पार्थिवप्रतिमापूजाविधानम् (Pārthiva-pratimā Pūjā-vidhāna — Procedure for Worship of an Earthen Icon)

Verse 1

कृत्तिकाशुक्रवारेषु गजकोमेडयाजनात्

कृत्तिका नक्षत्राचा योग शुक्रवाराशी आला असता, गज व ‘कोमेड’ इत्यादी परंपरागत आहुतींसह केलेले यजन अत्यंत महाफलदायी ठरते; ते शिवभक्ती दृढ करते आणि त्यांच्या कृपेने मोक्षमार्गास आधार देते।

Verse 2

सूत उवाच । सुसाधुपृष्टं युष्माभिः सदा सर्वार्थदायकम् । सद्यो दुःखस्य शमनं शृणुत प्रब्रवीमि वः

सूत म्हणाले—तुम्ही अतिशय उत्तम प्रश्न विचारला आहे; हे सदैव सर्व पुरुषार्थ देणारे आहे. हे तत्क्षणी दुःख शमविते; ऐका, मी तुम्हाला सांगतो।

Verse 3

अपमृत्युहरं कालमृत्योश्चापि विनाशनम् । सद्यः कलत्रपुत्रादिधनधान्यप्रदं द्विजाः

हे द्विजांनो, हे अकाली मृत्यू हरते आणि नियतकाळच्या मृत्यूचाही नाश करते; तसेच तत्क्षणी पत्नी, पुत्र इत्यादी व धन-धान्य प्रदान करते।

Verse 4

अन्नादिभोज्यं वस्त्रादिसर्वमुत्पद्यते यतः । ततो मृदादिप्रतिमापूजाभीष्टप्रदा भुवि

अन्नादी भोग्य व वस्त्रादी सर्व काही ज्यातून उत्पन्न होते, म्हणून पृथ्वीवर माती इत्यादीपासून बनविलेल्या प्रतिमेची पूजा इच्छित फल देणारी ठरते।

Verse 5

पुरुषाणां च नारीणामधिकारोत्र निश्चितम् । नद्यां तडागे कूपे वा जलांतर्मृदमाहरेत्

येथे निश्चित केले आहे की पुरुष आणि स्त्रिया—दोघांनाही या आचरणाचा अधिकार आहे। नदी, तळे किंवा विहिरीच्या पाण्यातून पवित्र माती आणावी।

Verse 6

संशोध्य गंधचूर्णेन पेषयित्वा सुमंडपे । हस्तेन प्रतिमां कुर्यात्क्षीरेण च सुसंस्कृताम्

सुगंधी चूर्णाने शुद्ध करून, सुंदर मंडपात नीट पिसून, हाताने प्रतिमा घडवावी आणि दुधाने तिला उत्तम रीतीने संस्कारित करावे।

Verse 7

अंगप्रत्यंगकोपेतामायुधैश्च समन्विताम् । पद्मासनस्थितां कृत्वा पूजयेदादरेण हि

अंग-प्रत्यंगांनी परिपूर्ण व दिव्य आयुधांनी युक्त (देवीस्वरूप) घडवून, तिला पद्मासनावर विराजमान करून, आदराने पूजा करावी।

Verse 8

विघ्नेशादित्यविष्णूनामंबायाश्च शिवस्य च । शिवस्यशिवलिंगं च सर्वदा पूजयेद्द्विज

हे द्विजा! विघ्नेश, सूर्य, विष्णु, अंबा आणि शिव यांची नित्य पूजा कर; आणि विशेषतः शिवाचे स्वलिंग सदैव पूजावे।

Verse 9

षोडशैरुपचारैश्च कुर्यात्तत्फलसिद्धये । पुष्पेण प्रोक्षणं कुर्यादभिषेकं समंत्रकम्

फलसिद्धीसाठी शिवाची षोडशोपचारांनी विधिवत पूजा करावी। पुष्पांनी प्रोक्षण करावे आणि मंत्रयुक्त अभिषेक करावा।

Verse 10

शाल्यन्नेनैव नैवेद्यं सर्वं कुडवमानतः । गृहे तु कुडवं ज्ञेयं मानुषे प्रस्थमिष्यते

सर्व नैवेद्य शाली-तांदळानेच ‘कुडव’ या मापाने अर्पण करावे। गृहपूजेत मान ‘कुडव’ समजावा; सामान्य मानवी व्यवहारात तो ‘प्रस्थ’ मानला जातो।

Verse 11

दैवे प्रस्थत्रयं योग्यं स्वयंभोः प्रस्थपंचकम् । एवं पूर्णफलं विद्यादधिकं वै द्वयं त्रयम्

दैव (प्रतिष्ठित) लिंगासाठी तीन प्रस्थ नैवेद्य योग्य, आणि स्वयंभू लिंगासाठी पाच प्रस्थ विधान आहे। अशा प्रकारे पूजा केल्यास फल पूर्ण होते—आणि द्विगुण किंवा त्रिगुणही वाढते।

Verse 12

सहस्रपूजया सत्यं सत्यलोकं लभेद्द्विजः । द्वादशांगुलमायामं द्विगुणं च ततोऽधिकम्

सत्यभावाने सहस्र-पूजा केल्यास द्विज भक्त सत्यलोक प्राप्त करतो। योग्य माप लांबी बारा अंगुळे, आणि रुंदी त्याच्या दुप्पट—किंवा थोडी अधिक असावी।

Verse 13

प्रमाणमंगुलस्यैकं तदूर्ध्वं पंचकत्रयम् । अयोदारुकृतं पात्रं शिवमित्युच्यते बुधैः

याचे प्रमाण एक अङ्गुल असून त्याच्या वर तीन पंचक (म्हणजे पंधरा अङ्गुल) असतात। लोखंड किंवा लाकडापासून केलेले पात्र विद्वान ‘शिव-पात्र’ असे म्हणतात।

Verse 14

तदष्टभागः प्रस्थः स्यात्तच्चतुःकुडवं मतम् । दशप्रस्थं शतप्रस्थं सहस्रप्रस्थमेव च

त्याचा आठवा भाग ‘प्रस्थ’ होय, आणि तो प्रस्थ परंपरेने चार ‘कुडव’ मानला आहे। तसेच ‘दश-प्रस्थ’, ‘शत-प्रस्थ’ आणि ‘सहस्र-प्रस्थ’ही मान्य आहेत।

Verse 15

जलतैलादिगंधानां यथायोग्यं च मानतः । मानुषार्षस्वयंभूनां महापूजेति कथ्यते

जल, तैल इत्यादी सुगंध-द्रव्ये योग्य रीतीने व योग्य प्रमाणात अर्पण केली असता—लिंग मानुषकृत असो, ऋषी-प्रतिष्ठित असो वा स्वयंभू असो—ती पूजा ‘महापूजा’ म्हणून कथिली जाते.

