Shukla Yajur Veda — Adhyaya 28, Mantra 25
Rishi: Yājñavalkya-tradition (Śukla Yajurveda school attribution; specific ṛṣi not marked in the input)
Devata: Tanūnapāt/Agni identified with Indra-power (indriya) in the ājya context
Chandas: Uṣṇih
Samhita Patha (Devanagari)
होता॑ यक्ष॒त्तनू॒नपा॑तमु॒द्भिदं॒ यं गर्भ॒मदि॑तिर्द॒धे शुचि॒मिन्द्रं॑ वयो॒धस॑म् । उ॒ष्णिहं॒ छन्द॑ इन्द्रि॒यं दि॑त्य॒वाहं॒ गां वयो॒ दध॒द्वेत्वाज्य॑स्य॒ होत॒र्यज॑
Transliteration
hótā yákṣat tanūnapātam udbhídaṃ yáṃ gárbham áditiḥ dadhé śucím índraṃ vayodhásam | uṣṇíhaṃ chánda indriyáṃ dityavāháṃ gā́ṃ váyo dádhad vétv ā́jyasya hótar yája
Translation
होता तनूनपात्—उद्भिद्—याचे यजन करो; अदितीने धारण केलेला तो गर्भ—शुचि इंद्र, प्राणबल देणारा—याचे पूजन करो. उष्णिह् छंद आहे; हीच इंद्रिय (इंद्र-शक्ती) आहे. गायी व बल प्रदान करून तो आज्याकडे येवो; हे होता, यजन कर.
Padapatha (Word Analysis)
होता । यक्षत् । तनूनपातम् । उद्भिदम् । यम् । गर्भम् । अदितिः । दधे । शुचिम् । इन्द्रम् । वयोधसम् । उष्णिहम् । छन्दः । इन्द्रियम् । दित्यवाहम् । गाम् । वयः । दधत् । वेतु । आज्यस्य । होतः । यज
Word by Word
होताthe Hotṛ priest
होता:
कर्तृ
TypeNoun
Rootहोतृ (प्रातिपदिक) < √हु (जुहोति) ‘आह्वाने/यज्ञे’
यक्षत्may he worship/sacrifice
यक्षत्:
क्रिया
TypeVerb
Root√यज् (यष्टुम्) ‘देवपूजासंगतिकरणदानेषु’
तनूनपातम्Tanūnapāt (a deity)
तनूनपातम्:
कर्म
TypeNoun
Rootतनूनपात् (प्रातिपदिक)
उद्भिदम्the ‘piercer/bursting forth’ (epithet)
उद्भिदम्:
कर्म
TypeNoun
Rootउद्भिद् (प्रातिपदिक) < उद्-√भिद् ‘भेदने’
यम्whom
यम्:
कर्म
TypePronoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
गर्भम्embryo; womb-child
गर्भम्:
कर्म
TypeNoun
Rootगर्भ (प्रातिपदिक)
अदितिःAditi
अदितिः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootअदिति (प्रातिपदिक)
दधेhas placed/has set
दधे:
क्रिया
TypeVerb
Root√धा (दधाति) ‘धारणे/स्थापने’
शुचिम्pure, bright
शुचिम्:
विशेषण (कर्मणः)
TypeAdjective
Rootशुचि (प्रातिपदिक)
इन्द्रम्Indra
इन्द्रम्:
कर्म
TypeNoun
Rootइन्द्र (प्रातिपदिक)
वयोधसम्strength-increasing; life-giving
वयोधसम्:
विशेषण (इन्द्रस्य)
TypeAdjective
Rootवयोधस् (प्रातिपदिक) (वयस् + धस्) शक्तिवर्धक/बलवर्धक-इत्यर्थे
उष्णिहम्Uṣṇih (metre)
उष्णिहम्:
कर्म (उक्त/गृहीत-छन्दः)
TypeNoun
Rootउष्णिह् (प्रातिपदिक) (छन्दोनाम)
छन्दःmetre; sacred measure
छन्दः:
कर्तृ/विधेय (सम्बन्ध-वाक्ये)
TypeNoun
Rootछन्दस् (प्रातिपदिक)
इन्द्रियम्vigour; power
इन्द्रियम्:
विशेषण/विधेय
TypeNoun
Rootइन्द्रिय (प्रातिपदिक)
दित्यवाहम्carrying/bringing (the) Diti(-born); dityavāha (epithet)
दित्यवाहम्:
विशेषण (इन्द्रस्य/देवतायाः)
TypeAdjective
Rootदित्यवाह (प्रातिपदिक) (दिति/दित्य + वाह) ‘वहति’ इत्यर्थे
गाम्cow; ray; earth (go)
गाम्:
कर्म
TypeNoun
Rootगो (प्रातिपदिक)
वयःvitality; life; strength
वयः:
कर्म
TypeNoun
Rootवयस् (प्रातिपदिक)
दधत्placing; bestowing
दधत्:
कर्तृ (विशेषणरूपेण)
TypeVerb
Root√धा (दधाति) ‘धारणे’
एतुlet him come/go
एतु:
क्रिया
TypeVerb
Root√इ (एति) ‘गत्यर्थे’
आज्यस्यof ghee
आज्यस्य:
सम्बन्ध
TypeNoun
Rootआज्य (प्रातिपदिक)
होतरीin/at the Hotṛ (office); at the Hotṛ
होतरी:
अधिकरण
TypeNoun
Rootहोतृ (प्रातिपदिक)
यजworship! sacrifice!
यज:
क्रिया
TypeVerb
Root√यज् (यजति) ‘देवपूजासंगतिकरणदानेषु’
Entities Mentioned
T
Tanūnapāt (Agni)A
AditiI
Indra (as indriya)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes