Adhyaya 2

Verse 1

। व्यास उवाच पृथ्वीपुरंध्यास्तिलकं ललाटे लक्ष्मीलतायाः स्फुटमालवालम् । वाग्देवताया जलकेलिरम्यं नोहेरकं संप्रति वर्णयामि

व्यास म्हणाले—आता मी नोहेरेकाचे वर्णन करतो—तो पृथ्वी-रूपिणी गृहिणीच्या ललाटावरील टिळकासारखा शोभतो, लक्ष्मी-लतेसाठी स्वच्छ व सुपीक आलवाल (क्यारी)सारखा आहे, आणि वाग्देवीच्या जलक्रीडेसारखा रम्य—पुण्य व सौंदर्याचे धाम आहे।

Verse 2

साधु पृष्टं त्वया राजन्वाराणस्यधिकाधिकम् । धर्मारण्यं नृपश्रेष्ठ श्रृणुष्वावहितो भृशम्

हे राजन्, वाराणसीच्या अधिकाधिक वाढत्या महिमेविषयी तू उत्तम प्रश्न केला आहेस। हे नृपश्रेष्ठ, आता धर्मारण्याचे वर्णन ऐक—अत्यंत सावध होऊन श्रवण कर।

Verse 3

सर्वतीर्थानि तत्रैव ऊषरं तेन कथ्यते । ब्रह्मविष्णुमहेशाद्यैरिंद्राद्यैः परिसेवितम्

तेथे सर्व तीर्थे एकत्रच आहेत; म्हणून त्याला ‘ऊषर’ असे म्हणतात। ब्रह्मा, विष्णू, महेश तसेच इंद्रादी देव तेथे विधिपूर्वक सेवित करतात।

Verse 4

लोकपालैश्च दिक्पालैर्मातृभिः शिवशक्तिभिः । गंधर्वैश्वाप्सरोभिश्च सेवितं यज्ञकर्मभिः

ते लोकपाल व दिक्पाल, मातृगण व शिवशक्ती, तसेच गंधर्व व अप्सरा यांच्याकडून सेवित आहे; तेथे यज्ञकर्म व पवित्र अनुष्ठानांनी त्याचा सत्कार होतो।

Verse 6

तदाद्यं च नृपस्थानं सर्वसौख्यप्रदुं तथा । यज्ञैश्च बहुभिश्चैव सेवितं मुनिसत्तमैः

ते आद्य व श्रेष्ठ राजस्थान सर्व सुख देणारे आहे. अनेक यज्ञांनी आणि मुनिश्रेष्ठांच्या सेवेमुळे ते पवित्र रीतीने पूज्य ठरले आहे।

Verse 7

सिंहव्याघ्रैर्द्विपैश्चैव पक्षिभिर्विविधैस्तथा । गोमहिष्यादिभिश्चैव सारसैर्मृगशूकरैः

ते स्थान सिंह-व्याघ्र, हत्ती व नानाविध पक्ष्यांनी परिपूर्ण आहे; तसेच गाय, म्हैस इत्यादी, सारस, मृग व डुकरांनीही वसलेले आहे।

Verse 8

सेवितं नृपशार्दूल श्वापदैवैर्विविधैरपि । तत्र ये निधनं प्राप्ताः पक्षिणः कीटकादयः

हे नृपशार्दूल! ते स्थान नानाविध श्वापदांनी (हिंस्र पशूंनी)ही सेविलेले आहे. आणि तेथे जे पक्षी, कीटक इत्यादी प्राणी मृत्यू पावतात…

Verse 9

भूतवेतालशाकिनीग्रहदेवाधिदेवतैः । ऋतुभिर्मासपक्षैश्च सेव्यमानं सुरासुरेः

ते स्थान भूत, वेताल, शाकिनी, ग्रह, देव व अधिदेवतांनी सेविलेले आहे; तसेच ऋतु, मास व पक्षांनीही—देव आणि असुर दोघेही तेथे येतात।

