सामान्यतो नरकगतिवर्णनम् (General Description of the Course of Hell / Naraka-gati)

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । एषु पापाः प्रपच्यंते शोष्यंते नरकाग्निषु । यातनाभिर्विचित्राभिरास्वकर्म्मक्षयाद्भृशम्

सनत्कुमार म्हणाले—या नरकांत पापे नरकाग्नीत शिजून व जळून शोषली जातात. विविध कठोर यातनांनी ती फारच क्षीण होतात, जोपर्यंत स्वतःची कर्मे क्षय पावत नाहीत।

Verse 2

स्वमलप्रक्षयाद्यद्वदग्नौ धास्यंति धातवः । तत्र पापक्षयात्पापा नराः कर्मानुरूपतः

जसे अग्नीत टाकल्यावर धातू स्वतःच्या मलाच्या क्षयाने शुद्ध होतात, तसेच पाप क्षीण झाल्यावर पापी नर आपल्या कर्मानुरूपच फळ भोगतात।

Verse 3

सुगाढं हस्तयोर्बद्ध्वा ततश्शृंखलया नराः । महावृक्षाग्रशाखासु लम्ब्यन्ते यमकिंकरैः

दोन्ही हात घट्ट बांधून, मग साखळ्यांनी जखडून, यमाचे किंकर त्या नरांना महावृक्षांच्या टोकाच्या फांद्यांवर लटकवितात।

Verse 4

ततस्ते सर्वयत्नेन क्षिप्ता दोलंति किंकरैः । दोलंतश्चातिवेगेन विसंज्ञा यांति योजनम्

मग किंकर सर्व प्रयत्नाने त्यांना झुल्यावर फेकतात; अतिवेगाने झुलताना ते बेशुद्ध होतात आणि एक योजन अंतरापर्यंत नेले जातात।

Verse 5

अंतरिक्षस्थितानां च लोहभारशतं पुनः । पादयोर्बध्यते तेषां यमदूतैर्महाबलैः

आणि जे आकाशात लटकलेले असतात, त्यांच्या पायांना यमाचे महाबली दूत पुन्हा लोखंडाचे शंभर जड भार बांधतात।

Verse 6

तेन भारेण महता प्रभृशं ताडिता नराः । ध्यायंति स्वानि कर्माणि तूष्णीं तिष्ठन्ति निश्चलाः

त्या महान भाराने अत्यंत ताडित झालेले नर आपल्या कर्मांचेच चिंतन करतात; कर्मभाराने वशीभूत होऊन ते मौन व निश्चल उभे राहतात।

Verse 7

ततोंऽकुशैरग्निवर्णैर्लोह दण्डैश्च दारुणैः । हन्यंते किंकरैघोरैस्समन्तात्पापकर्म्मिणः

मग अग्निवर्ण अंकुशांनी व कठोर लोखंडी दंडांनी, सर्व बाजूंनी, घोर किंकर पापकर्मींना मारतात।

Verse 8

ततः क्षारेण दीप्तेन वह्नेरपि विशेषतः । समंततः प्रलिप्यंते तीवेण तु पुनः पुनः

मग दिप्त क्षाराने—विशेषतः अग्नीच्या साहाय्याने—त्यांना सर्व बाजूंनी त्या तीव्र द्रव्याने पुन्हा पुन्हा लेपले जाते।

Verse 9

इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां सामान्यतो नरकगतिवर्णनंनाम नवमोऽध्यायः

अशा रीतीने श्रीशिवमहापुराणातील पंचम उमासंहितेत ‘सामान्यतः नरकगतीवर्णन’ नामक नववा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 10

वृताकवत्प्रपच्यंते तप्तलोहकटाहकैः । विष्ठापूर्णे तथा कूपे कृमीणां निचये पुनः

ते तप्त लोखंडी कढईत वांग्यासारखे शिजविले जातात; आणि पुन्हा विष्ठेने भरलेल्या, कृमीसमूहांनी गजबजलेल्या कूपात टाकले जातात।

Verse 11

मेदोऽसृक्पूयपूर्णायां वाप्यां क्षिप्यंति ते पुनः । भक्ष्यंते कृमिभिस्तीक्ष्णैर्लोंहतुंडैश्च वायसैः