Verse 16

इति श्रीशिवमहापुराणे विद्येश्वरसंहितायां षोडशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील विद्येश्वर-संहितेचा सोळावा अध्याय समाप्त झाला.

Verse 17

दीपाज्ज्ञानमवाप्नोति तांबूलाद्भोगमाप्नुयात् । तस्मात्स्नानादिकं षट्कं प्रयत्नेन प्रसाधयेत्

दीप अर्पण केल्याने ज्ञान प्राप्त होते आणि तांबूल अर्पणाने भोग व कल्याण मिळते. म्हणून स्नानादि सहा उपाचार प्रयत्नाने करावेत.

Verse 18

नमस्कारो जपश्चैव सर्वाभीष्टप्रदावुभौ । पूजान्ते च सदाकार्यौ भोगमोक्षार्थिभिर्नरैः

नमस्कार आणि जप—हे दोन्ही सर्व अभिष्ट फल देणारे आहेत. म्हणून पूजेच्या शेवटी भोग वा मोक्ष इच्छिणाऱ्यांनी ते नेहमी करावेत.

Verse 19

संपूज्य मनसा पूर्वं कुर्यात्तत्तत्सदा नरः । देवानां पूजया चैव तत्तल्लोकमवाप्नुयात्

प्रथम मनाने अंतःपूजा करून, मग मनुष्याने नेहमी त्यानुसार बाह्य पूजा करावी. देवांची पूजा केल्याने तो त्या-त्या देवाचा लोक प्राप्त करतो.

Verse 20

तदवांतरलोके च यथेष्टं भोग्यमाप्यते । तद्विशेषान्प्रवक्ष्यामि शृणुत श्रद्धया द्विजाः

आणि त्या अंतरलोकांत मनुष्य आपल्या इच्छा व पुण्यानुसार भोग प्राप्त करतो. आता त्यांचे विशेष भेद मी सांगतो—हे द्विजांनो, श्रद्धेने ऐका.

Verse 21

विघ्नेशपूजया सम्यग्भूर्लोकेऽभीष्टमाप्नुयात् । शुक्रवारे चतुर्थ्यां च सिते श्रावणभाद्र के

विघ्नेश (गणेश) यांची सम्यक पूजा केल्याने मनुष्य या भुलोकात इच्छित फल प्राप्त करतो. विशेषतः शुक्रवार, शुक्ल पक्षातील चतुर्थी, श्रावण व भाद्रपद महिन्यांत.

Verse 22

भिषगृक्षे धनुर्मासे विघ्नेशं विधिवद्यजेत् । शतं पूजासहस्रं वा तत्संख्याकदिनैर्व्रजेत्

भिषग् नक्षत्र व धनुर्मासात विधिपूर्वक विघ्नेशाचे पूजन करावे। शंभर किंवा सहस्र पूजा करून, तितक्याच दिवसांत त्या पूर्ण कराव्यात।

Verse 23

देवाग्निश्रद्धया नित्यं पुत्रदं चेष्टदं नृणाम् । सर्वपापप्रशमनं तत्तद्दुरितनाशनम्

देव व पवित्र अग्नीवरील श्रद्धेने नित्य केले असता, हे मनुष्यांना पुत्रप्राप्ती व इष्टसिद्धी देते; सर्व पापांचे शमन करून प्रत्येक दुरिताचा नाश करते।

Verse 24

वारपूजांशिवादीनामात्मशुद्धिप्रदां विदुः । तिथिनक्षत्रयोगानामाधारं सार्वकामिकम्

ज्ञानी लोक वारानुसार शिवादींची पूजा आत्मशुद्धी देणारी मानतात। तिथी, नक्षत्र व योगाधारित व्रतांचा हा सार्वकामिक आधार आहे।

Verse 25

तथा बृद्धिक्षयाभावात्पूर्णब्रह्मात्मकं विदुः । उदयादुदयं वारो ब्रह्मप्रभृति कर्मणाम्

तसेच वाढ-घट नसल्यामुळे ज्ञानी त्याला पूर्ण ब्रह्मस्वरूप मानतात। उदयापासून उदयापर्यंत ब्रह्मा आदिंच्या कर्मांची वार-परंपरा पुन्हा पुन्हा प्रकट होते।

Verse 26

तिथ्यादौ देवपूजा हि पूर्णभोगप्रदा नृणाम् । पूर्वभागः पितृणां तु निशि युक्तः प्रशस्यते

तिथीच्या आरंभी देवपूजा निश्चयच मनुष्यांना पूर्ण भोग-समृद्धी देते. परंतु पितरांसाठी रात्रिचा पूर्वभाग विधियुक्त रीतीने आचरलेला प्रशंसनीय आहे।

Verse 27

परभागस्तु देवानां दिवा युक्तः प्रशस्यते । उदयव्यापिनी ग्राह्या मध्याह्ने यदि सा तिथिः

देवकार्यांत दिवायुक्त वेळेचा उत्तरभाग प्रशंसनीय मानला आहे. जी तिथी सूर्योदयापर्यंत व्यापते ती ग्राह्य; आणि ती मध्याह्नीही असल्यास तीही कर्मासाठी स्वीकारावी.

Verse 28

देवकार्ये तथा ग्राह्यास्थिति ऋक्षादिकाः शुभाः । सम्यग्विचार्य वारादीन्कुर्यात्पूजाजपादिकम्

देवकार्यांत नक्षत्र इत्यादी शुभ स्थितीच विधिपूर्वक ग्राह्य करावी. वार व इतर काळघटकांचा सम्यक विचार करून मग पूजन, जप व अन्य शिवभक्तीचे अनुष्ठान करावे.

Verse 29

पूजार्यते ह्यनेनेति वेदेष्वर्थस्य योजना । पूर्णभोगफलसिद्धिश्च जायते तेन कर्मणा

वेदांत अर्थाची योजना अशी आहे—“या विधीने मनुष्य पूज्य होतो.” आणि त्याच कर्माने भोग व फलाची पूर्ण सिद्धी प्राप्त होते.

Verse 30

मनोभावांस्तथा ज्ञानमिष्टभोगार्थयोजनात् । पूजाशब्दर्थ एवं हि विश्रुतो लोकवेदयोः

इष्ट भोग‑फलप्राप्तीसाठी मनाचे शुभ भाव व सम्यक् ज्ञान यांची योग्य योजना घडवितो; म्हणून ‘पूजा’ या शब्दाचा हाच अर्थ लोकात व वेदांत प्रसिद्ध आहे.

