Adhyaya 33
या अध्यायात धर्मारण्यात जीर्णोद्धार आणि दानधर्म यांचे तात्त्विक-नीतिक विवेचन येते. श्रीमातेच्या आज्ञेने राम जीर्णोद्धार करण्याचा संकल्प करतो आणि दान योग्य रीतीने वाटप करण्याची परवानगी मागतो. दान ‘पात्रा’लाच द्यावे, ‘अपात्रा’ला नाही—पात्र नौकेसारखे दाता व ग्राही दोघांनाही तारते, तर अपात्र लोखंडाच्या गोळ्यासारखे विनाशकारी ठरते, असे दृष्टांत दिले आहेत. ब्राह्मणत्व केवळ जन्मावर नाही; क्रिया-सामर्थ्य व यज्ञकर्माची सिद्धी हाच फलनिर्णयाचा निकष मानला आहे. काही ब्राह्मण संयमित उपजीविका सांगून राजदान स्वीकारण्याची भीती व्यक्त करतात आणि राजाश्रय धोकादायक म्हणतात. राम वसिष्ठांचा सल्ला घेतो व त्रिमूर्तीचे आवाहन करतो; त्रिमूर्ती प्रकट होऊन जीर्णोद्धारास अनुमोदन देतात आणि धर्मरक्षणातील रामाच्या पूर्व पराक्रमाची प्रशंसा करतात. मग बांधकाम व दान सुरू होते—सभामंडप, निवास, कोठारे; धन, गायी व गावे विद्वान पुरोहितांना दिली जातात आणि ‘त्रयीविद्या’तज्ज्ञांची स्थापना होते. देवता चामर, खड्ग इत्यादी चिन्हे देऊन आचारनियम सांगतात—गुरुपूजा, कुलदेवतापूजा, एकादशी व शनिवारी दान, दुर्बलांचे पालन, तसेच निर्विघ्न सिद्धीसाठी श्रीमाता व संबंधित देवतांना प्रथम अर्पण. शेवटी तिर्थव्यवस्थेचा विस्तार (तळी, विहिरी, खंदक, द्वारे), राजाज्ञा पुसण्यास मनाई, हनुमानाची रक्षक म्हणून नियुक्ती आणि दिव्य आशीर्वाद वर्णिले आहेत.
Shlokas
Verse 1
राम उवाच । जीर्णोद्धारं करिष्यामि श्रीमातुर्वचनादहम् । आज्ञा प्रदीयतां मह्यं यथादानं ददामि वः
राम म्हणाला—पूज्य मातोश्रींच्या आज्ञेने मी जीर्णोद्धार करीन। मला तुमची संमती द्या, जेणेकरून विधिपूर्वक तुम्हांस यथोचित दान देऊ शकेन।
Verse 2
पात्रे दानं प्रदातव्यं कृत्वा यज्ञवरं द्विजाः । नापात्रे दीयते किंचिद्दत्तं न तु सुखावहम्
हे द्विजांनो, श्रेष्ठ यज्ञ करून पात्रासच दान द्यावे। अपात्रास काहीही देऊ नये; असे दान सुखद फल देत नाही।
Verse 3
सुपात्रं नौरिव सदा तारयेदुभयोरपि । लोहपिंडोपमं ज्ञेयं कुपात्रं भञ्जनात्मकम्
सुपात्र नेहमी नौकेसारखा असून दाता व ग्राही—दोघांनाही पार नेतो. कुपात्र लोखंडाच्या गोळ्यासारखा जाणावा; तो विनाशकारी असतो।
Verse 4
जातिमात्रेण विप्रत्वं जायते न हि भो द्विजाः । क्रिया बलवती लोके क्रियाहीने कुतः फलम्
हे द्विजांनो, केवळ जन्माने ब्राह्मणत्व होत नाही. या लोकी क्रिया व आचरणच बलवान; क्रियेशिवाय फल कुठून?
