Adhyaya 10

Verse 1

व्यास उवाच । शृणु राजन्यथावृत्तं धर्म्मारण्ये शुभं मतम् । यदिदं कथयिष्यामि अशेषाघौघनाशनम्

व्यास म्हणाले—हे राजन्! धर्मारण्यात जे घडले ते शुभ वृत्तांत ऐक. मी जे सांगणार आहे ते सर्व पापसमूहाचा नाश करणारे आहे.

Verse 2

अजेशेन तदा राजन्प्रेरितेन स्वयंभुवा । कामधेनुः समाहूता कथयामास तां प्रति

तेव्हा, हे राजन्! स्वयंभू ब्रह्म्याच्या प्रेरणेने अजेशाने कामधेनूला बोलावले; आणि तिने त्याला उत्तर दिले.

Verse 3

विप्रेभ्योऽनुचरान्देहि एकैकस्मै द्विजातये । द्वौ द्वौ शुद्धात्मकौ चैवं देहि मातः प्रसीद मे

विप्रांना अनुचर दे—प्रत्येक द्विजाला दोन-दोन, शुद्ध स्वभावाचे. हे माता! असेच दे; माझ्यावर प्रसन्न हो.

Verse 4

तथेत्युक्त्वा महाधेनुः क्षीरेणोल्लेखयद्धराम् । हुंकारात्तस्य निष्क्रांताः शिखासूत्रधरा नराः

“तथास्तु” असे म्हणत महाधेनूने दुधाने भूमीवर रेषा काढल्या. तिच्या हुंकारातून शिखा व यज्ञोपवीत धारण केलेले पुरुष प्रकट झाले.

Verse 5

षट्त्रिंशच्च सहस्राणि वणिजश्च महाबलाः । सोपवीता महादक्षाः सर्वशास्त्रविशारदाः

ते छत्तीस हजार होते—महाबलवान वणिक, यज्ञोपवीतधारी, अतिशय दक्ष आणि सर्व शास्त्रांत पारंगत.

Verse 6

द्विजभक्तिसमायुक्ता ब्रह्मण्यास्ते तपोन्विताः । पुराणज्ञाः सदाचारा धार्मिका बह्मभोजकाः

ते द्विजभक्तीने युक्त, ब्राह्मण्यधर्मनिष्ठ व तपस्वी होते; पुराणज्ञ, सदाचारी, धार्मिक आणि ब्राह्मणांना भोजन घालणारे होते.

Verse 7

स्वर्गे देवाः प्रशंसंति धर्मारण्यनिवासिनः । तपोऽध्ययनदानेषु सर्वकालेप्यतींद्रियाः

स्वर्गात देव धर्मारण्यनिवासींची प्रशंसा करतात; कारण तप, अध्ययन व दान यांत ते सर्वकाळ असामान्य—इंद्रियांच्या मर्यादेपलीकडे—असतात.

Verse 8

एकैकस्मै द्विजायैव दत्तं जातु चरद्वयम् । वाडवस्य च यद्गोत्रं पुरा प्रोक्तं महीपते

प्रत्येक द्विजाला खरोखरच दोन परिचारक दिले गेले. आणि हे महीपते! त्या वाडवाचे जे गोत्र, ते पूर्वीच सांगितले आहे.

Verse 9

परस्परं च तद्गोत्रं तस्य चानुचरस्य च । इति कृत्वा व्यवस्थां च न्यवसंस्तत्र भूमिषु

अशा रीतीने परस्पर संबंधाने त्या पुरुषाचे व त्याच्या अनुचराचे गोत्र निश्चित करून, योग्य व्यवस्था ठरवून ते तेथे भूमीवर वस्तीला राहिले।

Verse 10

ततश्च शिष्यता देवैर्दत्ता चानुचरान्भुवि । ब्रह्मणा कथितं सर्वं तेषामनुहिताय वै

त्यानंतर देवांनी शिष्यत्व प्रदान केले आणि पृथ्वीवर अनुचर नेमले. त्यांच्या हितासाठी व योग्य मार्गदर्शनासाठी ब्रह्म्याने हे सर्व सत्यरूपाने सांगितले।

