Adhyaya 37
या अध्यायात धर्मारण्यात ब्राह्मणसमुदाय पवनपुत्र हनुमंताची दीर्घ स्तुती करतो—त्याची रामभक्ती, रक्षणशक्ती आणि गो–ब्राह्मणहिताशी सुसंगत धर्मनिष्ठा यांचे गुणगान करीत. प्रसन्न झालेला हनुमान वर देऊ करतो; ब्राह्मण दोन मागण्या करतात—(१) लंकेतील पराक्रमाचे प्रत्यक्ष दर्शन, (२) प्रजेची उपजीविका व धर्मव्यवस्था बिघडविणाऱ्या पापी राजावर सुधारक हस्तक्षेप. हनुमान सांगतो की कलियुगात त्याचे खरे स्वरूप सर्वांना दिसत नाही; तरी भक्तीने प्रेरित होऊन तो एक मध्यस्थ रूप प्रकट करतो, जे पुराणवर्णनाशी जुळल्याने सर्वांना विस्मय व प्रमाणभाव येतो. तो असे फल देतो की ज्याने अद्भुत तृप्ती होते आणि धर्मारण्य क्षुधाशमनाचे दिव्य क्षेत्र म्हणून प्रसिद्ध होते. पुढे तो ‘अभिज्ञान’ची यंत्रणा देतो—स्वदेहातील केस/रोम उपटून दोन पूटिका सील करतो. एक पूटिका रामभक्त राजाला दिल्यास वरदायी; दुसरी दंडप्रमाण, जी धर्मपुनर्स्थापना होईपर्यंत सैन्य व कोशागारादी जाळू शकते आणि ग्रामदेय, व्यापारीकर व पूर्वव्यवस्था पुनःस्थापित करण्यास भाग पाडते. तीन रात्री ब्रह्मयज्ञ व वेदपठणानंतर हनुमान विशाल शिळामंचावर ब्राह्मणांची झोप सुरक्षित ठेवतो आणि पितृवायुवेगाने सहा महिन्यांचा प्रवास काही मुहूर्तांत संक्षिप्त करून त्यांना धर्मारण्यात पोहोचवतो. सकाळी ही घटना लोकविस्मय बनते आणि संदेश दृढ होतो—भक्तीने धर्मरक्षण, पडताळणीयोग्य चिन्हे, आणि विद्वज्जनांचे संरक्षण.
Shlokas
Verse 1
व्यास उवाच । ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे प्रत्यूचुः पवनात्मजम् । अधुना सफलं जन्म जीवितं च सुजीवितम्
व्यास म्हणाले—मग ते सर्व ब्राह्मण पवनपुत्राला म्हणाले—“आता आमचा जन्म सफल झाला आणि आमचे जीवनही खरेच सुजीवित झाले.”
Verse 2
अद्य नो मोढलोकानां धन्यो धर्मश्च वै गृहाः । धन्या च सकला पृथ्वी यज्ञधर्मा ह्यनेकशः
आज आम्हा मोढ-लोकांसाठी धर्म धन्य आहे आणि आमची घरेही धन्य आहेत. संपूर्ण पृथ्वीही धन्य आहे, कारण यज्ञधर्म अनेक प्रकारे प्रतिष्ठित आहेत.