Verse 5
पूज्यास्तस्मात्पूज्यतमा ब्राह्मणाः सत्यवादिनः । यज्ञकार्ये समुत्पन्ने कृपां कुर्वंतु सर्वदा
म्हणून सत्यवादी ब्राह्मण पूज्य आहेत—अत्यंत पूज्य. यज्ञकार्य उद्भवल्यावर त्यांनी सदैव कृपा करून सहाय्य करावे।
Verse 6
ब्रह्मोवाच । ततस्तु मिलिताः सर्वे विमृश्य च परस्परम् । केचिदूचुस्तदा रामं वयं शिलोंछजीविकाः
ब्रह्मा म्हणाले—त्यानंतर सर्वजण एकत्र येऊन परस्पर विचार करू लागले. तेव्हा काहींनी रामाला म्हटले—आम्ही शिलोञ्छ-वृत्तीने जगतो, अत्यल्प साधनांवर निर्वाह करतो.
Verse 7
संतोषं परमास्थाय स्थिता धर्मपरायणाः । प्रतिग्रहप्रयोगेण न चास्माकं प्रयोजनम्
आम्ही परम संतोष धारण करून धर्मपरायण राहतो; म्हणून दान-प्रतिग्रहाच्या व्यवहाराची आम्हाला काही गरज नाही.
Verse 8
दशसूनासमश्चक्री दशचक्रिसमो ध्वजः । दशध्वजसमा वेश्या दशवेश्यासमो नृपः
चक्रधारी दहा सूना (वधगृह) इतका; ध्वजधारी दहा चक्रधाऱ्याइतका; वेश्या दहा ध्वजधाऱ्याइतकी; आणि नृप दहा वेश्यांइतका (दोषात) आहे.
Verse 9
राजप्रतिग्रहो घोरो राम सत्यं न संशयः । तस्माद्वयं न चेच्छामः प्रतिग्रहं भया वहम्
हे राम! राजाकडून दान-प्रतिग्रह अत्यंत घोर आहे—हे सत्य, यात संशय नाही. म्हणून भय व संकट आणणारा तो प्रतिग्रह आम्ही इच्छित नाही.
Verse 10
एकाहिका द्विजाः केचित्केचित्स्वामृतवृत्तयः । कुम्भीधान्या द्विजाः केचित्केचित्षट्कर्मतत्पराः
काही द्विज दिवसेंदिवस उपजीविका करतात; काही स्वयंसिद्ध प्राप्तीवर (स्वामृत-वृत्तीने) जगतात. काही द्विज कुंभांत धान्य साठवतात; आणि काही षट्कर्मात तत्पर असतात.
Verse 11
त्रिमूर्तिस्थापिताः सर्वे पृथग्भावाः पृथग्गुणाः । केचिदेवं वदंति स्म त्रिमूर्त्याज्ञां विना वयम्
आम्ही सर्व त्रिमूर्तीने स्थापित आहोत—आमचे स्वभाव वेगळे, गुणही वेगळे। काही जण म्हणतात: ‘त्रिमूर्तीच्या आज्ञेशिवाय आम्ही काहीच करत नाही।’
Verse 12
प्रतिग्रहस्य स्वीकारं कथं कुर्याम ह द्विजाः । न तांबूलं स्त्रीकृतं नो ह्यद्मो दानेन भषितम्
हे द्विजांनो, आम्ही प्रतिग्रह (दान स्वीकारणे) कसे करू? स्त्रीने केलेले तांबूलही आम्ही खात नाही, आणि दानाने दूषित झालेले अन्नही ग्रहण करत नाही।
Verse 13
रामेण ते यथान्यायं पूजिताः परया मुदा
रामाने त्यांचा यथान्याय, परम आनंदाने पूजन-सत्कार केला।
Verse 14
विमृश्य स तदा रामो वसिष्ठेन महात्मना । ब्रह्मविष्णुशिवादीनां सस्मार गुरुणा सह । स्मृतमात्रास्ततो देवास्तं देशं समुपागमन् । सूर्यकोटिप्रतीकाशीवमानावलिसंवृताः
