Mantra 48
Rishi: Ritual formula within VS Soma liturgy (ṛṣi attribution secondary in Śrauta deployment).
Devata: Avabhṛtha / Waters as purifiers; protective deity implied in ‘deva … pāhi’.
Chandas: Mixed/prose-yajus with metrical residues (to be verified).
Samhita Patha (Devanagari)
अव॑भृथ निचुम्पुण निचे॒रुर॑सि निचुम्पु॒णः । अव॑ दे॒वैर्दे॒वकृ॑त॒मेनो॑ऽयासिष॒मव॒ मर्त्यै॒र्मर्त्य॑कृतं पुरु॒राव्णो॑ देव रि॒षस्पा॑हि
Transliteration
avabhṛ́tha nicumpuṇa nicerúr asi nicumpuṇaḥ | áva deváir devákṛtam éno ’yāsiṣam áva mártyair mártyakṛtaṃ pururā́vṇo deva riṣáspāhi ||
Translation
हे अवभृथ! हे निचुम्पुण (शोधका)! तू शोधक रूपाने खाली उतरला आहेस. देवांसह मी देवकृत पाप दूर केले; मर्त्यांसह मी मर्त्यकृत पाप दूर केले. हे देवा! अनेक मार्गांनी उद्धार करणाऱ्या, आम्हांस इजा/अपायापासून वाचव.
Padapatha (Word Analysis)
अव-भृथ । निचुम्पुण । निचेरुः । असि । निचुम्पुणः । अव । देवैः । देव-कृतम् । एनः । अयासिषम् । अव । मर्त्यैः । मर्त्य-कृतम् । पुरु-राव्णः । देव । रिषस् । पाहि ।
Word by Word
अवभृथthe concluding bath (Avabhṛtha)
अवभृथ:
कर्म (क्रियाविशेष/विधेय)
TypeNoun
Rootअवभृथ (प्रातिपदिक; अव-√भृ ‘to bear/bring down’ से निष्पन्न) अथवा अवभृथ (स्नान/समापन-क्रिया का नाम)
निचुम्पुणdownwards; into the depth
निचुम्पुण:
अधिकारण/क्रियाविशेषण
TypeIndeclinable
Rootनि-चुम्पुण (प्रातिपदिक; ‘नीचे/अधः’ अर्थे)
निचेरुःthey have gone down / descended
निचेरुः:
कर्तृ (देवाः/ऋत्विजः इत्यादि निहित-कर्तारः)
TypeVerb
Rootनि-√चर् (चरँ गतौ)
असिyou are
असि:
सम्बन्ध/विधेय (असि = ‘thou art’)
TypeVerb
Root√अस् (असँ भुवि)
निचुम्पुणः(you are) downward-going / going into the depth
निचुम्पुणः:
कर्तृ-विशेषण (त्वम्)
TypeAdjective
Rootनि-चुम्पुण (प्रातिपदिक)
अवdown; away
अव:
क्रियाविशेषण
TypeIndeclinable
Rootअव
देवैःby the gods
देवैः:
करण
TypeNoun
Rootदेव
देवकृतम्done by the gods
देवकृतम्:
कर्म-विशेषण
TypeAdjective
Rootदेव-कृत (कृदन्त/समास; देव + कृत)
एनःsin; offense
एनः:
कर्म
TypeNoun
Rootएनस्
अयासिषम्may I remove/ward off (it)
अयासिषम्:
कर्तृ (अहं)
TypeVerb
Root√यास्/√या (गत्यर्थ; ‘अयासिषम्’ = desiderative/aorist-like injunctive form in Vedic usage)
अवdown; away
अव:
क्रियाविशेषण
TypeIndeclinable
Rootअव
मर्त्यैःby mortals
मर्त्यैः:
करण
TypeNoun
Rootमर्त्य
मर्त्यकृतम्done by mortals
मर्त्यकृतम्:
कर्म-विशेषण
TypeAdjective
Rootमर्त्य-कृत (समास; मर्त्य + कृत)
पुरुराव्णःof Pururavas
पुरुराव्णः:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypeNoun (Proper)
Rootपुरुराव्ण (प्रातिपदिक; ‘पुरुरावस्’ नाम्नः षष्ठी/सम्बोधन-छाया वैदिकरूपम्)
देवO god
देव:
सम्बोधन
TypeNoun
Rootदेव
रिषस्harm; injury
रिषस्:
कर्म
TypeNoun
Rootरिषस् (प्रातिपदिक; ‘हानि/क्षति’)
पाहिprotect
पाहि:
कर्तृ (त्वम्)
TypeVerb
Root√पा (पा रक्षणे)
Entities Mentioned
A
Avabhṛtha (the purificatory bath/rite)Ā
Āpaḥ (Waters)D
Deva as protector (implicit in “deva…pāhi”)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes