Adhyaya 48

Verse 1

नारद उवाच । अथातः संप्रवक्ष्यामि सोमनाथमहिं स्फुटम् । शृण्वन्यां कीर्त यिष्यामि पापमोक्षमवाप्नुयात्

नारद म्हणाले— आता मी सोमनाथाची महिमा स्पष्टपणे सांगतो. मी तिचे कीर्तन करीन; जो ऐकतो तो पापमुक्ती प्राप्त करतो।

Verse 2

पुरा त्रेतायुगे पार्थ चौडदेशसमुद्भवौ । ऊर्जयंतश्च प्रालेयो विप्रावास्तां महाद्युती

पूर्वी त्रेतायुगात, हे पार्था, चौड देशात जन्मलेले दोन महातेजस्वी ब्राह्मण होते—ऊर्जयंत आणि प्रालेय।

Verse 3

तावेकदा पुराणार्थे श्लोकमेकमपश्यताम् । तं दृष्ट्वा सर्वशास्त्रज्ञावास्तां कंटकितत्वचौ

एकदा पुराणार्थाचा विचार करताना त्या दोघांना एक श्लोक दिसला. तो पाहताच सर्वशास्त्रज्ञ ते दोघे आनंदाने रोमांचित झाले।

Verse 4

प्रभासाद्यानि तीर्थानि पुलस्त्यायाह पद्मभूः । न यैस्तत्राप्लुतं चैव किं तैस्तीर्थमुपासितम्

पद्मभू ब्रह्मा पुलस्त्याला म्हणाला—प्रभासादि तीर्थे परम पावन आहेत; जेथे स्नान केले नाही, त्यांनी इतर तीर्थांचे सेवन करून तरी काय साधले?

Verse 5

इति श्लोकं पठित्वा तौ पुनःपुनरभिष्टुतम् । तर्ह्येव च प्रभासाय निःसृतौ स्नातुमुत्तमौ

तो श्लोक वाचून त्या दोघांनी त्याची पुनःपुन्हा स्तुती केली. आणि तत्क्षणी ते उत्तम पुरुष स्नानार्थ प्रभासाकडे निघाले.

Verse 6

तौ वनानि नदीश्चैव व्यतिक्रम्य शनैःशनैः । महर्षिगणसंकीर्णामुत्तीणौ नर्मदां शिवाम्

ते दोघे हळूहळू वने व नद्या ओलांडीत, महर्षिगणांनी भरलेली शिवमयी शुभ नर्मदा पार करून गेले.

Verse 7

गुप्तक्षेत्रस्य माहात्म्यं महीसागरसंगमम् । तत्र स्नात्वा प्रभासाय तन्मध्येन प्रतस्थतुः

त्यांनी गुप्तक्षेत्राचे माहात्म्य व भूमी-समुद्र संगमाचे वैभव ऐकले. तेथे स्नान करून ते त्याच मार्गाने प्रभासाकडे निघाले.

Verse 8

ततो मार्गस्य शून्यत्वात्तृट्क्षुधापीडितौ भृशम् । आस्तां विचेतनौ विप्रौ सिद्धलिंगसमीपतः

मार्ग ओसाड असल्यामुळे ते दोघे विप्र तहान-भुकेने फार पीडित झाले. सिद्धलिंगाच्या जवळ ते बेशुद्ध अवस्थेत पडून राहिले.

Verse 9

सिद्धनाथं नमस्कृत्य संप्रयातौ सुधैर्यतः । क्षुधावेगेन तीव्रेण तृषा मध्यार्कतापितौ

सिद्धनाथास नमस्कार करून ते दोघे धैर्याने पुढे निघाले; पण मध्यान्हीच्या सूर्यतापाने होरपळून तीव्र भूक व तहानेने व्याकुळ झाले।

Verse 10

सहसा पतितौ भूमौ स्थूणपादौ विमूर्छितौ । ततो मुहूर्तात्प्रालेय ऊर्जयंतमभाषत

अचानक ते जमिनीवर कोसळले; पाय जणू खांबासारखे जड झाले आणि ते मूर्छित झाले. थोड्याच वेळाने प्रालेय ऊर्जयंताशी बोलला।

