Mantra 23
Rishi: Yājñavalkya-tradition (Śukla-Yajurvedic transmission; specific ṛṣi ascription not explicit in the mantra itself).
Devata: Apotropaic orientation toward Rakṣases (as the beings to be appeased/averted); teleology of Puṣṭi/Poṣa (prosperity).
Chandas: Yajus (prose formula; not metrical in the strict Ṛgvedic sense).
Samhita Patha (Devanagari)
कस्त्वा॒ विमु॑ञ्चति॒ स त्वा॒ विमु॑ञ्चति॒ कस्मै॑ त्वा॒ विमु॑ञ्चति॒ तस्मै॑ त्वा॒ विमु॑ञ्चति । पोषा॑य॒ रक्ष॑सां भा॒गो॒ऽसि
Transliteration
kás tvā́ vimúñcati sá tvā́ vimúñcati kásmai tvā́ vimúñcati tásmai tvā́ vimúñcati | póṣāya rákṣasāṃ bhāgó ’si
Translation
तुला मुक्त कोण करतो? तोच तुला मुक्त करतो. कोणासाठी तो तुला मुक्त करतो? त्याच्यासाठीच तुला मुक्त करतो. तू पोषण/समृद्धीसाठी आहेस; तू राक्षसांचा भाग आहेस.
Padapatha (Word Analysis)
कः । त्वा॒ । वि-मु॑ञ्चति । सः । त्वा॒ । वि-मु॑ञ्चति । कस्मै॑ । त्वा॒ । वि-मु॑ञ्चति । तस्मै॑ । त्वा॒ । वि-मु॑ञ्चति । पोषा॑य । रक्ष॑साम् । भा॒गः॒ । अ॒सि॒
Word by Word
कःwho?
कः:
कर्तृ
TypePronoun
Rootकिम् (प्रातिपदिक)
त्वाyou (as object)
त्वा:
कर्म
TypePronoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
विमुञ्चतिreleases, sets free
विमुञ्चति:
क्रिया
TypeVerb
Rootवि + मुच् (धातु)
सःhe
सः:
कर्तृ
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
त्वाyou
त्वा:
कर्म
TypePronoun
Rootयुष्मद्
विमुञ्चतिreleases
विमुञ्चति:
क्रिया
TypeVerb
Rootवि + मुच्
कस्मैfor whom?
कस्मै:
सम्प्रदान
TypePronoun
Rootकिम्
त्वाyou
त्वा:
कर्म
TypePronoun
Rootयुष्मद्
विमुञ्चतिreleases
विमुञ्चति:
क्रिया
TypeVerb
Rootवि + मुच्
तस्मैfor him
तस्मै:
सम्प्रदान
TypePronoun
Rootतद्
त्वाyou
त्वा:
कर्म
TypePronoun
Rootयुष्मद्
विमुञ्चतिreleases
विमुञ्चति:
क्रिया
TypeVerb
Rootवि + मुच्
पोषायfor prosperity/nourishment
पोषाय:
सम्प्रदान
TypeNoun
Rootपोष (प्रातिपदिक) अथवा पोष (भाववाचक-नाम)
रक्षसाम्of the demons/hostile beings
रक्षसाम्:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypeNoun
Rootरक्षस् (प्रातिपदिक)
भागःa share/portion
भागः:
कर्तृ/विशेष्य (असि-सम्बन्धे)
TypeNoun
Rootभाग (प्रातिपदिक)
असिyou are
असि:
क्रिया (सम्बन्ध/अस्तित्व)
TypeVerb
Rootअस् (धातु)
Entities Mentioned
P
Puṣṭi/Poṣa (Prosperity)R
Rakṣases (Rakṣaḥ)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes