळते।
Verse 16
कुले न जायते तस्य प्रेतः पार्थ न संशयः । प्रेता मोक्षं प्रगच्छन्ति तीर्थस्यास्य प्रभावतः
हे पार्थ, निःसंशय त्याच्या कुळात प्रेत जन्मत नाही; या तीर्थाच्या प्रभावाने प्रेतही मोक्षाला जातात।
Verse 17
जयादित्यकूपवरे नरः स्नात्वा प्रयत्नतः । गर्भेश्वरं नमस्कृत्य न स गर्भेषु मज्जति
श्रेष्ठ जयादित्य-कूपात प्रयत्नपूर्वक स्नान करून आणि गर्भेश्वरास नमस्कार करून, तो पुन्हा गर्भांत बुडत नाही (पुनर्जन्म होत नाही)।
Verse 18
इदं मया पार्थ तव प्रणीतं गुप्तस्य क्षेत्रस्य समासयोगात् । माहात्म्यमेतत्सकलं शृणोति यः स्याद्विशुद्धः किमु वच्मि भूयः
हे पार्थ! गुप्त क्षेत्राचा वृत्तांत संक्षेपाने एकत्र करून मी तुला हे सांगितले आहे. जो हे संपूर्ण माहात्म्य श्रवण करतो तो शुद्ध होतो—आता अधिक काय सांगू?
Verse 56
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखंडे कौमारिकाखंडे ब्रह्मेश्वरमोक्षेश्वर गर्भश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम षट्पंचाशत्तमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणाच्या एकाशीतिसाहस्री संहितेतील प्रथम माहेश्वरखंडातील कौमारिकाखंडात ‘ब्रह्मेश्वर, मोक्षेश्वर व गर्भेश्वर माहात्म्यवर्णन’ नावाचा छप्पन्नावा अध्याय समाप्त झाला.