Verse 31

नित्यनैमित्तिकं कालात्सद्यः काम्ये स्वनुष्ठिते । नित्यं मासं च पक्षं च वर्षं चैव यथाक्रमम्

नित्य व नैमित्तिक कर्मांचे फळ काळानुसार मिळते; परंतु काम्य कर्म विधिपूर्वक केले असता त्याचे फळ तत्क्षणी प्राप्त होते. क्रमाने—काम्याचे फळ त्वरित, आणि इतरांचे नित्य, मासिक, पक्षिक व वार्षिक असे होते.

Verse 32

तत्तत्कर्मफलप्राप्तिस्तादृक्पापक्षयः क्रमात् । महागणपतेः पूजा चतुर्थ्यां कृष्णपक्षके

त्या त्या कर्मांचे योग्य फळ क्रमाने मिळते आणि तदनुरूप पापक्षयही हळूहळू होतो. म्हणून कृष्णपक्षातील चतुर्थीला महागणपतीची पूजा करावी.

Verse 33

पक्षपापक्षयकरी पक्षभोगफलप्रदा । चैत्रे चतुर्थ्यां पूजा च कृता मासफलप्रदा

ही पूजा पक्षातील पापांचा क्षय करणारी आणि त्या पक्षाचे भोग-फळ देणारी आहे. चैत्र महिन्यातील चतुर्थीला केलेली पूजा तर मासफळ देणारी ठरते.

Verse 34

वर्षभोगप्रदा ज्ञेया कृता वै सिंहभाद्र के । श्रवण्यादित्यवारे च सप्तम्यां हस्तभे दिने

हा विधी एक वर्षभर भोग व समृद्धी देणारा आहे असे जाणावे—भाद्रपद मासात सिंह राशीच्या काळी, रविवारी, श्रवणा नक्षत्र असताना, सप्तमी तिथीस, आणि चंद्र हस्त नक्षत्रात असताना.

Verse 35

माघशुक्ले च सप्तम्यामादित्ययजनं चरेत् । ज्येष्ठभाद्र कसौम्ये च द्वादश्यां श्रवर्णक्षके

माघ शुद्ध सप्तमीला आदित्य (सूर्य) यजन-पूजन करावे. तसेच ज्येष्ठ व भाद्रपद मासात, सोमवारी, द्वादशी तिथीस, आणि श्रवण नक्षत्र असताना देखील विधिपूर्वक तीच उपासना करावी.

Verse 36

द्वादश्यां विष्णुयजनमिष्टंसंपत्करं विदुः । श्रावणे विष्णुयजनमिष्टारोग्यप्रदं भवेत्

द्वादशीला केलेले विष्णुपूजन मंगलदायक व संपत्ती देणारे आहे, असे ज्ञानी सांगतात. तसेच श्रावणमासातील विष्णुपूजन इच्छित आरोग्य देऊन रोगांचा नाश करते.

Verse 37

गवादीन्द्वादशानर्थान्सांगान्दत्वा तु यत्फलम् । तत्फलं समवाप्नोति द्वादश्यां विष्णुतर्पणात्

गाय इत्यादी बारा दाने साङ्गोपाङ्ग विधीने दिल्यास जो फल मिळतो, तोच फल द्वादशीच्या दिवशी भगवान विष्णूचे तर्पण केल्याने प्राप्त होतो.

Verse 38

द्वादश्यां द्वादशान्विप्रान्विष्णोर्द्वादशनामतः । षोडशैरुपचारैश्च यजेत्तत्प्रीतिमाप्नुयात्

द्वादशीच्या दिवशी विष्णूच्या बारा नामांचे स्मरण करून बारा विद्वान ब्राह्मणांचे षोडशोपचारांनी पूजन करावे; असे केल्याने त्या देवतेची प्रसन्नता व कृपा मिळते.

Verse 39

एवं च सर्वदेवानां तत्तद्द्वादशनामकैः । द्वादशब्रह्मयजनं तत्तत्प्रीतिकरं भवेत्

याच प्रकारे सर्व देवतांसाठी त्यांच्या-त्यांच्या बारा नावांनी केलेले पूजन ‘द्वादश-ब्रह्मयजन’ ठरते आणि ते प्रत्येक देवतेला प्रीती व संतोष देणारे होते.

Verse 40

कर्कटे सोमवारे च नवम्यां मृगशीर्षके । अंबां यजेद्भूतिकामः सर्वभोगफलप्रदाम्

चंद्र कर्क राशीत असताना, सोमवार, नवमी तिथी आणि मृगशीर्ष नक्षत्र असताना—ऐश्वर्य इच्छिणाऱ्याने अंबेची पूजा करावी; ती सर्व भोगांचे फल देणारी आहे.

Verse 41

आश्वयुक्छुक्लनवमी सर्वाभीष्टफलप्रदा । आदिवारे चतुर्दश्यां कृष्णपक्षे विशेषतः

आश्वयुज महिन्यातील शुक्ल पक्षाची नवमी सर्व इच्छित फळ देणारी आहे. विशेषतः कृष्ण पक्षातील चतुर्दशी जर रविवारी आली, तर शिवपूजेतून सिद्धी अत्यंत प्रभावी होते.

Verse 42

आर्द्रायां च महार्द्रायां शिवपूजा विशिष्यते । माघकृष्णचतुर्दश्यां सर्वाभीष्टफलप्रदा

आर्द्रा व महाआर्द्रा नक्षत्रात केलेली शिवपूजा विशेष श्रेष्ठ मानली जाते. तसेच माघ महिन्याच्या कृष्ण पक्षातील चतुर्दशीची पूजा सर्व इच्छित फळ देते.