Verse 3
नमः श्रीराम भक्ताय अक्षविध्वंसनाय च । नमो रक्षःपुरीदाहकारिणे वज्रधारिणे
श्रीरामभक्ताला नमस्कार, अक्षाचा विध्वंस करणाऱ्याला नमस्कार। राक्षसपुरी दहन करणाऱ्या, वज्रतुल्य पराक्रमधारीला नमस्कार।
Verse 4
जानकीहृदयत्राणकारिणे करुणात्मने । सीताविरह तप्तस्य श्रीरामस्य प्रियाय च
जानकीच्या हृदयाला आश्रय देणाऱ्या करुणामयाला नमस्कार; आणि सीताविरहाने तप्त झालेल्या श्रीरामाच्या प्रियाला नमस्कार।
Verse 5
नमोऽस्तु ते महावीर रक्षास्मान्मज्जतः क्षितौ । नमो ब्राह्मणदेवाय वायुपुत्राय ते नमः
हे महावीर, तुला नमस्कार—आम्ही भूमीवर बुडत असताना आमचे रक्षण कर. ब्राह्मणदेवा, तुला नमस्कार; हे वायुपुत्रा, तुला नमस्कार।
Verse 6
नमोऽस्तु राम भक्ताय गोब्राह्मणहिताय च । नमोस्तु रुद्ररूपाय कृष्णवक्त्राय ते तमः
रामभक्त आणि गो-ब्राह्मणहितैषी याला नमस्कार. रुद्ररूप, कृष्णवदन! तुला नमस्कार, तुला नमस्कार।
Verse 7
अंजनीसूनवे नित्यं सर्वव्याधिहराय च । नागयज्ञोपवीताय प्रबलाय नमोऽस्तु ते
अंजनीसुताला सदैव नमस्कार; तो सर्व व्याधींचा नाश करणारा आहे. नागयज्ञोपवीत धारण करणाऱ्या पराक्रमीला नमस्कार।
Verse 8
स्वयं समुद्रतीर्णाय सेतुबंधनकारिणे
जो स्वतः समुद्र पार गेले आणि सेतुबंधन घडवून आणले, त्यांना नमस्कार।
Verse 9
व्यास उवाच । स्तोत्रेणैवामुना तुष्टो वायुपुत्रोऽब्रवीद्वचः । शृणुध्वं हि वरं विप्रा यद्वो मनसि रोचते
व्यास म्हणाले—याच स्तोत्राने संतुष्ट होऊन वायुपुत्र म्हणाला—“हे विप्रहो, ऐका; तुमच्या मनास जे रुचेल तो वर मागा।”
Verse 10
विप्रा ऊचुः । यदि तुष्टोऽसि देवेश रामाज्ञापालक प्रभो । स्वरूपं दर्शयस्वाद्य लंकायां यत्कृतं हरे
विप्र म्हणाले—“हे देवेश, हे प्रभो, रामाज्ञा पाळणाऱ्या! आपण प्रसन्न असाल तर आज आम्हाला तेच स्वरूप दाखवा, ज्याने लंकेत हरिचे कार्य सिद्ध झाले।”
Verse 11
तथा विध्वंसवाद्य त्वं राजानं पापकारिणम् । दुष्टं कुमारपालं हि आमं चैव न संशयः
“तसेच आज त्या पापकर्मी राजाला—दुष्ट कुमारपालाला—त्याच्या साथीदारांसह नष्ट करा; यात संशय नाही।”
Verse 12
वृत्तिलोपफलं सद्यः प्राप्नुयात्त्वं तथा कुरु । प्रतीत्यर्थं महाबाहो किं विलंबं वदस्व नः
“त्याला त्याच्या अन्याय्य उपजीविकेच्या लोपाचे फळ त्वरित मिळो—तसे करा। हे महाबाहो, खात्रीसाठी विलंब कशाला? आत्ताच सांगा व दाखवा।”
Verse 13
त्वयि चित्तेन दत्तेन स राजा पुण्यभाग्भवेत् । प्रत्यये दर्शिते वीर शासनं पालयिष्यति
“त्याचे चित्त तुमच्यात अर्पण झाले तर तो राजा पुण्याचा भागीदार होईल. हे वीर, प्रत्यय दाखविल्यावर तो धर्मशासन पाळेल।”
Verse 14
त्रयीधर्म्मः पृथिव्यां तु विस्तारं प्रापयिष्यति । धर्मधीर महावीर स्वरूपं दर्शयस्व नः
तेव्हा त्रयी-वेदाधिष्ठित धर्म पृथ्वीवर विस्तार पावेल। हे धर्मधीर, हे महावीर—आम्हांस आपले सत्य स्वरूप दर्शवा।
Verse 15
हनुमानुवाच । मत्स्वरूपं महाकायं न चक्षुर्विषयं कलौ । तेजोराशिमयं दिव्यमिति जानंतु वाडवाः
हनुमान म्हणाले: माझे स्वरूप महाकाय आहे; कलियुगात ते सामान्य दृष्टीस विषय नाही. ज्ञानीजन ते दिव्य, तेजःपुंजमय असे जाणोत.
