Adhyaya 20

Verse 1

व्यास उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि शिवतीर्थमनुत्तमम् । यत्रासौ शंकरो देवः पुनर्जन्मधरोऽभवत्

व्यास म्हणाले—आता मी त्या अनुपम शिवतीर्थाचे वर्णन करतो, जिथे स्वयं देव शंकरांनी पुनर्जन्म धारण केला.

Verse 2

कीलितो देवदेवेशः शंकरश्च त्रिलोचनः । गिरिजया महाभाग पातितो भूमिमंडले

देवदेवेश त्रिलोचन शंकर कीलित होऊन पराजित झाले; हे महाभाग, गिरिजेने त्यांना भूमिमंडलावर पाडले.

Verse 3

छलितो मुह्यमानस्तु दिवारात्रिं न वेत्ति च । पुंस्त्रीनपुंसकाश्चैव जडीभूतस्त्रिलोचनः

छलित व मोहग्रस्त होऊन तो दिवस-रात्र ओळखू शकला नाही; आणि जड झालेला त्रिलोचन पुरुष-स्त्री-नपुंसक यांचाही भेद करू शकला नाही.

Verse 4

कल्पांतमिव संजातं तदा तस्मिंश्च कीलिते । पार्वत्या सहसा तस्य कृत कीलनकं तदा

तो असा कीलित होऊन स्थिर झाला तेव्हा जणू कल्पांतच आला. तेव्हा पार्वतीने सहसा त्याच्यावर ती कीलन-क्रिया केली.

Verse 5

युधिष्ठिर उवाच । एतदाश्चर्यमतुलं वचनं यत्त्वयोदितम् । यो गुरुः सर्वदेवानां योगिनां चैव सर्वदा

युधिष्ठिर म्हणाला—तुम्ही उच्चारलेले हे वचन अत्यंत आश्चर्यकारक व अतुलनीय आहे; जो सदैव सर्व देवांचा आणि योगीजनांचाही गुरु आहे।

Verse 6

पार्वत्या कीलितः कस्मा न्नष्टवृत्तिः शिवः कथम् । कारणं कथ्यतां तत्र परं कौतूहलं हि मे

पार्वतीने शिवाला का स्थिर केले, आणि शिवाची नेहमीची जाणीव कशी नष्ट झाली? त्याचे कारण सांगा; माझे कुतूहल फार आहे।

Verse 7

व्यास उवाच । मन्त्रौघा विविधा राजञ्छंकरेण प्रकाशिताः । पार्वत्यग्रे महाराज अथर्वणोपवेदजाः

व्यास म्हणाले—हे राजन्, अथर्वण-उपवेदातून उत्पन्न झालेले विविध मंत्रप्रवाह शंकरांनी पार्वतीसमोर प्रकट केले, हे महाराज।

Verse 9

बीजान्युद्धृत्य वै ताभ्यो माला चैकवृता कृता । शंभुना कथिता चैव पार्वत्यग्रे नृपोत्तम

हे नृपोत्तम, त्यांतून बीजाक्षरे काढून एकसूत्री माळारूप जपविधान तयार केले गेले; आणि शंभूंनी ते पार्वतीसमोर सांगितले।

Verse 10

तैश्चैव अष्टा भवति मंत्रोद्धारः कृतस्तु सा । साधयेत्सा महादुष्टा शाकिनी प्रमदानघे

आणि त्याच (बीजां)द्वारे अष्टविध मंत्रोद्धार केला गेला. हे निष्पापे, ती महादुष्टा शाकिनी ते साध्य करण्याचा प्रयत्न करी।

Verse 11

श्रीपार्वत्युवाच । प्रकाशितास्त्वया नाथ भेदा ह्येते षडेव हि । षड्विधाः शक्तयो नाथ अगम्यायोगमालिनीः । षड्विधोक्तं त्वयैकेन कूटात्कृतं वदस्व माम्

श्री पार्वती म्हणाली—हे नाथ! आपण हे भेद आधीच प्रकट केले आहेत; ते खरोखरच सहा आहेत. हे स्वामी! या शक्ती सहा प्रकारच्या, दुर्गम व योगमालिनी आहेत. हा षड्विध उपदेश आपण एकट्याने केला आहे; म्हणून ‘कूट’पासून तो कसा रचला जातो ते मला सांगा.

Verse 12

श्रीमहादेव उवाच । अप्रकाशो महादेवि देवासुरैस्तु मानवैः

श्री महादेव म्हणाले—हे महादेवी! हे रहस्य सहज प्रकट होणारे नाही; देव, असुर आणि मानव यांनाही ते अप्रकाशितच राहते.