Verse 43

आयुष्करी मृत्युहरा सर्वसिद्धिकरी नृणाम् । ज्येष्ठमासे महार्द्रायां चतुर्दशीदिनेपि च

हे मनुष्यांनो, हे दीर्घायुष्य देणारे, मृत्युभय हरिणारे व सर्व सिद्धी देणारे आहे—विशेषतः ज्येष्ठ महिन्यात, महार्द्रा नक्षत्री आणि चतुर्दशी तिथीसही।

Verse 44

मार्गशीर्षार्द्रकायां वा षोडशैरुपचारकैः । तत्तन्मूर्तिशिवं पूज्य तस्य वै पाददर्शनम्

किंवा मार्गशीर्षातील आर्द्रका-व्रतात सोळा उपचारांनी त्या त्या मूर्तिरूप शिवाची पूजा केल्यास, निश्चयाने त्यांच्या चरणांचे मंगल दर्शन मिळते।

Verse 45

शिवस्य यजनं ज्ञेयं भोगमोक्षप्रदं नृणाम् । वारादिदेवयजनं कार्तिके हि विशिष्यते

शिवयजन मनुष्यांना भोग व मोक्ष दोन्ही देणारे आहे, असे जाणावे। विशेषतः कार्तिक महिन्यात शिव व इतर देवतांचे यजन अधिक फलदायी ठरते।

Verse 46

कार्तिके मासि संप्राप्ते सर्वान्देवान्यजेद्बुधः । दानेन तपसा होमैर्जपेन नियमेन च

कार्तिक महिना आला की बुद्धिमान भक्ताने दान, तप, होम, जप आणि नियमपालन यांच्या द्वारा सर्व देवतांचे यजन करावे।

Verse 47

षोडशैरुपचारैश्च प्रतिमा विप्रमंत्रकैः । ब्राह्मणानां भोजनेन निष्कामार्तिकरो भवेत्

सोळा उपचारांनी, विद्वान ब्राह्मणांच्या मंत्रोच्चारासह प्रतिमेचे पूजन करून आणि ब्राह्मणांना भोजन घालून साधक निष्काम आरती करणारा होतो।

Verse 48

कार्तिके देवयजनं सर्वभोगप्रदं भवेत् । व्याधीनां हरणं चैव भवेद्भूतग्रहक्षयः

कार्तिक महिन्यात देवयजन केल्यास सर्व शुभ भोग व वरदान मिळतात; ते रोगांचा नाश करते आणि भूत-ग्रहजन्य उपद्रवांचे शमन व क्षय घडवते।

Verse 49

कार्तिकादित्यवारेषु नृणामादित्यपूजनात् । तैलकार्पासदानात्तु भवेत्कुष्ठादिसंक्षयः

कार्तिक महिन्यात रविवारी मनुष्यांनी सूर्यपूजन केल्याने तसेच तेल व कापूस दान केल्याने कुष्ठ इत्यादी रोगांचा क्षय व नाश होतो.

Verse 50

हरीतकीमरीचीनां वस्त्रक्षीरादिदानतः । ब्रह्मप्रतिष्ठया चैव क्षयरोगक्षयो भवेत्

हरीतकी व मरीच (काळी मिरी), तसेच वस्त्र, दूध इत्यादींचे दान केल्याने—आणि ब्रह्मप्रतिष्ठा केल्याने—क्षयरोग व क्षीणता जन्य व्याधींचा नाश होतो.

Verse 51

दीपसर्षपदानाच्च अपस्मारक्षयो भवेत् । कृत्तिकासोमवारेषु शिवस्य यजनं नृणाम्

दीप व मोहरीचे दान केल्याने अपस्माराचा क्षय होतो. तसेच कृत्तिका नक्षत्रयुक्त सोमवारी मनुष्यांचे शिवयजन विशेष फलदायी ठरते.

Verse 52

महादारिद्र्य शमनं सर्वसंपत्करं भवेत् । गृहक्षेत्रादिदानाच्च गृहोपकरणादिना

घर, शेतजमीन तसेच गृहउपयोगी वस्तूंचे दान महादारिद्र्याचे शमन करून सर्व प्रकारची संपत्ती प्रदान करणारे ठरते।

Verse 53

कृत्तिकाभौमवारेषु स्कंदस्य यजनान्नृणाम् । दीपघंटादिदानाद्वै वाक्सिद्धिरचिराद्भवेत्

कृत्तिका नक्षत्री मंगळवार आला असता स्कंदाची पूजा केल्याने, दीप-घंटा इत्यादींचे दान केल्यास लवकरच वाक्सिद्धी प्राप्त होते।

Verse 54

कृत्तिकासौम्यवारेषु विष्णोर्वै यजनं नृणाम् । दध्योदनस्य दानं च सत्संतानकरं भवेत्

कृत्तिका नक्षत्र आणि बुधवार यांचा योग असता मनुष्यांसाठी भगवान विष्णूचे पूजन प्रशस्त मानले जाते. तसेच दही-भात (दध्योदन) दान केल्यास सत्संतान प्राप्त होते।

Verse 55

कृतिकागुरुवारेषु ब्रह्मणो यजनाद्धनैः । मधुस्वर्णाज्यदानेन भोगवृद्धिर्भवेन्नृणाम्

कृत्तिका नक्षत्र आणि गुरुवार यांचा योग असता धनाने ब्राह्मणाचे पूजन केल्याने, तसेच मध, सुवर्ण व तूप दान केल्याने मनुष्यांचे भोग व समृद्धी वाढते।

Verse 56

गंधपुष्पान्नदानेन भोग्यवृद्धिर्भवेन्नृणाम्

गंध, पुष्प आणि अन्न यांचे दान/अर्पण केल्याने मनुष्यांचे भोग्य व उपभोग्य साधन वाढते।

Verse 57

वंध्या सुपुत्रं लभते स्वर्णरौप्यादिदानतः । कृत्तिकाशनिवारेषु दिक्पालानां च वंदनम्

सुवर्ण, रौप्य इत्यादी दान केल्याने वंध्या स्त्रीसही सुपुत्र प्राप्त होतो. कृत्तिका दिवशी व शनिवारी दिशांचे दिक्पाल यांना श्रद्धेने वंदन करावे.

Verse 58

दिग्गजानां च नागानां सेतुपानां च पूजनम् । त्र्यंबकस्य च रुद्रस्य विष्णोः पापहरस्य च

दिशांचे दिग्गज, नाग आणि सेतुपाल यांचे पूजन करावे; तसेच त्र्यंबक रुद्राचे आणि पापहर विष्णूचेही पूजन करावे.