Verse 11

कुरुध्वं वचनं चैषां ददध्वं च यदिच्छितम् । समित्पुष्पकुशादीनि आनयध्वं दिनेदिने

यांची आज्ञा पाळा आणि त्यांना जे हवे ते द्या. यज्ञासाठी समिधा, पुष्प, कुश इत्यादी दररोज आणा।

Verse 12

अनुज्ञयैषां वर्तध्वं मावज्ञां कुरुत क्वचित् । जातकं नामकरणं तथान्नप्राशनं शुभम्

यांच्या अनुमतीनेच वागा; कधीही त्यांचा अवमान करू नका. जातकर्म, नामकरण तसेच शुभ अन्नप्राशनही (त्यांच्या संमतीने) करा।

Verse 13

क्षौरं चैवोपनयनं महानाम्न्यादिकं तथा । क्रियाकर्मादिकं यच्च व्रतं दानोपवासकम्

क्षौर (मुंडन) व उपनयन, तसेच महानाम्नी इत्यादी आचार; आणि जे काही क्रिया-कर्म आहेत—व्रत, दान व उपवास—ते सर्व (विधिपूर्वक) करा।

Verse 14

अनुज्ञयैषां कर्तव्यं काजेशा इदमबुवन् । अनुज्ञया विनैषां यः कार्यमारभते यदि

‘यांची आज्ञा घेऊनच हे करावे’—असे देवाधिपती म्हणाले. जो कोणी त्यांच्या संमतीविना कोणतेही कार्य आरंभ करतो,

Verse 15

दर्शं वा श्राद्धकार्यं वा शुभं वा यदि वाऽशुभम् । दारिद्र्यं पुत्रशोकं च कीर्तिनाशं तथैव च

दर्शकर्म असो वा श्राद्धकर्म, शुभ असो वा अशुभ—नियम भंग करणाऱ्यास दारिद्र्य, पुत्रशोक आणि कीर्तिनाश हेच प्राप्त होतात।

Verse 16

रोगैर्निपीड्यते नित्यं न क्वचित्सुखमाप्नुयुः । तथेति च ततो देवाः शक्राद्याः सुरसत्तमाः

तो नित्य रोगांनी पीडित राहतो आणि कुठेही सुख पावत नाही. तेव्हा इंद्रादि श्रेष्ठ देव म्हणाले—‘तथास्तु’।

Verse 17

स्तुतिं कुर्वंति ते सर्वे काम धेनोः पुरः स्थिताः । कृतकृत्यास्तदा देवा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः

कामधेनूच्या समोर उभे राहून ते सर्व स्तुती करू लागले. तेव्हा ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश्वर हे देव कृतकृत्य झाले.

Verse 18

त्वं माता सर्वदेवानां त्वं च यज्ञस्य कारणम् । त्वं तीर्थं सर्वतीर्थानां नम स्तेऽस्तु सदानघे

तू सर्व देवांची माता आहेस; तूच यज्ञाचे कारण आहेस. तू सर्व तीर्थांतील परम तीर्थ आहेस—हे सदानघे, तुला नमस्कार असो.

Verse 19

शशिसूर्यारुणा यस्या ललाटे वृषभध्वजः । सरस्वती च हुंकारे सर्वे नागाश्च कंबले

जिच्या ललाटावर चंद्र-सूर्याची प्रभा शोभते आणि जिच्यावर वृषभध्वज शंभूचे चिन्ह अंकित आहे; जिच्या हुंकारात सरस्वतीचा नाद आहे आणि जिच्या कंबळात सर्व नाग एकवटलेले आहेत—तीच अद्भुत सुरभी धेनू होय।

Verse 20

क्षुरपृष्ठे च गन्धर्वा वेदाश्चत्वार एव च । मुखाग्रे सर्वतीर्थानि स्थावराणि चराणि च