Verse 11

किंचिद्विश्वस्य धैर्याच्च सखे किं न श्रुतं त्वया । यथा यथा विवर्णांगो जायते तीर्थयात्रया

अरे सखे, जगात धैर्याची गोष्ट तुला किंचितही ऐकू आली नाही का? तीर्थयात्रेमुळे देह वारंवार फिकट व क्षीण होतो।

Verse 12

तथातथा भवेद्दानैर्दीनः सोमेश्वरो हरः । तथाऽस्तां लुंठमानौ तावेवमुक्ते श्रुतेऽपि च

तसेच दानधर्माने दीनांवर सोमेश्वर हर प्रसन्न होतो. असे बोलून ऐकूनही ते दोघे अशक्तपणे तिथेच लोळत राहिले।

Verse 13

लुंठमानो जगामैव प्रालेयः किंचिदंतरे । उत्थितं सहसा लिंगं भूमिं भित्त्वा सुदुर्दृशम्

लोळत लोळत प्रालेय थोडे अंतर गेला. तेवढ्यात जमिन फोडून सहसा एक लिंग प्रकट झाले—पाहण्यास अत्यंत भयंकर व विस्मयकारक।

Verse 14

खे वाणी चाभवत्तत्र पुष्पवर्षपुरःसरा । प्रालेय तव हेतोस्तु सोमनाथसमं फलम् । उत्थितं सागरतटे लिंगं तिष्ठात्र सुव्रत

तेव्हा पुष्पवृष्टीच्या अग्रभागी आकाशातून दिव्य वाणी झाली— “प्रालेय! तुझ्या हेतुने येथे मिळणारे फळ सोमनाथसम होईल. समुद्रतटी प्रकट झालेले हे लिंग येथेच स्थिर राहो, हे सुव्रत।”

Verse 15

प्रालेय उवाच । यद्येवं सत्यमेतच्च तथाप्यात्मा प्रकल्पितः

प्रालेय म्हणाला— “हे जर खरेच सत्य असेल, तरीही माझा संकल्प आधीच दृढ आहे।”

Verse 16

प्रभासाय प्रयातव्यं यदाऽमृत्योर्मया स्फुटम् । ततश्चैवोर्ज्जयंतोऽपि मूर्छाभावाल्लुठन्पुरः

“मला प्रभासाला जायचेच आहे— प्राण गेले तरी हा निश्चय मी स्पष्ट केला आहे।” मग ऊर्जयंतही मूर्छेने व्याकुळ होऊन पुढे लोटत-घासत गेला।

Verse 17

अपश्यदुत्थितं लिंगं स चैवं प्रत्यपद्यत । ततः प्रत्यक्षतां प्राप्तो भवश्चक्रे तयोर्दृढे

त्याने उगवलेले लिंग पाहिले आणि तसेच सत्य जाणले. तेव्हा भव (शिव) प्रत्यक्ष झाले व त्या दोघांचा दृढ संकल्प अचल केला।

Verse 18

दृष्ट्या तनू ततो यातौ प्रभासं शिवसद्म च । तावेतौ सोमनाथौ द्वौ सिद्धेश्वरसमीपतः

मग केवळ दर्शनानेच त्यांच्या देहांना प्रभास व शिवसद्म प्राप्त झाले. सिद्धेश्वराच्या समीप स्थित ते दोघे ‘दोन सोमनाथ’ म्हणून प्रसिद्ध झाले।

Verse 19

ऊर्जयंतः प्रतीच्यां च प्रालेयस्येश्वरोऽपरः । सोमकुडांभसि शनैः स्नात्वार्णवमहीजले

पश्चिम दिशेस ऊर्जादायक असा दुसरा प्रभू प्रालेयेश्वर विराजमान आहे। सोम-कुंडाच्या जलात, समुद्रजल व भूमिजल यांच्या मिश्र पवित्र जलात हळूहळू स्नान करावे।

Verse 20

सोमनाथद्वयं पश्येज्जन्मपापात्प्रमुच्यते । ब्रह्मात्र स्थापयित्वा तु हाटकेश्वर संज्ञितम्