Verse 13

पार्वत्युवाच । नमस्ते सर्वरूपाय नमस्ते वृषभध्वज । जटिलेश नमस्तुभ्यं नीलकण्ठ नमोस्तुते

पार्वती म्हणाली—सर्वरूप असलेल्या आपल्याला नमस्कार; वृषभध्वज असलेल्या आपल्याला नमस्कार. हे जटाधीश! आपल्याला नमस्कार; हे नीलकंठ! आपल्याला प्रणाम.

Verse 14

कृपासिंधो नमस्तुभ्यं नमस्ते कालरूपिणे । एतैश्च बहुभिर्वाक्यैः कोमलैः करुणानिधिम्

हे कृपासिंधो! आपल्याला नमस्कार; हे कालरूपा! आपल्याला नमस्कार. अशा अनेक कोमल वचनांनी तिने करुणानिधीची स्तुती केली.

Verse 15

तोषयित्वाद्रितनया दण्डवत्प्रणिपत्य च । जग्राह पादयुगलं तां प्रोवाच दयापरः

अद्रितनयेने त्यांना संतुष्ट करून दंडवत् प्रणाम केला आणि त्यांच्या दोन्ही चरणांना धरले. तेव्हा दयापर प्रभू तिला म्हणाले.

Verse 16

किमर्थं स्तूयसे भद्रे याच्यतां मनसीप्सितम्

हे भद्रे, तू मला असे का स्तुतीस? तुझ्या मनास जे अभिष्ट आहे ते मागून घे।

Verse 17

पार्वत्युवाच । समाहारं च सध्यानं कथयस्व सविस्तरम् । असंदेहमशेषं च यद्यहं वल्लभा तव

पार्वती म्हणाली—त्याचा संपूर्ण समाहार आणि त्यासह ध्यानही सविस्तर सांगावे. मी तुझी वल्लभा असेन तर निःसंदेह व पूर्णपणे कथन करावे.

Verse 19

मायाबीजं तु सर्वेषां कूटानां हि वरानने । सर्वेषां मध्यमो वर्णो बिंदुना दादिशोभितः

हे वरानने, सर्व कूटांमध्ये ‘माया-बीज’ निश्चयाने आहे. त्या सर्वांत मधला वर्ण बिंदूने अलंकृत होऊन शोभतो.

Verse 20

वह्निबीजं सवातं च कूर्मबीजसमन्वितम् । आदित्यप्रभवं बीजं शक्तिबीजोद्भवं सदा

वह्नि-बीज वायुतत्त्वासह कूर्म-बीजाने संयुक्त आहे. आदित्यप्रभव बीज सदा शक्ती-बीजातून उद्भवते.

Verse 21

एतत्कूटं चाद्यबीजं द्वितीयं च विभोर्मतम् । तृतीयं चाग्निबीजं तु संयुक्तं बिंदुनेंदुना

हे कूट आद्य बीज आहे; दुसरे बीज विभूचे मत मानले आहे. तिसरे अग्नि-बीज असून ते बिंदू व इंदू-चिन्हाने संयुक्त आहे.

Verse 22

चतुर्थं युक्तं शेषेण ब्रह्मबीजमृषिस्तथा । पंचमं कालबीजं च षष्ठं पार्थिव बीजकम्

चौथा अवयव उरलेल्या अक्षरांशी जोडावा; ब्रह्मबीजासह ऋषीचाही निर्देश करावा. पाचवे कालबीज आणि सहावे पार्थिव (पृथ्वी) बीज आहे.

Verse 23

सप्तमे चाष्टमे बाह्यं नृसिंहेन समन्वितम् । नवमे द्वितीयमेकं च दशमे चाष्टकूटकम्

सातव्या व आठव्या ठिकाणी बाह्य भाग नृसिंहासह संयुक्त करून वापरावा. नवव्यात फक्त दुसरे तत्त्व घ्यावे; आणि दहाव्यात अष्टकूटक आहे.

Verse 24

विपरीतं तयोर्बीजं रुद्राक्षे वर चारिणि । चतुर्दशे चतुर्थ्यर्थं पृथ्वीबीजेन संयुतम्

हे रुद्राक्षधारी श्रेष्ठ तपस्विनी, त्या दोघांचे बीज उलट क्रमाने घ्यावे. चौदाव्यात चतुर्थ कार्यासाठी ते पृथ्वीबीजासह संयुक्त करावे.