जिच्या क्षुरासारख्या पाठीवर गंधर्व आणि चारही वेद विराजतात; आणि जिच्या मुखाग्रभागी सर्व तीर्थे वास करतात—स्थावर व चर, दोन्ही जगतांची।

Verse 21

एवंविधैश्च बहुशो वचनैस्तोषिता च सा । सुप्रसन्ना तदा धेनुः किं करोमीति चाब्रवीत्

अशा प्रकारच्या अनेक वचनांनी वारंवार तुष्ट होऊन ती धेनू अत्यंत प्रसन्न झाली; तेव्हा ती म्हणाली—“मी काय करू?”

Verse 22

देवा ऊचुः । सृष्टाः सर्वे त्वया मातर्देव्यैतेऽनुचराः शुभाः । त्वत्प्रसादान्महाभागे ब्राह्मणाः सुखिनोऽ भवन्

देव म्हणाले—“हे माता, हे देवी! हे शुभ अनुचर सर्व तुझ्याच द्वारा सृष्ट झाले आहेत. हे महाभागे! तुझ्या प्रसादाने ब्राह्मण सुखी व निश्चिंत झाले आहेत.”

Verse 23

ततोऽसौ सुरभी राजन्गता नाकं यशस्विनी । ब्रह्मविष्णुमहेशाद्यास्तत्रैवांतरधुस्ततः

त्यानंतर, हे राजन्, ती यशस्विनी सुरभी स्वर्गास गेली. आणि त्याच ठिकाणाहून ब्रह्मा, विष्णू, महेश इत्यादी सर्वजण अंतर्धान पावले.

Verse 24

युधिष्ठिर उवाच । अभार्यास्ते महातेजा गोजा अनुचरास्तथा । उद्वाहिता कथं ब्रह्मन्त्सुतास्तेषां कदाऽभवन्

युधिष्ठिर म्हणाला—हे महातेजस्वी! गायीपासून उत्पन्न झालेले ते अनुचर पत्नीविरहित होते. हे ब्राह्मण, त्यांचा विवाह कसा झाला आणि त्यांना पुत्र कधी झाले?

Verse 25

व्यास उवाच । परिग्रहार्थं वे तेषां रुद्रेण च यमेन च । गन्धर्वकन्या आहृत्य दारास्तत्रोपकल्पिताः

व्यास म्हणाला—त्यांच्या पत्नीग्रहणासाठी रुद्र आणि यम यांनी गंधर्वकन्या आणून तेथे त्यांच्यासाठी विधिपूर्वक दारा (पत्नी) ठरविल्या।

Verse 26

युधिष्ठिर उवाच । को वा गन्धर्वराजासौ किंनामा कुत्र वा स्थितः । कियन्मात्रास्तस्य कन्याः किमाचारा ब्रवीहि मे

युधिष्ठिर म्हणाला—तो गंधर्वांचा राजा कोण? त्याचे नाव काय आणि तो कुठे राहतो? त्याच्या कन्या किती आहेत आणि त्यांचे आचार कसे आहेत? मला सांगा.

Verse 27

व्यास उवाच । विश्वावसुरिति ख्यातो गन्धर्वाधिपतिर्नृप । षष्टिकन्यासहस्राणि आसते तस्य वेश्मनि

व्यास म्हणाला—हे नृपा! गंधर्वांचा अधिपती ‘विश्वावसु’ म्हणून प्रसिद्ध आहे. त्याच्या राजवाड्यात साठ हजार कन्या निवास करतात.

Verse 28

अंतरिक्षे गृहं तस्य गधर्वनगरं शुभम् । यौवनस्थाः सुरूपाश्च कन्या गन्धर्वजाः शुभाः

त्याचे निवासस्थान अंतरिक्षात आहे—गंधर्वांचे ते शुभ नगर अत्यंत रम्य आहे. तेथे यौवनस्थ, सुरूप आणि मंगल गंधर्वज कन्या राहतात.