Verse 59

ज्ञानदं ब्रह्मणश्चैव धन्वंतर्यश्विनोस्तथा । रोगापमृत्युहरणं तत्कालव्याधिशांतिदम्

हे ब्रह्म्यासारखे ज्ञान देते आणि धन्वंतरी व अश्विनीकुमारांसारखी आरोग्यशक्ती प्रदान करते; रोग व अकाली मृत्यू हरते आणि अचानक व्याधी तत्क्षणी शांत करते।

Verse 60

लवणायसतैलानां माषादीनां च दानतः । त्रिकटुफलगंधानां जलादीनां च दानतः

मीठ, लोखंड व तेल यांचे दान; माषादी धान्यांचे दान; त्रिकटु, फळे व सुगंधी द्रव्यांचे अर्पण; तसेच पाणी इत्यादी आवश्यक वस्तूंच्या दानाने पुण्य वाढते व शिवभक्तीचा मार्ग पुष्ट होतो।

Verse 61

द्रवाणां कठिनानां च प्रस्थेन पलमानतः । स्वर्गप्राप्तिर्धनुर्मासे ह्युषःकाले च पूजनम्

द्रव व कठीण द्रव्ये प्रस्थमानाने व पलमानाने अर्पण केल्यास स्वर्गप्राप्ती होते; आणि धनुर्मासात, विशेषतः उषःकाळी केलेले पूजन अत्यंत पुण्यदायी आहे।

Verse 62

शिवादीनां च सर्वेषां क्रमाद्वै सर्वसिद्धये । शाल्यन्नस्य हविष्यस्य नैवेद्यं शस्तमुच्यते

शिवादी सर्व देवतांची क्रमाने विधिपूर्वक पूजा केल्यास सर्वसिद्धीसाठी शालि-तांदळाचे शुद्ध हविष्यान्न नैवेद्य हेच अत्यंत प्रशस्त सांगितले आहे।

Verse 63

विविधान्नस्य नैवेद्यं धनुर्मासे विशिष्यते । मार्गशीर्षेऽन्नदस्यैव सर्वमिष्टफलं भवेत्

धनुर्मासात विविध प्रकारच्या शिजवलेल्या अन्नाचे नैवेद्य विशेष प्रशंसनीय आहे. आणि मार्गशीर्षात अन्नदान करणाऱ्या भक्ताला सर्व इष्ट शुभ फळ प्राप्त होते।

Verse 64

पापक्षयं चेष्टसिद्धिं चारोग्यं धर्ममेव च । सम्यग्वेदपरिज्ञानं सदनुष्ठानमेव च

हे पापक्षय, इष्टसिद्धी व आरोग्य देते; धर्मात प्रतिष्ठित करते, वेदांचे सम्यक ज्ञान देतात आणि सत्-अनुष्ठानास प्रवृत्त करतात.

Verse 65

इहामुत्र महाभोगानंते योगं च शाश्वतम् । वेदांतज्ञानसिद्धिं च मार्गशीर्षान्नदो लभेत्

मार्गशीर्ष महिन्यात अन्नदान करणारा इहलोकी व परलोकी महान भोग प्राप्त करतो; आणि शेवटी शाश्वत योग (शिवसायुज्य) व वेदान्तज्ञानसिद्धी मिळवतो.

Verse 66

मार्गशीर्षे ह्युषःकाले दिनत्रयमथापि वा । यजेद्देवान्भोगकामो नाधनुर्मासिको भवेत्

मार्गशीर्ष महिन्यात उषःकाळी, तीन दिवस (किंवा तितके) भोगाची इच्छा असता देवांचे पूजन करावे; असे केल्याने तो धनुर्मास-व्रताच्या कठोर बंधनात पडत नाही.

Verse 67

यावत्संगवकालं तु धनुर्मासो विधीयते । धनुर्मासे निराहारो मासमात्रं जितेंद्रियः

धनुर्मासाचे विधान संगवकाळापर्यंत (मध्य-प्रातः) मानले आहे. धनुर्मासात इंद्रिये जिंकून, पूर्ण एक महिना निराहार राहावे.

Verse 68

आमध्याह्नजपेद्विप्रो गायत्रीं वेदमातरम् । पंचाक्षरादिकान्मंत्रान्पश्चादासप्तिकं जपेत्

मध्यान्ही द्विजाने वेदमाता गायत्रीचा जप करावा. त्यानंतर पंचाक्षरी इत्यादी मंत्रांचा जप करून, विधीनुसार सप्तकापर्यंत जप वाढवावा.

Verse 69

ज्ञानं लब्ध्वा च देहांते विप्रो मुक्तिमवाप्नुयात् । अन्येषां नरनारीणां त्रिःस्नानेन जपेन च

खरे ज्ञान प्राप्त करून ब्राह्मण देहांती मुक्ती पावतो. इतर स्त्री-पुरुषांसाठी त्रिकाल स्नान व जप यांच्या साधनेने (शिवोपासनेच्या शुद्ध आचारानुसार) मुक्तीचा मार्ग सन्निकट होतो.

Verse 70

सदा पंचाक्षरस्यैव विशुद्धं ज्ञानमाप्यते । इष्टमन्त्रान्सदा जप्त्वा महापापक्षयं लभेत्

पंचाक्षर मंत्राची नित्य भक्ती केल्याने निर्मळ, विशुद्ध ज्ञान प्राप्त होते. आणि इष्टमंत्राचा सतत जप केल्याने महापापांचाही क्षय होतो.

Verse 71

धनुर्मासे विशेषेण महानैवेद्यमाचरेत् । शालितंडुलभारेण मरीचप्रस्थकेन च

धनुर्मासात विशेषतः शिवासाठी महा-नैवेद्य अर्पण करावे—शाली तांदळाच्या पूर्ण भारासह आणि मरीच (काळी मिरी) एक प्रस्थ प्रमाणानेही.

Verse 72

गणनाद्द्वादशं सर्वं मध्वाज्यकुडवेन हि । द्रोणयुक्तेन मुद्गेन द्वादशव्यंजनेन च

या सर्व पदार्थांत गणना द्वादशच असावी—मधु व तूप कुडव-प्रमाणाने, मुद्ग (मूग) द्रोण-प्रमाणाने, तसेच द्वादश प्रकारच्या व्यंजनांसह।

Verse 73

घृतपक्वैरपूपैश्च मोदकैः शालिकादिभिः । द्वादशैश्च दधिक्षीरैर्द्वादशप्रस्थकेन च

तुपात शिजविलेले अपूप, मोदक, तसेच शाली-तांदूळ इत्यादींसह; आणि दही व दूध यांच्याही द्वादश मात्रा—एकूण द्वादश प्रस्थ-प्रमाण अर्पण करावे।

Verse 74

नारिकेलफलादीनां तथा गणनया सह । द्वादशक्रमुकैर्युक्तं षट्त्रिंशत्पत्रकैर्युतम्

नारळ इत्यादी फळे नियमानुसार मोजून मांडावीत। त्यात बारा सुपाऱ्या (क्रमुक) आणि छत्तीस पाने विधिपूर्वक जोडावीत।