तेव्हा रामाने महात्मा वसिष्ठांसह विचार करून, गुरूसह ब्रह्मा-विष्णु-शिव आदी देवांचे स्मरण केले। स्मरणमात्र होताच ते देव त्या स्थानी आले, कोटी सूर्यांसारख्या तेजाने झळकणाऱ्या प्रकाशमान गणांनी वेढलेले।
Verse 15
निवेदितं तु तत्सर्वं रामेणातिसुबुद्धिना
ते सर्व अतिसुबुद्धी रामाने यथावत् निवेदन केले।
Verse 16
अधिदेव्या वचनतो जीर्णोद्धारं करोम्यहम् । धर्मारण्ये हरिक्षेत्रे धर्मकूपसमीपतः
अधिदेवीच्या वचनानुसार मी जीर्णोद्धार करीन—धर्मारण्यात, हरिक्षेत्रात, धर्मकूप नावाच्या पवित्र कूपाजवळ।
Verse 17
ततस्ते वाडवाः सर्वे त्रिमूर्त्तीः प्रणिपत्य च । महता हर्षवृंदेन पूर्णाः प्राप्तमनोरथाः
मग ते सर्व वाडव त्रिमूर्तींना प्रणाम करून, महान हर्षसमूहाने परिपूर्ण झाले—मनोरथ सिद्ध झाल्याने।
Verse 18
अर्घ्यपाद्यादिविधिना श्रद्धया तानपूजयन् । क्षणं विश्रम्य ते देवा ब्रह्मविष्णुशिवादयः
श्रद्धेने अर्घ्य, पाद्य इत्यादी विधींनी त्यांनी त्यांची पूजा केली. मग ब्रह्मा, विष्णु, शिव इत्यादी देव क्षणभर तेथे विसावले.
Verse 19
ऊचू रामं महाशक्तिं विनयात्कृतसंपुटम्
विनयाने हात जोडून उभ्या असलेल्या महाशक्तिमान रामास ते देव म्हणाले.
Verse 20
देवा ऊचुः । देवद्रुहस्त्वया राम ये हता रावणादयः । तेन तुष्टा वयं सर्वे भानुवंशविभूषण
देव म्हणाले: हे राम! तू देवद्रोही रावणादींचा वध केला आहेस; म्हणून आम्ही सर्व संतुष्ट आहोत, हे भानुवंशभूषण।
Verse 21
उद्धरस्व महास्थानं महतीं कीर्तिमाप्नुहि
हे महापवित्र स्थान उध्दार कर; त्यामुळे तुला महान व चिरस्थायी कीर्ती प्राप्त होईल।
Verse 22
लब्ध्वा स तेषामाज्ञां तु प्रीतो दशरथात्मजः । जीर्णोद्धारेऽनंतगुणं फलमिच्छन्निलापतिः
त्यांची आज्ञा मिळताच दशरथनंदन आनंदित झाला; भूपती असूनही जीर्णोद्धारातून मिळणाऱ्या अनंतगुण फलाची इच्छा धरून तो कार्यास लागला।
Verse 23
देवानां संनिधौ तेषां कार्यारंभमथाकरोत् । स्थंडिलं पूर्वतः कृत्वा महागिरि समं शुभम्
त्या देवांच्या सान्निध्यात त्याने कार्यारंभ केला; प्रथम पूर्वेस महागिरीसमान शुभ उंच स्थंडिल तयार केले।
Verse 24
तस्योपरि बहिःशाला गृहशाला ह्यनेकशः । ब्रह्मशालाश्च बहुशो निर्ममे शोभनाकृतीः
त्यावर त्याने अनेक बाह्यशाळा व अनेक गृहशाळा बांधल्या; तसेच वारंवार शोभिवंत ब्रह्मशाळाही निर्माण केल्या।
Verse 25
निधानैश्च समायुक्ता गृहोपकरणै र्वृताः । सुवर्णकोटिसंपूर्णा रसवस्त्रादिपूरिताः
त्या निधींनी युक्त व गृहउपकरणांनी वेढलेल्या होत्या; सुवर्णाच्या कोटींनी परिपूर्ण आणि रस, वस्त्रे इत्यादींनी भरलेल्या होत्या।
Verse 26