Verse 16
तथापि परया भक्त्या प्रसन्नोऽहं स्तवादिभिः । वसनांतरितं रूपं दर्शयिष्यामि पश्यत
तथापि तुमच्या पराभक्तीने व स्तोत्रांनी मी प्रसन्न आहे. वस्त्रांनी आच्छादित असे एक रूप मी दाखवीन—पहा!
Verse 17
एवमुक्तास्तदा विप्राः सर्वकार्यसमुत्सुकाः । महारूपं महाकायं महापुच्छसमाकुलम्
असे ऐकून ते विप्र सर्वकार्यसिद्धीस उत्सुक झाले; त्यांनी एक महारूप पाहिले—महाकाय, आणि महापुच्छाने समाकुल।
Verse 18
दृष्ट्वा दिव्यस्वरूपं तं हनुमंतं जहर्षिरे । कथंचिद्धैर्यमालंब्य विप्राः प्रोचुः शनैः शनैः
त्या दिव्यस्वरूप हनुमंताला पाहून ते हर्षित झाले. मग कसाबसा धैर्य धरून विप्र हळूहळू, मृदु वाणीने बोलू लागले.
Verse 19
यथोक्तं तु पुराणेषु तत्तथैव हि दृश्यते । उवाच स हि तान्सर्वांश्चक्षुः प्रच्छाद्य संस्थितान्
पुराणांत जसे सांगितले आहे तसेच येथे प्रत्यक्ष दिसते. मग त्याने डोळे झाकून उभ्या असलेल्या त्या सर्वांना संबोधून सांगितले.
Verse 20
फलानीमानि गृह्णीध्वं भक्षणार्थमृषीश्वराः । एभिस्तु भक्षितैर्विप्रा ह्यतितृप्तिर्भविष्यति
हे ऋषीश्वरांनो! भक्षणासाठी ही फळे घ्या. हे विप्रांनो! ही फळे खाल्ल्याने तुम्हाला निश्चयच अतिशय तृप्ती येईल.
Verse 21
धर्मारण्यं विना वाद्य क्षुधा वः शाम्यति धुवम्
धर्मारण्य न सोडताच—निश्चितच—तुमची क्षुधा निवारेल.
Verse 22
व्यास उवाच । क्षुधाक्रांतैस्तदा विप्रैः कृतं वै फलभक्षणम् । अमृतप्राशनमिव तृप्तिस्तेषामजायत
व्यास म्हणाले—तेव्हा क्षुधेने व्याकुळ झालेल्या विप्रांनी फळे भक्षण केली. त्यांना जणू अमृतप्राशन केल्यासारखी तृप्ती झाली.
Verse 23
न तृषा नैव क्षुच्चैव विप्राः संक्लिष्टमानसाः । अभवन्सहसा राजन्विस्मयाविष्टचेतसः
ज्यांचे मन क्लेशित झाले होते त्या विप्रांना ना तहान उरली ना भूक; आणि हे राजन्, ते सहसा विस्मयाने भारावून गेले.