Verse 75

कर्पूरखुरचूर्णेन पंचसौगंधिकैर्युतम् । तांबूलयुक्तं तु यदा महानैवेद्यलक्षणम्

कापूर व सुगंधी सूक्ष्म चूर्ण, पंच-सुगंधी युक्त आणि तांबूलासह जे नैवेद्य—तेच ‘महानैवेद्य’चे लक्षण होय।

Verse 76

महानैवेद्यमेतद्वै देवतार्पणपूर्वकम् । वर्णानुक्रमपूर्वेण तद्भक्तेभ्यः प्रदापयेत्

हेच खरे महानैवेद्य आहे। प्रथम देवतांना विधिपूर्वक अर्पण करून, नंतर वर्णक्रमानुसार त्या प्रभूच्या भक्तांना वाटावे।

Verse 77

एवं चौदननैवेद्याद्भूमौ राष्ट्रपतिर्भवेत् । महानैवेद्यदानेन नरः स्वर्गमवाप्नुयात्

अशा प्रकारे शिजवलेल्या अन्नाचा नैवेद्य अर्पण केल्याने मनुष्य पृथ्वीवर राज्याचा अधिपती होतो; आणि महानैवेद्य-दानाने तो स्वर्गलोक प्राप्त करतो.

Verse 78

महानैवेद्यदानेन सहस्रेण द्विजर्षभाः । सत्यलोके च तल्लोके पूर्णमायुरवाप्नुयात्

हे द्विजश्रेष्ठांनो! महानैवेद्याचे सहस्र अर्पण/दान केल्याने मनुष्य सत्यलोक (ब्रह्मलोक) प्राप्त करतो आणि त्या लोकातच पूर्ण आयुष्य मिळवतो.

Verse 79

सहस्राणां च त्रिंशत्या महानैवेद्यदानतः । तदूर्ध्वलोकमाप्यैव न पुनर्जन्मभाग्भवेत्

एक हजार आणि तीस इतक्या प्रमाणात महा-नैवेद्यदान केल्याने भक्त ऊर्ध्वलोक प्राप्त करतो; त्या श्रेष्ठ धामास पोहोचल्यावर तो पुन्हा जन्माचा भागी होत नाही।

Verse 80

सहस्राणां च षट्त्रिंशज्जन्म नैवेद्यमीरितम् । तावन्नैवेद्यदानं तु महापूर्णं तदुच्यते

असे सांगितले आहे की शिवाला नैवेद्य अर्पण केल्याचे फळ हजारो पुण्यांमध्ये छत्तीस जन्मांइतके आहे; म्हणून त्या प्रमाणातील नैवेद्यदानास ‘महापूर्ण’ म्हणतात।

Verse 81

महापूर्णस्य नैवेद्यं जन्मनैवेद्यमिष्यते । जन्मनैवेद्यदानेन पुनर्जन्म न विद्यते

महापूर्ण—सर्वपरिपूर्ण भगवान शिवासाठी ‘जन्म-नैवेद्य’ नावाचे नैवेद्य अर्पण विहित आहे; हे जन्म-नैवेद्य दान केल्याने पुन्हा पुनर्जन्म होत नाही।

Verse 82

ऊर्जे मासि दिने पुण्ये जन्म नैवेद्यमाचरेत् । संक्रांतिपातजन्मर्क्षपौर्णमास्यादिसंयुते

ऊर्ज (कार्तिक) मासातील पुण्य दिवशी जन्म-नैवेद्य अर्पण करावे. विशेषतः संक्रांती, पात, जन्मनक्षत्र, पौर्णिमा इत्यादींचा शुभ संयोग असल्यास.

Verse 83

अब्दजन्मदिने कुर्याज्जन्मनैवेद्यमुत्तमम् । मासांतरेषु जन्मर्क्षपूर्णयोगदिनेपि च

जन्मवर्षदिनाला उत्तम जन्म-नैवेद्य करावे. तसेच मधल्या महिन्यांतही—जन्मनक्षत्राच्या दिवशी आणि पूर्ण (शुभ) योगाच्या दिवशीसुद्धा.

Verse 84

मेलने च शनैर्वापि तावत्साहस्रमाचरेत् । जन्मनैवेद्यदानेन जन्मार्पणफलं लभेत्

पावन मेल (दर्शन/लिंग-संयोग) होताना, हळूहळू किंवा एकदम, ते सहस्र वेळा आचरावे. जन्माला नैवेद्यरूपे अर्पण केल्याने ‘जन्मार्पण’ फळ मिळते.

Verse 85

जन्मार्पणाच्छिवः प्रीतिः स्वसायुज्यं ददाति हि । इदं तज्जन्मनैवेद्यं शिवस्यैव प्रदापयेत्

जन्मार्पणाने शिव प्रसन्न होतात आणि निश्चयाने स्वसायुज्य देतात. म्हणून हे ‘जन्म-नैवेद्य’ केवळ शिवालाच अर्पण करावे.

Verse 86

योनिलिंगस्वरूपेण शिवो जन्मनिरूपकः । तस्माज्जन्मनिवृत्त्यर्थं जन्म पूजा शिवस्य हि

योनी-लिंग स्वरूपात शिवच जन्माचा निरूपक व नियंता आहे. म्हणून जन्मनिवृत्तीसाठी शिवाची ही ‘जन्म-पूजा’ केली जाते.

Verse 87

बिंदुनादात्मकं सर्वं जगत्स्थावरजंगमम् । बिंदुः शक्तिः शिवो नादः शिवशक्त्यात्मकं जगत्

हे सर्व जगत्—स्थावर व जंगम—बिंदू-नादस्वरूप आहे। बिंदू म्हणजे शक्ती, नाद म्हणजे शिव; म्हणून हे विश्व शिव-शक्त्यात्मकच आहे।

Verse 88

नादाधारमिदं बिंदुर्बिंद्वाधारमिदं जगत् । जगदाधारभूतौ हि बिंदुनादौ व्यवस्थितौ

हा बिंदू नादावर आधारलेला आहे आणि हे समस्त जगत् बिंदूवर आधारलेले आहे। खरे तर नाद व बिंदू हेच जगताचे आधाररूपाने प्रतिष्ठित आहेत।

Verse 89

बिन्दुनादयुतं सर्वं सकलीकरणं भवेत् । सकलीकरणाज्जन्मजगत्प्राप्नोत्यसंशयः

जेव्हा सर्व तत्त्व बिंदू व नाद युक्त होते, तेव्हा ते ‘सकलीकरण’—प्रकट अभिव्यक्तीची अवस्था—होते. या सकलीकरणातून निःसंशय जन्म-जगत्, देहधारी विश्व, उत्पन्न होते.