Verse 25

कूटाः शेषाक्षराः केचिद्रक्षिता मेनकात्मजे । सा पपात यदोर्व्यां हि शिवपत्नी तदा नृप

हे मेनकेच्या कन्ये, काही उरलेली अक्षरे ‘कूट’ म्हणून राखून ठेवली गेली. तेव्हा, हे राजन्, शिवपत्नी त्या वेळी पृथ्वीवर कोसळली.

Verse 26

रामेणाश्वासिता तत्र प्रहसंस्त्रिपुरांतकः । भद्रे यस्मात्त्वया पन्नं जंवशक्तिर्भविष्यति

तेथे रामाने धीर दिल्यावर त्रिपुरांतक (शिव) हसले आणि म्हणाले—‘हे भद्रे, तू हे प्राप्त केलेस म्हणून “जंव” नावाची शक्ती तुझ्यात प्रकट होईल.’

Verse 27

मारणे मोहने वश्ये आकर्षणे च क्षोभणे । यंयं कामयते नूनं ततत्सिद्धिर्भविष्यति

मारण, मोहन, वशीकरण, आकर्षण आणि क्षोभ—यांपैकी जो जो हेतू कोणी इच्छितो, निश्चयच तशी तशी सिद्धी प्राप्त होते.

Verse 28

इति श्रुत्वा तदा देवी दुष्टचित्ता शुचिस्मिता । कूटशेषास्ततो वीराः प्रोक्तास्तस्यै तु शंभु ना

हे ऐकून ती देवी—चित्ताने दुष्ट, पण शुचि हास्याने शोभणारी—तेव्हा शंभूने तिच्यासाठी कूट (गूढ) उरलेले अंशही सांगितले.

Verse 29

उवाच च कृपासिंधुः साधयस्व यथाविधि । कैलासात्तु हरस्तत्र धर्मारण्यं गतो भृशम्

तेव्हा कृपासागर म्हणाला—“विधीनुसार साध्य कर.” मग हर (शिव) कैलासाहून निघून अत्यंत उद्यमाने धर्मारण्यात गेला.

Verse 30

ज्ञात्वा देवी ययौ तत्र यत्रासौ वृषभध्वजः । तत्क्षणात्पतितो भूमौ धर्मारण्ये नृपोत्तम

हे जाणून देवी तेथे गेली जिथे तो वृषभध्वज (शिव) होता. त्याक्षणी धर्मारण्यात तो भूमीवर कोसळला, हे नृपोत्तम.

Verse 31

मुंडमाला च कौपीनं कपालं ब्रह्मणस्तु वै

आणि मुंडमाळा, कौपीन व कपाल—हे खरोखर ब्रह्माचेच (सम्बन्धी) होते.

Verse 32

गता गणाश्च सर्वत्र भूतप्रेता दिशो दश । विसंज्ञं च स्वमात्मानं ज्ञात्वा देवो महेश्वरः

गण सर्वत्र विखुरले आणि भूत‑प्रेतांचे समुदाय दहा दिशांत पसरले; तेव्हा देव महेश्वरांनी आपलेच स्वरूप विसंज्ञ झाले आहे असे जाणून तदनुसार कृती केली।

Verse 33

स्वेदजास्तु समुत्पन्ना गणाः कूटादयस्तथा । पंचकूटान्समुत्पाद्य तस्मात्तदाधमूलिने

स्वेदातून कूट इत्यादी गण उत्पन्न झाले; आणि त्याच स्रोतापासून ‘पंचकूट’ निर्माण करून ते त्या अधोमूळ‑उद्गमातच प्रतिष्ठित झाले।

Verse 34

साधकास्ते महाराज जपहोमपरायणाः । प्रेतासनास्तु ते सर्वे कालकूटोपरि स्थिताः

महाराज, ते साधक जप‑होमात परायण होते. ते सर्व प्रेतांना आसन करून कालकूटावर स्थित होते.

Verse 35

कथयंति स्वमात्मानं येन मोक्षः पिनाकिनः । ततः कष्टसमाविष्टा गौरी वह्निभयातुरा

ते आपल्या अंतःस्थितीचे कथन करीत होते, ज्यायोगे पिनाकधारी प्रभू मोक्ष देतो. तेव्हा गौरी कष्टाने ग्रासली व अग्निभयाने व्याकुळ झाली।

Verse 36

सभाजितः शिवस्तैश्च गौरी ह्रीणा त्वधोमुखी । तपस्तेपे च तत्रस्था शंकरादेशकारिणी

त्यांनी शिवाचा सत्कार केला; आणि गौरी लज्जित होऊन अधोमुखी झाली. शंकराची आज्ञा पाळीत, तेथेच राहून तिने तप आचरले।

Verse 37

पंचाग्निसेवनं कृत्वा धूम्रपानमधोमुखी । कूटाक्षरैः स्तुतस्तैस्तु तोषितो वृषभध्वजः

पंचाग्निसेवनाचे व्रत करून, अधोमुख होऊन धूर पित तिने कूटाक्षरांनी स्तुती केली; त्या स्तुत्यांनी वृषभध्वज भगवान् शिव प्रसन्न झाले.