Verse 10

एकोत्तरशतैः सार्द्धं मुक्तिस्तेषां हि शाश्वती । ते सर्वे विष्णुलोकांश्च प्रयांत्येव न संशयः

एकशे एकांसह त्यांना शाश्वत मुक्ति प्राप्त होते. ते सर्व निःसंशय विष्णुलोकांकडेच प्रस्थान करतात।

Verse 11

संतारयति पूर्वज्ञान्दश पूर्वान्दशापरान् । यवव्रीहितिलैः सर्पिर्बिल्वपत्रैश्च दूर्वया

यव, व्रीही, तीळ, तूप, बिल्वपत्रे व दूर्वा अर्पण करून तो आपल्या पितरांना—दहा पूर्वीचे व दहा पुढचे—सर्वांना तारतो।

Verse 12

गुडैश्चैवोदकैर्नाथ तत्र पिंडं करोति यः । उद्धरेत्सप्त गोत्राणि कुलमेकोत्तरं शतम्

हे नाथ! जो तेथे गूळ व पाणी यांसह पिंडदान करतो, तो सात गोत्रांचा उद्धार करतो आणि कुलाच्या एकशे एक पिढ्यांचेही उत्थान करतो।

Verse 13

वृक्षैरनेकधा युंक्ते लतागुल्मैः सुशोभितम् । सदा पुण्यप्रदं तच्च सदा फलसमन्वितम्

अनेक प्रकारच्या वृक्षांनी युक्त व लता-गुल्मांनी सुशोभित असे ते स्थान आहे। ते सदैव पुण्य देणारे आणि सदैव फळांनी समृद्ध असते।

Verse 16

महानंदमयं दिव्यं पावनात्पावनं परम् । कलकंठः कलोत्कंठमनुगुंजति कुंजगः

ते दिव्य स्थान महानंदमय आहे—पावनांपेक्षाही परम पावन। तेथे कुंजांत वसणारी कोकिळ उत्कंठित, मधुर स्वरांनी गुंजत राहते।

Verse 17

ध्यानस्थः श्रोष्यति तदा पारावत्येति वार्य्यते । केकः कोकीं परित्यज्य मौनं तिष्ठति तद्भयात्

ध्यानस्थ साधकाला तेव्हा ‘पारावती!’ असा शब्द ऐकू येतो। त्या पावित्र्याच्या भय-आदराने मोर मादीला सोडून मौन धारण करून उभा राहतो।

Verse 18

चकोरश्चंद्रिकाभोक्ता नक्तव्रतमिवास्थितः । पठंति सारिकाः सारं शुकं संबोधयत्यहो

चकोर चंद्रिकेचे पान करीत जणू नक्तव्रत पाळत असतो. मैना सारतत्त्वाचे पठण करतात आणि—अहो!—पोपट जणू उपदेश करीत असतो।

Verse 19

भेकोऽहिना क्रीडते च मानुषा राक्षसैः सह । निर्भयं वसते तत्र धर्म्मारण्यं च भूतले

तेथे बेडूकही सर्पासोबत क्रीडा करतो आणि मनुष्य राक्षसांसह राहतात। त्या भूतलावरील धर्म्मारण्यात सर्वजण निर्भयपणे वसतात।

Verse 20

अश्वमेधाधिको धर्मस्तस्य स्याच्च पदेपदे । शापानुग्रहसंयुक्ता ब्राह्मणास्तत्र संति वै

तेथे प्रत्येक पावलोपावली अश्वमेधाहूनही अधिक धर्मफल मिळते। आणि तेथे शाप व अनुग्रह-शक्तीने युक्त असे ब्राह्मण निश्चयाने वसतात।

Verse 21

अष्टादशसहस्राणि पुण्यकार्येषु निर्मिताः । षट्त्रिंशत्तु सहस्राणि भृत्यास्ते वणिजो भुवि

पुण्यकार्यांसाठी अठरा हजार नेमलेले आहेत। आणि भूतलावर छत्तीस हजार सेवक—ते वणिक (व्यापारी)ही आहेत।