Verse 90

बिंदुनादात्मकं लिंगं जगत्कारणमुच्यते । बिंदुर्देवीशिवो नादः शिवलिंगं तु कथ्यते

बिंदू-नादात्मक लिंग हे जगताचे कारण म्हटले जाते. बिंदू हा देवी-शिवतत्त्वयुक्त आहे आणि नाद हा शिवाचा आद्य स्पंदन आहे; म्हणून त्यास ‘शिवलिंग’ म्हणतात.

Verse 91

तस्माज्जन्मनिवृत्त्यर्थं शिवलिंगं प्रपूजयेत् । माता देवी बिंदुरूपा नादरूपः शिवः पिता

म्हणून पुनर्जन्मनिवृत्तीसाठी शिवलिंगाची विधिपूर्वक पूजा करावी. देवी माता बिंदुरूप आहे आणि शिव पिता नादरूप आहे.

Verse 92

पूजिताभ्यां पितृभ्यां तु परमानंद एव हि । परमानंदलाभार्थं शिवलिंगं प्रपूजयेत्

पितरांचे यथोचित पूजन झाल्यास ते निश्चयच परम आनंद प्राप्त करतात. म्हणून त्या परम आनंदाच्या लाभासाठी शिवलिंगाची श्रद्धेने पूजा करावी.

Verse 93

सा देवी जगतां माता स शिवो जगतः पिता । पित्रोः शुश्रूषके नित्यं कृपाधिक्यं हि वर्धते

ती देवी सर्व जगांची माता आहे आणि तो शिव जगाचा पिता आहे. जो या दोन्ही माता-पित्यांची नित्य श्रद्धेने सेवा करतो, त्याच्यावर कृपेची वृद्धी दिवसेंदिवस होते.

Verse 94

कृपयांतर्गतैश्वर्यं पूजकस्य ददाति हि । तस्मादंतर्गतानंदलाभार्थं मुनिपुंगवाः

करुणेने भगवान् शिव पूजकाला अंतर्गत ऐश्वर्य (आध्यात्मिक अधिराज्य) प्रदान करतो. म्हणून, हे मुनिश्रेष्ठांनो, अंतःकरणात उत्पन्न होणाऱ्या आनंदलाभासाठी पूजन करावे.

Verse 95

पितृमातृस्वरूपेण शिवलिंगं प्रपूजयेत् । भर्गः पुरुषरूपो हि भर्गा प्रकृतिरुच्यते

पिता-मातेच्या स्वरूपाने शिवलिंगाची यथाविधी पूजा करावी. कारण ‘भर्ग’ हा पुरुषस्वरूप (चैतन्य प्रभु) आहे आणि ‘भर्गा’ ही प्रकृती (त्यांची शक्ति) म्हणतात.

Verse 96

अव्यक्तांतरधिष्ठानं गर्भः पुरुष उच्यते । सुव्यक्तांतरधिष्ठानं गर्भः प्रकृतिरुच्यते

ज्या ‘गर्भा’चा अंतर्गत आधार अव्यक्त आहे तो पुरुष म्हणतात; आणि ज्या ‘गर्भा’चा अंतर्गत आधार सुव्यक्त आहे तो प्रकृती म्हणतात.

Verse 97

पुरुषत्वादिगर्भो हि गर्भवाञ्जनको यतः । पुरुषात्प्रकृतो युक्तं प्रथमं जन्म कथ्यते

कारण गर्भवान जनक (ब्रह्मा) आपल्या अंतरी ‘पुरुषत्व’ इत्यादींचे बीज धारण करतो; म्हणून पुरुषाशी संयुक्त होऊन प्रकृतीचा उदय हाच ‘प्रथम जन्म’ म्हणतात.

Verse 98

प्रकृतेर्व्यक्ततां यातं द्वितीयं जन्म कथ्यते । जन्म जंतुर्मृत्युजन्म पुरुषात्प्रतिपद्यते

प्रकृतीद्वारे जेव्हा जीव व्यक्त होतो, ते ‘द्वितीय जन्म’ म्हणतात. जीवाला जन्म आणि मृत्युपासून होणारा पुनर्जन्माचा चक्र पुरुष (अंतर्यामी प्रभु) कडूनच प्राप्त होतो.

Verse 99

अन्यतो भाव्यतेऽवश्यं मायया जन्म कथ्यते । जीर्यते जन्मकालाद्यत्तस्माज्जीव इति स्मृतः

शिवापेक्षा ‘अन्य’ असा ज्याचा भाव अनिवार्यपणे होतो, त्याचे देहधारण मायेमुळे उत्पन्न होते असे सांगितले आहे। आणि जो जन्मक्षणापासूनच क्षय पावतो, तोच ‘जीव’ म्हणून स्मरणात आहे।

Verse 100

जन्यते तन्यते पाशैर्जीवशब्दार्थ एव हि । जन्मपाशनिवृत्त्यर्थं जन्मलिंगं प्रपूजयेत्

‘जीव’ या शब्दाचा अर्थच असा की तो जन्मतो आणि पाशांनी सतत बांधला जातो. म्हणून जन्मबंधनाच्या निवृत्तीसाठी ‘जन्मलिंग’ विधिपूर्वक पूजावे।

Verse 101

भं वृद्धिं गच्छतीत्यर्थाद्भगः प्रकृतिरुच्यते । प्राकृतैः शब्दमात्राद्यैः प्राकृतेंद्रियभोजनात्

‘भ’ या अक्षराचा अर्थ ‘वृद्धी व विस्तार’ असा होतो, म्हणून ‘भग’ याला प्रकृती म्हणतात. ती शब्द-तन्मात्र इत्यादी प्राकृत सूक्ष्म तत्त्वांनी बनलेली असून प्राकृत इंद्रियांच्या भोगाचे क्षेत्र आहे।

Verse 102

भगस्येदं भोगमिति शब्दार्थो मुख्यतः श्रुतः । मुख्यो भगस्तु प्रकृतिर्भगवाञ्छिव उच्यते

‘भग’ या शब्दाचा मुख्य अर्थ ‘भोग’ असा श्रुतीत ऐकू येतो. परंतु परम ‘भग’ म्हणजेच प्रकृती; म्हणून त्या सर्वोच्च शक्तीचा धारक व नियंता शिव ‘भगवान्’ म्हणून ओळखला जातो.

Verse 103

भगवान्भोगदाता हि नाऽन्यो भोगप्रदायकः । भगस्वामी च भगवान्भर्ग इत्युच्यते बुधैः

भगवान् हाच सर्व भोगांचा दाता आहे; त्याच्यावाचून दुसरा भोग देणारा नाही. आणि तोच ‘भग’ (ऐश्वर्य-शक्ती) यांचा स्वामी असल्याने ज्ञानीजन त्याला ‘भर्ग’ म्हणतात.