धनधान्यसमृद्धाश्च सर्वधातुयुतास्तथा । एतत्सर्वं कारयित्वा ब्राह्मणेभ्यस्तदा ददौ
धन-धान्याने समृद्ध व सर्व धातूंनी युक्त असे सर्व काही नीट व्यवस्था करून त्याने तेव्हा ब्राह्मणांना दान दिले।
Verse 27
एकैकशो दशदश ददौ धेनूः पयस्विनीः । चत्वारिंशच्छतं प्रादाद्ग्रामाणां चतुराधिकम्
एकेकाला त्याने दहा-दहा दूधाळू धेनू दिल्या; आणि गावांचीही चारशे चार अशी देणगी दिली।
Verse 28
त्रैविद्यद्विजविप्रेभ्यो रामो दशरथात्मजः । काजेशेन त्रयेणैव स्थापिता द्विजसत्तमाः
दशरथात्मज रामाने त्रैविद्य वेदज्ञ ब्राह्मणांना तीन प्रकारच्या दान-व्यवस्था व उपजीविकेच्या साधनांनी प्रतिष्ठित केले।
Verse 29
तस्मात्त्रयीविद्य इति ख्यातिर्लोके बभूव ह । एवंविधं द्विजेभ्यः स दत्त्वा दानं महाद्भुतम्
म्हणून ‘त्रयीविद्या’ अशी कीर्ती लोकांत पसरली. अशा प्रकारे द्विजांना अद्भुत दान देऊन त्याने महान दानकर्म केले।
Verse 30
आत्मानं चापि मेने स कृतकृत्यं नरेश्वरः । ब्रह्मणा स्थापिताः पूर्वं विष्णुना शंकरेण ये
नरेश्वराने स्वतःला कृतकृत्य मानले—कारण ब्रह्मा, विष्णू आणि शंकर यांनी पूर्वी स्थापन केलेल्या धर्म-व्यवस्था त्याने पुन्हा प्रतिष्ठित केल्या।
Verse 31
ते पूजिता राघवेण जीर्णोद्धारे कृते सति । षट्त्रिंशच्च सहस्राणि गोभुजा ये वणिग्वराः
जीर्णोद्धाराचे कार्य पूर्ण झाल्यावर राघवाने त्या श्रेष्ठ वणिकांचा सन्मान केला। गो-धनाचा उपभोग करणारे ते वणिक छत्तीस हजार होते।
Verse 32
शुश्रूषार्थं प्रदत्ता वै देवैर्हरिहरादिभिः । संतुष्टेन तु शर्वेण तेभ्यो दत्तं तु चेत नम्
शुश्रूषा-सेवेच्या हेतूने हरि-हर आदी देवांनी त्यांना हे सन्मान दिले. आणि शर्व (शिव) प्रसन्न झाल्यावर ते त्यांना अनुमोदित दानरूपाने प्राप्त झाले.
Verse 33
श्वेताश्वचामरौ दत्तौ खङ्गं दत्तं सुनिर्मलम् । तदा प्रबोधितास्ते च द्विजशुश्रूषणाय वै
त्यांना एक श्वेत अश्व, चामरांची जोडी आणि एक अतिशय निर्मळ खड्ग देण्यात आला. नंतर द्विजांची (ब्राह्मणांची) शुश्रूषा-सेवा करण्यासाठी त्यांना उपदेश करण्यात आला.
Verse 34
विवाहादौ सदा भाव्यं चामरै मंगलं वरम् । खङ्गं शुभं तदा धार्य्यं मम चिह्नं करे स्थितम्
विवाह आदी शुभ आरंभप्रसंगी चामरांनी उत्तम मंगल नेहमी प्रकट करावे. तेव्हा शुभ खड्ग धारण करावा—माझे चिह्न, जो हातात स्थित आहे.
Verse 35
गुरुपूजा सदा कार्या कुलदेव्याः पुनःपुनः । वृद्ध्यागमेषु प्राप्तेषु वृद्धि दायकदक्षिणा
गुरुपूजा नेहमी करावी आणि कुलदेवीचेही पुनःपुन्हा पूजन करावे. वाढ व समृद्धीचे प्रसंग आल्यावर वृद्धिदायक अशी दक्षिणा द्यावी.