Verse 24
ततः प्राहांजनीपुत्रः संप्राप्ते हि कलौ द्विजाः । नागमिष्याम्यहं तत्र मुक्त्वा रामेश्वरं शिवम्
तेव्हा अंजनीपुत्र म्हणाला— “हे द्विजांनो! कलियुग येताच मी तेथे जाणार नाही; रामेश्वरातील शिवाला सोडून जाणे मला मान्य नाही।”
Verse 25
अभिज्ञानं मया दत्तं गृहीत्वा तत्र गच्छत । तथ्यमेतत्प्रतीयेत तस्य राज्ञो न संशयः
“मी दिलेले ओळखचिन्ह घेऊन तेथे जा. मग तो राजा हे सत्य मान्य करील— यात संशय नाही।”
Verse 26
इत्युक्त्वा बाहुमुद्धृत्य भुजयोरुभयोरपि । पृथग्रोमाणि संगृह्य चकार पुटिकाद्वयम्
असे बोलून त्याने बाहू उचलला आणि दोन्ही भुजांवरील केस वेगवेगळे गोळा करून दोन लहान पुटक्यां तयार केल्या।
Verse 27
भूर्जपत्रेण संवेष्ट्य ते अदाद्विप्रकक्षयोः । वामे तु वामकक्षोत्थां दक्षिणोत्थां तु दक्षिणे
त्या भोजपत्रात गुंडाळून त्याने ऋषींच्या कक्षेत दिल्या— डाव्या भुजेची पुटकी डाव्या कक्षेत आणि उजव्या भुजेची उजव्या कक्षेत ठेवली।
Verse 28
कामदां रामभक्तस्य अन्येषां क्षयकारिणीम् । उवाच च यदा राजा ब्रूते चिह्नं प्रदीयताम्
तो म्हणाला— “हे रामभक्तासाठी इच्छापूर्ती करणारे, पण इतरांसाठी क्षयकारक आहे. आणि राजा जेव्हा म्हणेल— ‘चिन्ह द्या’, तेव्हा हेच चिन्ह सादर करा।”
Verse 29
तदा प्रदीयतां शीघ्रं वामकक्षोद्भवा पुटी । अथवा तस्य राज्ञस्तु द्वारे तु पुटिकां क्षिप
तेव्हा त्वरेने डाव्या काखेतून उत्पन्न झालेली ती छोटी पुटी दे; अथवा त्या राजाच्या द्वाराशीच ती पुटिका टाक।
Verse 30
ज्वालयति च तत्सैन्यं गृहं कोशं तथैव च । महिष्यः पुत्रकाः सर्वं ज्वलमानं भविष्यति
ती त्या सैन्याला, घरांना आणि कोशालाही जाळून टाकील; राण्या व पुत्र—सर्व काही जळत राहील।
Verse 31
यदा तु वृत्तिं ग्रामांश्च वणिजानां बलिं तथा । पूर्वं स्थितं तु यत्किंचित्तत्तद्दास्यति वाडवाः
परंतु जेव्हा (राजा) उपजीविकेची वृत्ती, गावे आणि वणिकांचा नियत बळी-कर देईल, तेव्हा पूर्वी जे ठरले होते तेच, हे वाडवा हो, तो तंतोतंत देईल।
Verse 32
लिखित्वा निश्चयं कृत्वाप्यथ दद्यात्स पूर्ववत् । करसंपुटकं कृत्वा प्रणमेच्च यदा नृपः
लिहून आणि निश्चय दृढ करून तो पूर्वीप्रमाणेच देईल; आणि जेव्हा नृपती हात जोडून भक्तिभावाने प्रणाम करील…
Verse 33
संप्राप्य च पुरा वृत्तिं रामदत्तां द्विजोत्तमाः । ततो दक्षिणकक्षास्थकेशानां पुटिका त्वियम्
हे द्विजोत्तमांनो, पूर्वी रामाने दिलेली वृत्ती प्राप्त करून, नंतर जाणावे—ही पुटिका उजव्या काखेतील केसांचीच आहे।
Verse 34
प्रक्षिप्यतां तदा सैन्यं पुरावच्च भविष्यति । गृहाणि च तथा कोशः पुत्रपौत्रादयस्तथा
मग तेथे ते टाकावे; सैन्य पूर्वीप्रमाणेच होईल. तसेच घरे व कोश, आणि पुत्र‑पौत्रादि सर्वही पुन्हा पूर्ववत् होतील.