Verse 104

भगेन सहितं लिंगं भगंलिंगेन संयुतम् । इहामुत्र च भोगार्थं नित्यभोगार्थमेव च

भगेने संयुक्त असे लिंग—भगलिंग—इहलोकी व परलोकी भोग व कल्याणाचे फळ देतो आणि नित्य-नूतन भोगही प्रदान करतो.

Verse 105

भगवंतं महादेवं शिवलिंगं प्रपूजयेत् । लोकप्रसविता सूर्यस्तच्चिह्नं प्रसवाद्भवेत्

भगवान महादेवाचे शिवलिंगरूपाने यथाविधी पूजन करावे. सूर्य हा लोकांचा प्रसवकर्ता आहे; त्याचे चिह्न त्या प्रसवक्रियेतूनच उत्पन्न होते.

Verse 106

लिंगेप्रसूतिकर्तारं लिंगिनं पुरुषो यजेत् । लिंगार्थगमकं चिह्नं लिंगमित्यभिधीयते

लिंगाची प्रसूती करणारा लिंगी—अंतर्व्यापी शिव—याची मनुष्याने पूजा करावी. जे चिह्न लिंगाचा अर्थ उलगडते, त्यालाच ‘लिंग’ म्हणतात.

Verse 107

लिंगमर्थं हि पुरुषं शिवं गमयतीत्यदः । शिवशक्त्योश्च चिह्नस्य मेलनं लिंगमुच्यते

याला ‘लिंग’ म्हणतात, कारण ते अर्थरूप परम पुरुष—शिव—यांच्याकडे नेते. शिव व शक्ती यांच्या चिह्नतत्त्वांचे मेलनही ‘लिंग’ असेच म्हटले आहे.

Verse 108

स्वचिह्नपूजनात्प्रीतश्चिह्नकार्यं न वीयते । चिह्नकार्यं तु जन्मादिजन्माद्यं विनिवर्तते

स्वतःच्या चिह्नांच्या पूजनाने प्रसन्न होऊन (शिव) चिह्नजन्य प्रभाव क्षीण होऊ देत नाहीत; आणि तोच प्रभाव अनादि जन्मपरंपरा व तिची कारणे निवृत्त करतो.

Verse 109

प्राकृतैः पुरुषैश्चापि बाह्याभ्यंतरसंभवैः । षोडशैरुपचारैश्च शिवलिंगं प्रपूजयेत्

सामान्य पुरुषांनीही बाह्य कर्म आणि अंतःकरणातील भक्ती यांतून उत्पन्न होणाऱ्या षोडशोपचारांनी शिवलिंगाची उत्तम पूजा करावी.

Verse 110

एवमादित्यवारे हि पूजा जन्मनिवर्तिका । आदिवारे महालिंगं प्रणवेनैव पूजयेत्

अशा प्रकारे आदित्यवारी केलेली पूजा जन्मजन्मांतरांची निवृत्ती करणारी म्हणतात. म्हणून आदिवारी महालिंगाची पूजा केवळ प्रणव ‘ॐ’ ने करावी.

Verse 111

आदिवारे पंचगव्यैरभिषेको विशिष्यते । गोमयं गोजलं क्षीरं दध्याज्यं पंचगव्यकम्

आदिवारी पंचगव्यांनी केलेला अभिषेक विशेष श्रेष्ठ मानला आहे. गोमय, गोजल (गोमूत्र), क्षीर, दही आणि आज्य—हे पंचगव्य होय.

Verse 112

क्षीराद्यं च पृथक्च्चैव मधुना चेक्षुसारकैः । गव्यक्षीरान्ननैवेद्यं प्रणवेनैव कारयेत्

दूध इत्यादी शुद्ध द्रव्ये वेगवेगळी अर्पण करावीत, तसेच मध व इक्षुसार (गूळ/साखर) यांसहही अर्पण करावे। गायीच्या दुधात व अन्नात तयार केलेला नैवेद्य केवळ प्रणव ‘ॐ’ उच्चारून समर्पित करावा।

Verse 113

प्रणवं ध्वनिलिंगं तु नादलिंगं स्वयंभुवः । बिंदुलिंगं तु यंत्रं स्यान्मकारं तु प्रतिष्ठितम्

प्रणव ‘ॐ’ हा ध्वनी-लिंग आणि नाद-लिंग—स्वयंभू आहे। बिंदू हा लिंगरूप पवित्र बिंदू असून त्याचे यंत्ररूपाने ध्यान करावे; आणि ‘म’कार प्रतिष्ठेत त्याचा दृढ आधार मानला आहे।

Verse 114

उकारं चरलिंगं स्यादकारं गुरुविग्रहम् । षड्लिंगं पूजया नित्यं जीवन्मुक्तो न संशयः

‘उ’ हे अक्षर चर (चालते) लिंग मानले जाते आणि ‘अ’ हे अक्षर गुरूंचे साक्षात् विग्रह आहे. जो नित्य षड्लिंगाची पूजा करतो तो जीवन्मुक्त होतो—यात संशय नाही.

Verse 115

शिवस्य भक्त्या पूजा हि जन्ममुक्तिकरी नृणाम् । रुद्रा क्षधारणात्पादमर्धं वैभूतिधारणात्

भक्तीने केलेली शिवपूजा मनुष्यांना पुनर्जन्मबंधनातून मुक्त करणारी आहे. रुद्राक्ष धारण केल्याने त्याचे चतुर्थांश फळ, आणि विभूती धारण केल्याने त्याचे अर्धे फळ मिळते.

Verse 116

त्रिपादं मंत्रजाप्याच्च पूजया पूर्णभक्तिमान् । शिवलिंगं च भक्तं च पूज्य मोक्षं लभेन्नरः

त्रिपुंड्र धारण, मंत्रजप आणि पूजेमुळे साधक पूर्ण भक्तिमान होतो. जो शिवलिंग आणि शिवभक्त—दोघांचीही पूजा करतो, तो मनुष्य मोक्ष प्राप्त करतो.

Verse 117

य इमं पठतेऽध्यायं शृणुयाद्वा समाहितः । तस्यैव शिवभक्तिश्च वर्धते सुदृढा द्विजाः

हे द्विजांनो! जो एकाग्रचित्ताने हा अध्याय पठण करतो किंवा ऐकतो, त्याची शिवभक्ती वाढते आणि दृढपणे स्थिर होते.