Verse 22

द्विजभक्तिसमायुक्ता ब्रह्मण्यास्ते त्वयोनिजाः । पुराणज्ञाः सदाचारा धार्मिकाः शुद्धबुद्धयः । स्वर्गे देवाः प्रशंसंति धर्म्मारण्यनिवासिनः

ते अयोनिज जीव द्विजभक्तीने युक्त व ब्रह्मनिष्ठ आहेत। ते पुराणज्ञ, सदाचारी, धार्मिक आणि शुद्धबुद्धीचे आहेत। स्वर्गात देव धर्म्मारण्यनिवासींची प्रशंसा करतात।

Verse 23

युधिष्ठिर उवाच । धर्मारण्येति त्रिदशैः कदा नाम प्रतिष्ठितम् । पावनं भूतले जातं कस्मात्तेन विनिर्मितम्

युधिष्ठिर म्हणाला—देवांनी ‘धर्म्मारण्य’ या नावाने याची स्थापना कधी केली? हे पावन स्थान भूतलावर कोणत्या कारणाने उत्पन्न झाले आणि कोणत्या हेतुने निर्माण झाले?

Verse 24

तीर्थभूतं हि कस्माच्च कारणात्तद्वदस्व मे । ब्राह्मणाः कतिसं ख्याकाः केन वै स्थापिताः पुरा

हे स्थान कोणत्या कारणाने तीर्थरूप झाले? ते मला सांगा. येथे ब्राह्मण किती संख्येने होते, आणि प्राचीन काळी त्यांना येथे कोणी स्थापित केले?

Verse 25

अष्टादशसहस्राणि किमर्थं स्थापितानि वै । कस्मिन्नंशे समुत्पन्ना ब्राह्मणा ब्रह्म सत्तमाः

अठरा हजार ब्राह्मण येथे कोणत्या कारणासाठी स्थापित केले गेले? ब्रह्मविद्येत श्रेष्ठ असे ते ब्राह्मण कोणत्या अंशातून उत्पन्न झाले?

Verse 26

सर्वविद्यासु निष्णाता वेदवेदांगपारगाः । ऋग्वेदेषु च निष्णाता यजुर्वेदकृतश्रमाः

ते सर्व विद्यांत निष्णात, वेद व वेदांगांचे पारगामी होते. ऋग्वेदात प्रवीण आणि यजुर्वेदाच्या कठोर अध्ययनाने परिश्रमसाधित झालेले होते.

Verse 27

सामवेदांगपारज्ञास्त्रैविद्या धर्म वित्तमाः । तपोनिष्ठा शुभाचाराः सत्यव्रतपरायणाः

ते सामवेद व त्याच्या अंगांचे पारगामी, त्रैविद्येत निष्णात आणि धर्माचे श्रेष्ठ जाणकार होते. तपोनिष्ठ, शुभ आचरणी आणि सत्यव्रतास परायण होते.

Verse 28

मासोपवासैः कृशितास्तथा चांद्रायणादिभिः । सदाचाराश्च ब्रह्मण्याः केन नित्यो पजीविनः । तत्सर्वमादितः कृत्स्नं ब्रूहि मे वदतां वर

मासोपवास व चांद्रायणादी व्रतांनी ते कृश झाले होते. ते सदाचारी व ब्रह्मनिष्ठ होते; मग त्यांचा नित्य उपजीविका-निर्वाह कशाने होत असे? हे वचनश्रेष्ठा, आरंभापासून सर्व काही मला पूर्ण सांगावे.

Verse 29

दानवास्तत्र दैतेया भूतवेतालसंभवाः । राक्षसाश्च पिशाचाश्च उद्वेजंते कथं न तान्

तेथे दानव, दैत्य, भूत, वेताळ, राक्षस आणि पिशाच हे सर्व त्यांना (ब्राह्मणांना) भयभीत का करत नाहीत?