Verse 35
वह्निना मुच्यमानास्ते दृश्यंते तत्क्षणादिति । श्रुत्वाऽमृतमयं वाक्यं हनुमंतोदितं परम्
“ते अग्नीतून मुक्त होताच त्या क्षणी दिसू लागतात!”—हनुमंताने उच्चारलेल्या त्या परम, अमृतमय वचनास ऐकून…
Verse 36
अलभन्त मुदं विप्रा ननृतुः प्रजगुर्भृशम् । जयं चोदैरयन्केऽपि प्रहसन्ति परस्परम्
विप्रांना अपार आनंद झाला; ते नाचले व जोराने गाऊ लागले. काहींनी ‘जय!’ असा जयघोष केला आणि परस्पर हसत राहिले.
Verse 37
पुलकांकितसर्वाङ्गाः स्तुवन्ति च मुहुर्मुहुः । पुच्छं तस्य च संगृह्य चुचुंबुः केचिदुत्सुकाः
त्यांच्या सर्व अंगावर रोमांच उभे राहिले; ते वारंवार त्याची स्तुती करू लागले. काही उत्सुकांनी त्याचे पुच्छ धरून ते चुंबिले.
Verse 39
ततः प्रोवाच हनुमांस्त्रिरात्रं स्थीयतामिह । रामतीर्थस्य च फलं यथा प्राप्स्यथ वाडवाः
तेव्हा हनुमान म्हणाला—“हे वाडवा हो! येथे तीन रात्री थांबा, म्हणजे तुम्हाला रामतीर्थाचे फळ प्राप्त होईल.”
Verse 40
तथेत्युक्त्वाथ ते विप्रा ब्रह्मयज्ञं प्रचक्रिरे । ब्रह्मघोषेण महता तद्वनं बधिरं कृतम्
“तथास्तु” असे म्हणत त्या विप्रांनी मग ब्रह्मयज्ञ आरंभिला। त्यांच्या महान वेदघोषाने ते वन जणू बहिरे झाले—पवित्र नादाने सर्वत्र भरून गेले।
Verse 41
स्थित्वा त्रिरात्रं ते विप्रा गमने कृतबुद्धयः । रात्रौ हनुमतोऽग्रे त इदमूचुः सुभक्तितः
तीन रात्रि राहून ते विप्र प्रस्थानाचा निश्चय करून बसले. मग रात्री हनुमंताच्या समोर उभे राहून त्यांनी अतिभक्तीने हे वचन उच्चारले.
Verse 42
ब्राह्मणा ऊचुः । वयं प्रातर्गमिष्यामो धर्मारण्यं सुनिर्मलम् । न विस्मार्या वयं तात क्षम्यतां क्षम्यतामिति
ब्राह्मण म्हणाले—“उद्या पहाटे आम्ही परम निर्मळ धर्मारण्यात जाऊ. हे प्रिय तात, आम्हाला विसरू नकोस; क्षमा कर, क्षमा कर.”
Verse 43
ततो वायुसुतो राजन्पर्वतान्महतीं शिलाम् । बृहतीं च चतुःशालां दशयोजनमायतीम्
मग, हे राजन्, वायुपुत्राने पर्वतावरून एक महाशिला आणली—अतिविस्तीर्ण, चारही बाजूंनी सम, आणि दहा योजन लांब.
Verse 44
आस्तीर्य प्राह तान्विप्राञ्छिलायां द्विजसत्तमाः । रक्ष्यमाणा मया विप्राः शयीध्वं विगतज्वराः
त्याने ती शिला पसरून शिळेवर असलेल्या श्रेष्ठ द्विजांना म्हटले—“हे विप्रहो, माझ्या रक्षणाखाली निश्चिंतपणे शयन करा; ज्वर-भय दूर होवो.”