Verse 29

रुद्रस्यानुचरौ राजन्नंदी भृंगी शुभाननौ । पूर्वदृष्टाश्च ताः कन्याः कथयामासतुः शिवम्

हे राजन्, रुद्राचे अनुचर नंदी व भृंगी—दोघेही शुभमुख—पूर्वी पाहिलेल्या त्या कन्यांची वार्ता शिवास सांगू लागले।

Verse 30

दृष्टाः पुरा महादेव गन्धर्वनगरे विभो । विश्वावसुगृहे कन्या असंख्याताः सहस्रशः

पूर्वी, हे महादेव, हे सर्वव्यापी प्रभो, गंधर्वनगरात विश्वावसुच्या गृही सहस्रोंनी असंख्य कन्या दिसल्या।

Verse 31

ता आनीय वलादेव गोभुजेभ्यः प्रयच्छ भो । एवं श्रुत्वा ततो देवस्त्रिपुरघ्नः सदाशिवः

‘त्या आण, हे बलवान् देव, आणि गोभुजांना (गवळ्यांना) दे’—असे ऐकून त्रिपुरघ्न सदाशिव देव उत्तर देऊ लागला।

Verse 32

प्रेषयामास दूतं तु विजयं नाम भारत । स तत्र गत्वा यत्रास्ते विश्वावसुररिंदमः

हे भारत, त्याने ‘विजय’ नावाचा दूत पाठविला. तो तेथे गेला जिथे शत्रुदमन विश्वावसु निवास करीत होता।

Verse 33

उवाच वचनं चैव पथ्यं चैव शिवेरितम् । धर्मारण्ये महाभाग काजेशेन विनिर्मिताः

त्याने शिवाच्या आज्ञेने संदेश व हितकर विधान सांगितले—‘हे महाभाग, धर्मारण्यात ते काजेशाने निर्मिले/प्रतिष्ठित केले आहेत।’

Verse 34

स्थापिता वाडवास्तत्र वेदवेदांगपारगाः । तेषां वै परिचर्यार्थं कामधेनुश्च प्रार्थिता

तेथे वेद-वेदांगांत पारंगत वाडवांची स्थापना झाली. त्यांच्या परिचर्या व सहाय्यासाठी कामधेनूलाही प्रार्थना करण्यात आली.

Verse 35

तया कृताः शुभाचारा वणिजस्ते त्वयोनिजा । षट्त्रिंशच्च सहस्राणि कुमारास्ते महाबलाः

तिच्यामुळे ते वणिक शुभाचारयुक्त झाले आणि ते मानवी गर्भाविना उत्पन्न झाले. तसेच तुझे छत्तीस सहस्र पुत्र महाबलवान आहेत.

Verse 36

शिवेन प्रेषितोऽहं वै त्वत्समीपमुपागतः । कन्यार्थं हि महाभाग देहिदेहीत्युवाच ह

मी शिवाने पाठविलेला असून तुझ्या समीप आलो आहे. हे महाभाग, कन्यांसाठी ‘दे, दे’ असे तो म्हणाला.

Verse 37

गन्धर्व उवाच । देवानां चैव सर्वेषां गन्धर्वाणां महामते । परित्यज्य कथं लोके मानुषाणां ददामि वै

गंधर्व म्हणाला: हे महामते, सर्व देव व गंधर्वांना सोडून मी लोकात मनुष्यांना (या कन्या) कशा देऊ?

Verse 38

श्रुत्वा तु वचनं तस्य निवृत्तो विजयस्तदा । कथयामास तत्सर्वं गन्धर्व चरितं महत्

त्याचे वचन ऐकून विजय तेव्हा परतला आणि गंधर्वाच्या त्या महान चरित्राचा सर्व वृत्तांत सांगितला.

Verse 39

व्यास उवाच । ततः कोपसमाविष्टो भगवांल्लोकशंकरः । वृषभे च समारूढः शूलहस्तः सदाशिवः

व्यास म्हणाले—तेव्हा लोककल्याणकारी भगवान् शंकर क्रोधाने आविष्ट झाले. वृषभावर आरूढ होऊन, हातात त्रिशूल धारण करून सदाशिव प्रस्थान झाले.