Verse 38

धराक्षेत्रमिदं राजन्पापघ्नं सर्वकामदम् । देवमज्जनकं शुभ्रं स्थानकेऽस्मिन्विराजते

हे राजन्, हे धराक्षेत्र पापनाशक व सर्वकामदायक आहे. या तेजस्वी स्थानी शुद्ध ‘देवमज्जन’—देवतांचे पवित्र स्नानतीर्थ—विराजमान आहे.

Verse 39

आश्विने कृष्णपक्षे च चतुर्दश्या दिने नृप । तत्र स्नात्वा च पीत्वा च सर्वपापैः प्रमुच्यते

हे नृप, आश्विन महिन्याच्या कृष्णपक्षातील चतुर्दशीस तेथे स्नान करून व ते जल प्राशन केल्यास मनुष्य सर्व पापांतून मुक्त होतो.

Verse 40

पूजयित्वा च देवेशमुपोष्य च विधानतः । शाकिनी डाकिनी चैव वेतालाः पितरो ग्रहाः

आणि देवेशाचे पूजन करून, विधिपूर्वक उपवास केल्यास—शाकिनी, डाकिनी, वेताल, पितर व ग्रहशक्ती अनुकूल होऊन त्रास देत नाहीत.

Verse 41

ग्रहा धिष्ण्या न पीड्यंते सत्यंसत्यं वरानने । सांगं रुद्रजपं तत्र कृत्वा पापैः प्रमुच्यते

ग्रह व त्यांची धिष्ण्ये (अधिष्ठाने) पीडा देत नाहीत—सत्य, सत्य, हे वरानने। तेथे सांग रुद्रजप केल्याने मनुष्य पापमुक्त होतो.

Verse 42

नश्यंति त्रिविधा रोगाः सत्यंसत्यं च भूपते । एतत्सर्वं मया ख्यातं देवमज्जनकं शृणु

हे भूपते! सत्यच सत्य—त्रिविध रोग नष्ट होतात. हे सर्व मी सांगितले; आता देवमज्जानक (पवित्र स्नान-तीर्थ/विधी) याचे वर्णन ऐक.

Verse 43

अश्वमेधसहस्रैस्तु कृतैस्तु भूरिदक्षिणैः । तत्फलं समवाप्नोति श्रोता श्रावयिता नरः

भूरि दक्षिणांसह केलेल्या सहस्र अश्वमेधयज्ञांचे जे फळ, तेच फळ ऐकणारा व ऐकविणारा मनुष्य प्राप्त करतो.

Verse 44

अपुत्रो लभते पुत्रान्निर्धनो धनमाप्नुयात् । आयुरारोग्यमैश्वर्यं लभते नात्र संशयः

अपुत्राला पुत्रप्राप्ती होते, निर्धनाला धन मिळते. आयुष्य, आरोग्य व ऐश्वर्य प्राप्त होते—यात संशय नाही.

Verse 45

मनोवाक्कायजनितं पातकं त्रिविधं च यत् । तत्सर्वं नाशमायाति स्मरणात्कीर्तनान्नृप

हे नृप! मन-वाणी-देहजन्य जे त्रिविध पातक आहे, ते सर्व स्मरण व कीर्तनाने नष्ट होते.

Verse 46

धन्यं यशस्यमायुष्यं सुखसंतानदायकम् । माहात्म्यं शृणुयाद्वत्स सर्वसौख्यान्वितो भवेत्

हे माहात्म्य धन्य, यशदायक, आयुष्यवर्धक व सुखी संतान देणारे आहे. हे वत्सा! जो ते ऐकतो तो सर्व सुखांनी युक्त होतो.

Verse 47

सर्वतीर्थेषु यत्पुण्यं सर्वदानेषु यत्फलम् । सर्वयज्ञैश्च यत्पुण्यं जायते श्रवणान्नृप

हे नृपा! सर्व तीर्थांतील जे पुण्य, सर्व दानांचे जे फळ, आणि सर्व यज्ञांतील जे पुण्य—ते सर्व या (कथेच्या) श्रवणमात्रानेच प्राप्त होते।