पुन्हा त्यांना मेद, रक्त व पूयाने भरलेल्या वापीत टाकले जाते; तेथे तीक्ष्ण कृमी आणि लोखंडासारख्या चोचीचे कावळे त्यांना भक्षतात।

Verse 12

श्वभिर्द्दंशैर्वृकैर्व्याघ्रैर्रौद्रैश्च विकृताननैः । पच्यंते मत्स्यवच्चापि प्रदीप्तांगारराशिषु

उग्र कुत्रे, दंश करणारे पशू, लांडगे व विकृत मुखाचे भयानक वाघ यांच्याकडून ते छळले जातात; तसेच प्रज्वलित अंगारांच्या राशींवर माशासारखे भाजलेही जातात।

Verse 13

भिन्नाः शूलैस्तु तीक्ष्णैश्च नराः पापेन कर्म्मणा । तैलयन्त्रेषु चाक्रम्य घोरैः कर्म्मभिरात्मनः

पापकर्मामुळे ते नर तीक्ष्ण शूलांनी भेदले जातात; आणि स्वतःच्या घोर कर्मांच्या फळाने तेलयंत्रांत ढकलून चिरडले जातात।

Verse 14

तिला इव प्रपीड्यंते चक्राख्ये जनपिंडकाः । भ्रज्यंते चातपे तप्ते लोहभाण्डेष्वनेकधा

‘चक्र’ नावाच्या स्थानी लोकांचे समूह तिळांसारखे चिरडले जातात; आणि सूर्याच्या दाहक तापात लालबुंद लोखंडी भांड्यांत अनेक प्रकारे भाजले जातात।

Verse 15

तैलपूर्णकटाहेषु सुतप्तेषु पुनःपुनः । बहुधा पच्यते जिह्वा प्रपीड्योरसि पादयोः

तेलाने भरलेल्या आणि अतिशय तापलेल्या कढईत पुन्हा पुन्हा जीभ अनेक प्रकारे शिजवली जाते; आणि पायांनी छातीवर कठोर दाब दिला जातो।

Verse 16

यातनाश्च महत्योऽत्र शरीरस्याति सर्वतः । निश्शेषनरकेष्वेवं क्रमंति क्रमशो नराः

येथे शरीराला सर्व बाजूंनी भयंकर महान यातना पीडित करतात। अशा रीतीने मनुष्य निश्शेष सर्व नरकांत क्रमाक्रमाने जातात।

Verse 17

नरकेषु च सर्वेषु विचित्रा यमयातना । याम्यैश्च दीयते व्यास सर्वांगेषु सुकष्टदा

हे व्यास! सर्व नरकांत यमाच्या विचित्र यातना यमदूतांकडून दिल्या जातात; त्या शरीराच्या प्रत्येक अंगाला अत्यंत क्लेश देतात।

Verse 18

ज्वलदंगारमादाय मुखमापूर्य्य ताड्यते । ततः क्षारेण दीप्तेन ताम्रेण च पुनःपुनः

जळता अंगार घेऊन तोंड भरून मारले जाते; नंतर दाहक क्षार व तप्त तांब्याने पुन्हापुन्हा भाजले जाते।

Verse 19

घृतेनात्यन्ततप्तेन तदा तैलेन तन्मुखम् । इतस्ततः पीडयित्वा भृशमापूर्य्य हन्यते

तेव्हा त्याचे मुख प्रथम अत्यंत तापलेल्या तुपाने आणि नंतर तेलाने, इकडून-तिकडून जोराने दाबून, फारसे भरून व दाह करून, कठोर यातना देऊन मारले जाते।

Verse 20

विष्ठाभिः कृमिभिश्चापि पूर्यमाणाः क्वचित्क्वचित् । परिष्वजंति चात्युग्रां प्रदीप्तां लोहशाल्मलीम्

कुठे त्यांना विष्ठा व कृमींनी भरले जाते, आणि कुठे त्यांना अत्यंत उग्र, ज्वलंत लोखंडी शाल्मली (सेमल) वृक्षाला बलपूर्वक आलिंगन करायला लावले जाते।

Verse 21

हन्यंते पृष्ठदेशे च पुनर्दीप्तैर्महाघनैः । दन्तुरेणादिकंठेन क्रकचेन बलीसया

त्यांना पाठीवर प्रज्वलित आणि जड गदांनी वारंवार मारले जाते आणि करवतीने छळले जाते.