Verse 40

भूतप्रेतपिशाचाद्यैः सहस्रैरावृतः प्रभुः । ततो देवास्तथा नागा भूतवेतालखेचराः

प्रभू भूत, प्रेत, पिशाच इत्यादी हजारोंनी वेढले गेले होते. तेव्हा देव, नाग तसेच भूत-वेताल व आकाशचारी गणही तेथे जमले.

Verse 41

क्रोधेन महताविष्टाः समाजग्मुः सहस्रशः । हाहाकारो महानासीत्तस्मिन्सैन्ये विसर्पति

महाक्रोधाने आविष्ट होऊन ते हजारोंच्या संख्येने एकत्र झाले. ते सैन्य पसरताच तेथे भयंकर हाहाकार माजला.

Verse 42

प्रकंपिता धरादेवी दिशापाला भयातुराः । घोरा वातास्तदाऽशांताः शब्दं कुर्वंति दिग्गजाः

धरादेवी कंपित झाली आणि दिशापाल भयाने व्याकुळ झाले. तेव्हा भयंकर, अशांत वारे वाहू लागले आणि दिग्गज मोठा नाद करू लागले.

Verse 43

व्यास उवाच । तदागतं महासैन्यं दृष्ट्वा भयविलोलितम् । गन्धर्वनगरात्सर्वे विनेशुस्ते दिशो दश

व्यास म्हणाले—भयाने डळमळीत झालेले ते महासन्य येताना पाहून, गंधर्वनगरातून ते सर्व दहा दिशांना पळून गेले.

Verse 44

गन्धर्वराजो नगरं त्यक्त्वा मेरुं गतो नृप । ताः कन्या यौवनोपेता रूपौदार्यसमन्विताः

हे नृपा! गंधर्वराज नगर सोडून मेरुपर्वतास गेला. त्या कन्या यौवनयुक्त, रूप व उदार गुणांनी संपन्न अशा तशाच राहिल्या.

Verse 45

गृहीत्वा प्रददौ सर्वा वणिग्भ्यश्च तदा नृप । वेदोक्तेन विधानेन तथा वै देवसन्निधौ

हे राजा! त्यांना स्वीकारून त्याने तेव्हा सर्व कन्यांना वणिकांना अर्पण केले—वेदोक्त विधीनुसार आणि देवसन्निधीत.

Verse 46

आज्यभागं तदा दत्त्वा गन्धर्वाय गवात्मजाः । देवानां पूर्वजानां च सूर्याचंद्रमसोस्तथा

तेव्हा गवात्मजांनी गंधर्वाला आज्यभाग अर्पण केला; तसेच पूर्वज देवांना आणि सूर्य-चंद्रालाही भाग अर्पण केले.

Verse 47

यमाय मृत्यवे चैव आज्यभागं तदा ददुः । दत्त्वाज्यभागान्विधिवद्वव्रिरे ते शुभव्रताः

त्यांनी तेव्हा यमाला व मृत्यूलाही आज्यभाग दिला. विधिपूर्वक आज्यभाग देऊन ते शुभव्रती जन योग्य रीतीने (विवाह) वरण करू लागले.

Verse 48

ततः प्रभृति गान्धर्वविवाहे समुपस्थिते । आज्यभागं प्रगृह्णन्ति अद्यापि सर्वतो भृशम्

त्या वेळेपासून आजपर्यंत, जिथे जिथे गान्धर्वविवाह होतो, तिथे सर्वत्र भरभरून आज्यभाग ग्रहण केला जातो.