Verse 45
इति श्रुत्वा ततः सर्वे निद्रामापुः सुखप्रदाम् । एवं ते कृतकृत्यास्तु भूत्वा सुप्ता निशामुखे
ते वचन ऐकून सर्वे सुखदायी निद्रेत निमग्न झाले। कृतकृत्य होऊन ते रात्रारंभी निद्राधीन झाले।
Verse 46
कृपालुः स च रुद्रात्मा रामशासनपालकः । रक्षणार्थं हि विप्राणामतिष्ठच्च धरातले
तो कृपालु, रुद्रस्वरूप आणि रामशासनाचा पालक होता. विप्रांच्या रक्षणासाठी तो भूमीतलावर उभा राहिला.
Verse 47
व्यास उवाच । अर्द्धरात्रे तु संप्राप्ते सर्वे निद्रामुपागताः । तातं संप्रार्थयामास कृतानुग्रहको भवान्
व्यास म्हणाले—अर्धरात्र येताच सर्वे निद्रेत गेले. तेव्हा त्याने पित्याला विनविले—“आपण आधीच अनुग्रह केला आहे.”
Verse 48
समीरण द्विजानेतान्स्थानं स्वं प्रापयस्व भोः । ततो निद्राभिभूतांस्तान्वायुपुत्रप्रणोदितः
“हे समीरण (वारा), या द्विजांना त्यांच्या स्वस्थानास पोहोचव.” मग निद्राग्रस्त ते—वायुपुत्राच्या प्रेरणेने—पुढे नेले गेले.
Verse 49
समुद्धृत्य शिलां तां तु पिता पुत्रेण भारत । विशिष्टो यापयामास स्वस्थानं द्विजसत्तमान्
हे भारत, ती शिला उचलून पिता पुत्राच्या साहाय्याने विशेष सामर्थ्याने त्या श्रेष्ठ द्विजांना त्यांच्या स्वस्थानी पोहोचवू लागला.
Verse 50
षड्भिर्मासैश्च यः पन्था अतिक्रांतो द्विजातिभिः । त्रिभिरेव मुहूर्त्तैस्तु धर्मारण्यमवाप्तवान्
द्विज जे मार्ग साधारणतः सहा महिन्यांत पार करतात, तोच त्याने केवळ तीन मुहूर्तांत धर्मारण्यास गाठला।
Verse 51
भ्रममाणां शिलां ज्ञात्वा विप्र एको द्विजाग्रतः । वात्स्यगोत्रसमुत्पन्नो लोकान्संगीतवान्कलम्
भ्रमणारी शिला ओळखून, द्विजांमध्ये श्रेष्ठ वात्स्यगोत्रोत्पन्न एका ब्राह्मणाने मधुर गीतांनी लोकांना मंत्रमुग्ध केले।
Verse 52
गीतानि गायनोक्तानि श्रुत्वा विस्मयमाययुः । प्रभाते सुप्रसन्ने तु उदतिष्ठन्परस्परम्
गायकाने गायलेली ती गीते ऐकून ते सर्व विस्मयचकित झाले; आणि शुभ, प्रसन्न प्रभाती उठून परस्परांशी बोलू लागले।
Verse 53
ऊचुस्ते विस्मिताः सर्वे स्वप्नोऽयं वाथ विभ्रमः । ससंभ्रमाः समुत्थाय ददृशुः सत्यमंदिरम्
ते सर्व विस्मित होऊन म्हणाले—“हे स्वप्न आहे की माया?” मग घाईघाईने उठून त्यांनी सत्य-मंदिराचे दर्शन घेतले।
Verse 54
अंतर्बुद्ध्या समालोक्य प्रभावो वायुजस्य च । श्रुत्वा वेदध्वनिं विप्राः परं हर्षमुपागताः
अंतर्बुद्धीने वायुजाचा प्रभाव जाणून, आणि वेदध्वनी ऐकून, ते विप्र परम हर्षाने भरून गेले।
Verse 55
ग्रामीणाश्च ततो लोका दृष्ट्वा तु महतीं शिलाम् । अद्भुतं मेनिरे सर्वे किमिदं किमिदं त्विति
मग गावकरी लोक ती महान शिळा पाहून तिला अद्भुत मानू लागले. ते वारंवार म्हणू लागले—“हे काय, हे काय?”