Verse 36
एकादश्यां शनेर्वारे दानं देयं द्विजन्मने । प्रदेयं बालवृद्धेभ्यो मम रामस्य शासनात्
एकादशीस शनिवारी आल्यास द्विजास दान द्यावे; माझ्या रामाच्या आज्ञेने बालक व वृद्ध यांनाही दान द्यावे।
Verse 37
मंडलेषु च ये शुद्धा वणिग्वृत्तिरताः पराः । सपादलक्षास्ते दत्ता रामशासनपालकाः
जे आपापल्या मंडलांत शुद्ध व वणिकवृत्तीत रत श्रेष्ठ होते, असे सव्वालाख जन रामशासन पाळणारे म्हणून नेमले गेले।
Verse 38
मांडलीकास्तु ते ज्ञेया राजानो मंडलेश्वराः । द्विज शुश्रूषणे दत्ता रामेण वणिजां वराः
ते मांडलीक म्हणून ओळखले जातात—राजे, मंडलेश्वर. द्विजांची शुश्रूषा करण्यासाठी रामाने वणिजांतील श्रेष्ठांना नेमले।
Verse 39
चामरद्वितयं रामो दत्तवान्खड्गमेव च । कुलस्य स्वामिनं सूर्यं प्रतिष्ठाविधिपूर्वकम्
रामाने दोन चामर व एक खड्ग दिला; आणि कुलस्वामी सूर्याची विधिपूर्वक प्रतिष्ठा केली।
Verse 40
ब्रह्माणं स्थापयामास चतुर्वेदसमन्वितम् । श्रीमातरं महाशक्तिं शून्यस्वामिहरिं तथा
त्याने चतुर्वेदसमन्वित ब्रह्म्याची स्थापना केली; तसेच श्रीमातृ, महाशक्ती आणि शून्यस्वामी-हरि यांचीही प्रतिष्ठा केली।
Verse 41
विघ्नापध्वंसनार्थाय दक्षिणद्वारसंस्थितम् । गणं संस्थापयामास तथान्याश्चैव देवताः
विघ्नांचा नाश व्हावा म्हणून त्याने दक्षिण द्वारावर स्थित गणदेवतेची स्थापना केली; तसेच अन्य देवतांचीही यथाविधी प्रतिष्ठापना केली।
Verse 42
कारितास्तेन वीरेण प्रासादाः सप्तभूमिकाः । यत्किं चित्कुरुते कार्यं शुभं मांगल्यरूपकम्
त्या वीराने सात-भूमिक (सात मजली) प्रासाद बांधून घेतले। आणि मनुष्य जे काही शुभ, मांगल्यरूप कार्य करतो—
Verse 43
पुत्रे जाते जातके वान्नाशने मुंडनेऽपि वा । लक्षहोमे कोटिहोमे तथा यज्ञक्रियासु च
पुत्र जन्मल्यावर, जातकर्मात, अन्नप्राशनात, तसेच मुंडनातही; लक्षहोम, कोटिहोम आणि यज्ञकर्मांतही—
Verse 44
वास्तुपूजाग्रहशांत्योः प्राप्ते चैव महोत्सवे । यत्किंचित्कुरुते दानं द्रव्यं वा धान्यमुत्तमम्
वास्तुपूजा व ग्रहशांतीच्या वेळी, तसेच महोत्सव आला असता—मनुष्य जे काही दान करतो, धन असो वा उत्तम धान्य—
Verse 45
वस्त्रं वा धेनवो नाथ हेम रूप्यं तथैव च । विप्राणामथ शूद्राणां दीनानाथांधकेषु च
हे नाथ! वस्त्र असो वा धेनू, तसेच सुवर्ण-रौप्यही—विप्रांना, शूद्रांना, आणि दीन, अनाथ व अंधांना देखील (दान म्हणून)।
Verse 46
प्रथमं बकुलार्कस्य श्रीमातुश्चैव मानवः । भागं दद्याच्च निर्विघ्नकार्यसिद्ध्यै निरन्तरम्
प्रथम मनुष्याने बकुलार्क व श्रीमातृदेवी यांना अंश अर्पावा, ज्यामुळे त्याच्या कार्याची सिद्धी निरंतर व निर्विघ्न होईल।
Verse 47
वचनं मे समुल्लंघ्य कुरुते योऽन्यथा नरः । तस्य तत्कर्मणो विघ्नं भविष्यति न संशयः
जो नर माझे वचन उल्लंघून अन्यथा करतो, त्याच्या त्याच कर्मात विघ्न येईल—यात संशय नाही।
Verse 48
एवमुक्त्वा ततो रामः प्रहृष्टेनांतरात्मना । देवानामथ वापीश्च प्राकारांस्तु सुशोभनान्
असे बोलून, अंतःकरणाने प्रसन्न झालेल्या रामाने देवतांचे (आलय) तसेच वापी आणि सुशोभित प्राकार उभारले।
Verse 49
दुर्गोपकरणैर्युक्तान्प्रतोलीश्च सुविस्तृताः । निर्ममे चैव कुंडानि सरांसि सरसीस्तथा
दुर्गोपकरणांनी युक्त अशा सुविस्तृत प्रतोळ्या (द्वार) त्याने बांधल्या; तसेच कुंडे, सरोवरे व सरसीही निर्माण केली.