Verse 50

क्षत्रियाश्च महावीरा किंकरत्वे हि निर्मिताः

आणि महावीर क्षत्रिय खरोखरच सेवाभावासाठी निर्मिले गेले—धर्माच्या नियत क्रमात भक्तीने परिचर्येस सदैव तत्पर असतात।

Verse 51

ततो देवाऽस्तदा राजञ्जग्मुः सर्वे यथातथा । गते देवे द्विजाः सर्वे स्थानेऽस्मिन्निवसंति ते

त्यानंतर, हे राजन्, सर्व देव आपापल्या धामास यथातथा निघून गेले। देव गेल्यावर सर्व द्विज याच स्थानी राहून निवास करू लागले।

Verse 52

पुत्रपौत्रयुता राजन्निवसंत्यकुतोभयाः । पठंति वेदान्वेदज्ञाः क्वचिच्छास्त्रार्थमुद्गिरन्

हे राजन्, पुत्र-पौत्रांसह ते तेथे निर्भयपणे निवास करतात। वेदज्ञ ते वेदांचे पठण करतात आणि कधी कधी शास्त्रार्थही उच्चारून सांगतात।

Verse 54

केचिद्विष्णुं जपंतीह शिवं केचिज्जपंति हि । ब्रह्माणं च जपंत्येके यमसूक्तं हि केचन । यजंति याजकाश्चैव अग्निहोत्रमुपासते । स्वाहाकारस्वधाकारवषट्कारैश्च सुव्रत

इथे काही विष्णूचा जप करतात, तर काही शिवाचा जप करतात. काही ब्रह्म्याचे नामस्मरण करतात, आणि काही यमसूक्ताचे पठण करतात. काही यज्ञ करतात व अग्निहोत्राची उपासना करतात—‘स्वाहा’, ‘स्वधा’ आणि ‘वषट्’ अशा उच्चारांसह, हे सुव्रत।

Verse 55

शब्दैरापूयते सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् । वणिजश्च महादक्षा द्विजशुश्रूणोत्सुकाः

पवित्र शब्दांनी समस्त त्रैलोक्य—चराचरसहित—परिपूर्ण होते. आणि महादक्ष वणिकही द्विजांची शुश्रूषा-सेवा करण्यास उत्सुक असतात।

Verse 56

धर्मारण्ये शुभे दिव्ये ते वसंति सुनिष्ठिताः । अन्नपानादिकं सर्वं समित्कुशफलादिकम्

त्या शुभ, दिव्य धर्मारण्यात ते दृढनिष्ठेने वास करीत. अन्न-पान इत्यादी सर्व—समिधा, कुश, फळे वगैरे—तेथे सहज उपलब्ध असे.

Verse 57

आपूरयन्द्विजातीनां वणिजस्ते गवात्मजाः

ते गोवंशज वणिक द्विजांची सर्व गरज पूर्ण करीत; त्यांच्या पुरवठ्यात कधीही उणीव ठेवत नसत.

Verse 58

पुष्पोपहारनिचयं स्नानवस्त्रादिधावनम् । उपलादिकनिर्माणं मार्जनादिशुभक्रियाः

त्यांनी पुष्प-उपहारांचा संच मांडला; स्नानवस्त्रे इत्यादी धुतली; दगड वगैरेचे निर्माणकार्य केले; तसेच झाडणे-स्वच्छता इत्यादी शुभ क्रिया केल्या.

Verse 59

वणिक्स्त्रियः प्रकुर्वंति कंडनं पेषणादिकम् । शुश्रूषंति च तान्विप्रान्काजेशवचनेन हि

वणिकांच्या स्त्रिया कांडणे- दळणे इत्यादी कामे करीत. आणि काजेशाच्या आज्ञेने त्या विप्रांची श्रद्धेने सेवा करीत.

Verse 60

स्वस्था जातास्तदा सर्वे द्विजा हर्षपरायणाः । काजेशादीनुपासंते दिवारात्रौ हि संध्ययोः

तेव्हा सर्व द्विज स्वस्थ व संतुष्ट होऊन हर्षपर झाले. ते प्रातः-सायं संध्याकाळी तसेच दिवस-रात्र काजेश इत्यादी देवांची उपासना करीत.