Verse 56
गृहेगृहे हि ते लोकाः प्रवदंति तथाद्भुतम् । ब्राह्मणैः पूर्यमाणा सा शिला च महती शुभा
लोक घरोगरी त्या अद्भुत गोष्टीचीच चर्चा करू लागले. आणि ती महान, शुभ शिळा ब्राह्मणांनी गर्दी करून भरून गेली होती.
Verse 57
अशुभा वा शुभा वापि न जानीमो वयं किल । संवदंते ततो लोकाः परस्परमिदं वचः
लोक परस्पर म्हणू लागले—“हे अशुभ की शुभ, आम्हाला खरेच माहीत नाही.”
Verse 58
व्यास उवाच । ततो द्विजानां ते पुत्राः पौत्राश्चैव समागताः । ऊचुस्ते दिष्ट्या भो विप्रा आगताः पथिका द्विजाः
व्यास म्हणाले—मग त्या द्विजांचे पुत्र व पौत्र एकत्र आले आणि म्हणाले—“दिष्ट्या, हो विप्रवरांनो! हो पथिक द्विजांनो, आपण आलात!”
Verse 59
ते तु संतुष्टमनसा सन्मुखाः प्रययुर्मुदा । प्रत्युत्थानाभिवादाभ्यां परिरंभणकं तथा
मग ते संतुष्ट मनाने आनंदाने समोर गेले—उठून स्वागत केले, नमस्कार केला आणि तसेच आलिंगनही दिले.
Verse 60
आघ्राणकादींश्च कृत्वा यथायोग्यं प्रपूज्य च । सर्वं विस्तार्य कथितं शीघ्रमागममात्मनः
आघ्राण इत्यादी विधी यथायोग्य करून व विधिपूर्वक पूजन करून, त्याने सर्व काही विस्ताराने सांगितले आणि मग शीघ्रच आपल्या स्वधामास परत गेला।
Verse 61
ततः संपूज्य तत्सर्वान्गंधतांबूलकुंकुमैः । शांतिपाठं पठंतस्ते हृष्टा निजगृहान्ययुः
त्यानंतर गंध, तांबूल व कुंकुम यांनी सर्वांचा यथाविधी सत्कार करून, ते शांतीपाठ म्हणत हर्षित होऊन आपापल्या घरी गेले।
Verse 63
आश्चर्यं परमं प्रापुः किमेतत्स्थानमुत्तमम् । अयं तु दक्षिण द्वारे शांतिपाठोऽत्र पठ्यते
त्यांना परम आश्चर्य वाटले—“हे उत्तम स्थान कोणते? आणि येथे दक्षिणद्वारी शांतीपाठ का पठण केला जातो?”
Verse 64
गृहा रम्याः प्रदृश्यंते शचीपतिगृहोपमाः । प्रासादाः कुलमातॄणां दृश्यंते चाग्निशोभनाः
रम्य घरे दिसू लागली, जी शचीपति (इंद्र) यांच्या गृहासारखी होती. तसेच कुलमातृकांचे प्रासादही दिसले—पवित्र अग्नीप्रमाणे तेजस्वी।
Verse 65
एवं ब्रुवत्सु विप्रेषु महाशक्तिप्रपूजने । आगतो ब्राह्मणोऽपश्यत्तत्र विप्रकदंबकम्
विप्र असे बोलत असताना आणि महाशक्तीच्या महापूजनात मग्न असताना, एक ब्राह्मण तेथे आला व त्याने तेथे विप्रांचा समूह पाहिला।
Verse 66
हर्षितो भावितस्तत्र यत्र विप्राः सभासदः । उवाव दिष्ट्या भो विप्रा ह्यागताः पथिका द्विजाः
सभेत बसलेल्या ब्राह्मणांना पाहून तो हर्षित व भावविभोर झाला. तो म्हणाला—“दिष्टि आहे, हे विप्रहो! तुम्ही पथिक द्विज येथे येऊन पोहोचलात.”