जो सोमनाथांच्या त्या द्वयाचे दर्शन करतो, तो जन्मापासून साचलेल्या पापांपासून मुक्त होतो। येथे ब्रह्मदेवांनी ‘हाटकेश्वर’ नावाचे लिंग स्थापिले।

Verse 21

महीनगरके लिंगं पातालात्सुमनोहरम् । तुष्टाव देवं प्रयतः स्तुतिं तां शृणु पांडव

मही-नगरात पाताळातून प्रकट झालेले अत्यंत मनोहर लिंग आहे। मग त्याने एकाग्र भक्तीने देवाची स्तुती केली; हे पांडवा, ती स्तुती ऐक।

Verse 22

नमस्ते भगवन्रुद्र भास्करामिततेजसे । नमो भवाय रुद्राय रसायांबुमयाय ते

हे भगवन् रुद्रा! भास्करासमान अपरिमित तेज असलेल्या तुला नमस्कार. हे भव-रुद्रा! भूमिरस व जलमय स्वरूप असलेल्या तुला प्रणाम.

Verse 23

शर्वाय क्षितिरूपाय सदा सुरभिणे नमः । ईशाय वायवे तुभ्यं संस्पर्शाय नमोनमः

पृथ्वीस्वरूप, सदा सुगंधित व जीवनदायी शर्वाला नमस्कार. हे ईशा! वायुरूप, स्पर्शतत्त्वस्वरूप तुला पुनःपुन्हा प्रणाम.

Verse 24

पशूनां पतये चापि पावकायातितेजसे । भीमाय व्योमरूपाय शब्दमात्राय ते नमः

पशूंचा स्वामी पशुपती आणि अतितेजस्वी पावकस्वरूप तू—तुला नमस्कार. आकाशरूप भीम आणि शब्दतत्त्वमात्र सूक्ष्मस्वरूप तुलाही नमः.

Verse 25

महादेवाय सोमाय अमृताय नमोऽस्तु ते । उग्राय यजमानाय नमस्ते कर्मयोगिने

महादेव, सोम, अमृतस्वरूप तुला नमोऽस्तु. उग्र, यजमान आणि कर्मयोगी प्रभू—तुला नमस्कार.

Verse 26

इत्येवं नामभिर्दिव्यैः स्तव एष उदीरितः । यः पठेच्छृणुयाद्वापि पितामहकृतं स्तवम्

अशा रीतीने दिव्य नामांनी हा स्तव उच्चारला गेला. जो हा स्तव पठण करील किंवा ऐकेलही—पितामह (ब्रह्मा) कृत हा स्तव—

Verse 27

हाटकेश्वरलिंगस्य नित्यं च प्रयतो नरः । अष्टमूर्तेः स सायुज्यं लभते नात्र संशयः

जो मनुष्य संयमाने नित्य हाटकेश्वर-लिंगाची पूजा करतो, तो अष्टमूर्ती शिवाशी सायुज्य प्राप्त करतो—यात संशय नाही.

Verse 28

हाटकेश्वरलिंगं च प्रयतो यः स्मरेदपि । तस्य स्याद्वरदो ब्रह्मा तेनेदं स्थापितं जय

जो संयमी पुरुष हाटकेश्वर-लिंगाचे केवळ स्मरणही करतो, त्याच्यावर ब्रह्मा वरद होतात; हे जय, कारण हे (लिंग) त्यांनीच स्थापित केले आहे.

Verse 29

एवंविधानि तीर्थानि महीसागरसंगमे । बहूनि संति पुण्यानि संक्षेपाद्वर्णितानि मे

भूमी व सागर यांच्या संगमस्थळी अशी अनेक तीर्थे आहेत, जी बहुपुण्यप्रद आहेत; मी त्यांचे वर्णन केवळ संक्षेपाने केले आहे।

Verse 48

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डे कौमारिकाखण्डे स्तम्भतीर्थमाहात्म्ये सोमनाथवृत्तांतवर्णनंनामाष्टचत्वारिंशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या प्रथम माहेश्वरखंडातील कौमारिकाखंडात स्तंभतीर्थ-माहात्म्यांतर्गत ‘सोमनाथवृत्तांतवर्णन’ नामक अठ्ठेचाळीसावा अध्याय समाप्त झाला।