Verse 50
धर्मवापीश्च कूपांश्च तथान्यान्देवनिर्मितान् । एतत्सर्वं च विस्तार्य धर्मारण्ये मनोरमे
मनोरम धर्मारण्यात त्याने धर्मवापी, कूप आणि देव-निर्मित म्हणविले जाणारे इतर कार्य—हे सर्व विस्ताराने उभारले.
Verse 51
ददौ त्रैविद्यमुख्येभ्यः श्रद्धया परया पुनः । ताम्रपट्टस्थितं रामशासनं लोपयेत्तु यः
त्याने परम श्रद्धेने पुन्हा त्रैवेद्य-ज्ञ श्रेष्ठ ब्राह्मणांना दान दिले. जो ताम्रपटावर कोरलेले रामशासन पुसून टाकील वा नष्ट करील, तो महापापाचा भागी होतो.
Verse 52
पूर्वजास्तस्य नरके पतंत्यग्रे न संततिः । वायुपुत्रं समाहूय ततो रामोऽब्रवीद्वचः
त्याचे पूर्वज प्रथम नरकात पडतात आणि त्याला संतती राहत नाही. मग रामाने वायुपुत्राला बोलावून हे वचन उच्चारले.
Verse 53
वायुपुत्र महावीर तव पूजा भविष्यति । अस्य क्षेत्रस्य रक्षायै त्वमत्र स्थितिमाचर
हे वायुपुत्र महावीर! तुझी पूजा येथे प्रतिष्ठित होईल. या पवित्र क्षेत्राच्या रक्षणासाठी तू इथेच निवास कर आणि रक्षक म्हणून स्थिर राहा.
Verse 54
आंजनेयस्तु तद्वाक्यं प्रणम्य शिरसादधौ । जीर्णोद्धारं तदा कृत्वा कृतकृत्यो बभूव ह
आंजनेयाने नमस्कार करून ते वचन मस्तकी धारण केले. मग जीर्णोद्धार करून तो कृतकृत्य झाला.
Verse 55
श्रीमातरं तदाभ्यर्च्य प्रसन्नेनांतरात्मना । श्रीमातरं नमस्कृत्य तीर्थान्यन्यानि राघवः
मग राघवाने अंतःकरण प्रसन्न ठेवून श्रीमातेची पूजा केली. श्रीमातेला नमस्कार करून तो इतर तीर्थांकडेही गेला.
Verse 56
तेऽपि देवाः स्वकं स्थानं ययुर्बह्मपुरोगमाः
ब्रह्मा अग्रे असता ते देवही आपापल्या धामास परत गेले।
Verse 57
दत्त्वाशिषं तु रामाय वांछितं ते भविष्यति । रम्यं कृतं त्वया राम विप्राणां स्थापनादिकम्
देवांनी रामाला आशीर्वाद देऊन म्हटले—“तुझे इच्छित कार्य सिद्ध होईल. हे राम, तू ब्राह्मणांची स्थापना व त्यांच्या निर्वाहाची व्यवस्था इत्यादी करून अत्यंत रम्य पुण्यकर्म केले आहेस.”
Verse 58
अस्माकमपि वात्सल्यं कृतं पुण्यवता त्वया । इति स्तुवंतस्ते देवाः स्वानि स्थानानि भेजिरे
“हे पुण्यवंत, तू आमच्यावरही वात्सल्यपूर्ण कृपा केलीस.” असे स्तुती करीत ते देव आपापल्या धामास निघून गेले।