Verse 67
प्रत्युत्तस्थुस्ततो विप्राः पूजां गृहीत्वा समागताः । प्रत्युत्थानाभिवादौ चाकुर्वंस्ते च परस्परम्
मग विप्र उठून उभे राहिले, पूजेची सामग्री घेऊन पुढे आले आणि परस्पर आदराने प्रत्युत्थान व अभिवादनाची विधी केली.
Verse 68
ब्रूतेऽन्यो मम यत्नेन कार्यं नियतमेव हि । अन्यो ब्रूते महाभाग मयेदं कृतमित्युत
एक म्हणाला—“माझ्या प्रयत्नाने हे कार्य नक्कीच व्यवस्थित झाले आहे.” दुसरा म्हणाला—“हे महाभाग! हे तर मीच केले आहे.”
Verse 69
पथिकानां वचः श्रुत्वा हर्षपूर्णा द्विजोत्तमाः । शांतिपाठं पठन्तस्ते हृष्टा निजगृहान्ययुः
पथिकांचे वचन ऐकून द्विजोत्तम आनंदाने भरून गेले. शांतीपाठ म्हणत म्हणत ते हर्षाने आपल्या आपल्या घरी गेले.
Verse 70
विमृश्य मिलिताः प्रातर्ज्योतिर्विद्भिः प्रतिष्ठिताः । ब्राह्मे मूहूर्ते चोत्थाय कान्यकुब्जं गता द्विजाः
विचार करून ते सकाळी एकत्र जमले आणि मुहूर्त जाणणाऱ्यांच्या मार्गदर्शनाने ब्राह्ममुहूर्ताला उठून ते द्विज कान्यकुब्जास निघाले.
Verse 71
दोलाभिर्वाहिताः केचित्केचिदश्वै रथैस्तथा । केचित्तु शिबिकारूढा नानावाहनगाश्च ते
काहींना पालख्यांतून वाहून नेले, काही घोड्यांवर व रथांवर आले। काही शिबिकेवर आरूढ होते—अनेक प्रकारच्या वाहनांनी ते चालले।
Verse 72
तत्पुरं तु समासाद्य गंगायाः शोभने तटे । अकुर्वन्वसतिं वीराः स्नानदानादिकर्म्म च
त्या नगरास पोहोचून गंगेच्या शोभिवंत तीरावर त्या वीरांनी वस्ती उभारली आणि स्नान, दान इत्यादी धर्मकर्मे केली।
Verse 73
चरेण केनचिद्दृष्टाः कथिता नृपसन्निधौ । अश्वाश्च बहुशो दोला रथाश्च बहुशो वृषाः
एका गुप्तहेराने त्यांना पाहून राजासमोर वृत्त सांगितले—अनेक घोडे, अनेक पालख्या, अनेक रथ आणि पुष्कळ वृषभही आहेत।
Verse 74
विप्राणामिह दृश्यंते धर्मारण्यनिवासिनाम् । नूनं ते च समायाता नृपेणोक्तं ममाग्रतः
येथे धर्मारण्यात राहणारे ब्राह्मण दिसत आहेत। नक्कीच ते आले आहेत—जसे राजाने माझ्यासमोर सांगितले होते।
Verse 75
अभिज्ञापय मे पूर्वं प्रेषिताः कपिसंनिधौ
जे पूर्वी कपिसंनिधीकडे पाठविले होते, त्यांची माहिती मला आधी कळवा; त्यांचा वृत्तांत यथावत सांगा।