Verse 22

शिरःप्रभृति पीड्यंते घोरैः कर्मभिरात्मजैः । खाद्यंते च स्वमांसानि पीयते शोणितं स्वकम्

ते स्वतःच्याच घोर कर्मांमुळे डोक्यापासून पायापर्यंत पीडित होतात; ते स्वतःचेच मांस खातात आणि स्वतःचेच रक्त पितात.

Verse 23

अन्नं पानं न दत्तं यैस्सर्वदा स्वात्मपोषकैः । इक्षुवत्ते प्रपीड्यंते जर्जरीकृत्य मुद्गरैः

ज्यांनी केवळ स्वतःचेच पोषण केले आणि अन्न-पाणी दिले नाही, त्यांना उसासारखे पिळले जाते आणि मुद्गलांनी चक्काचूर केले जाते.

Verse 24

असितालवने घोरे छिद्यन्ते खण्डशस्ततः । सूचीभिर्भिन्नसर्वाङ्गास्तप्तशूलाग्ररोपिताः

भयानक असिताल वनात त्यांचे तुकडे केले जातात. त्यांच्या संपूर्ण शरीराला सुयांनी टोचले जाते आणि त्यांना तापलेल्या त्रिशूलांवर चढवले जाते.

Verse 25

संचाल्यमाना बहुशः क्लिश्यंते न म्रियन्ति च । तथा च तच्छरीराणि सुखदुःखसहानि च

वारंवार हाकलले जाऊनही ते खूप कष्ट सहन करतात पण मरत नाहीत; त्यांची ती शरीरे सुख आणि दुःख दोन्ही सहन करण्यास समर्थ असतात.

Verse 26

देहादुत्पाट्य मांसानि भिद्यंते स्वैश्च मुद्गरैः । दंतुराकृतिभिर्र्घोरैर्यमदूतैर्बलोत्कटैः

देहातून मांस उपटून, दंतुर व भयंकर, अतिबलवान यमदूत आपल्या मुद्गरांनी ते चिरडून टाकतात।

Verse 27

निरुच्छ्वासे निरुछ्वासास्तिष्ठंति नरके चिरम् । उत्ताड्यंते तथोछ्वासे वालुकासदने नराः

‘निरुच्छ्वास’ नावाच्या नरकात ते दीर्घकाळ श्वासरहित राहतात। तसेच ‘उच्छ्वास’ नरकात जळत्या वाळूच्या निवासात त्यांना मारून छळले जाते।

Verse 28

रौरवे रोदमानाश्च पीड्यंते विविधै वधैः । महारौरवपीडाभिर्महांतोऽपि रुदंति च

‘रौरव’ नरकात रडणारे जीव विविध वध व दंडांनी पीडले जातात। ‘महाराैरव’च्या यातनांनी तर महाबलवानही आक्रोश करीत रडतात।

Verse 29

पत्सु वक्त्रे गुदे मुंडे नेत्रयोश्चैव मस्तके । निहन्यंते घनैस्तीक्ष्णैस्सुतप्तैर्लोह शंकुभिः

पायांत, मुखात, गुदात, मुंडलेल्या शिरावर, नेत्रांत आणि मस्तकाच्या शिखरावरही—जड, तीक्ष्ण, लालतप्त लोखंडी शंकूंनी त्यांना पुन्हा पुन्हा भोसकले जाते।

Verse 30

सुतप्तावालुकायां तु प्रयोज्यंते मुहुर्मुहुः । जंतुपंके भृशं तप्ते क्षिप्ताः क्रन्दंति विस्वरम्

लालतप्त वाळूवर त्यांना वारंवार लोळवले जाते। आणि किड्यांनी भरलेल्या अतिदाहक चिखलात फेकले जाऊन ते तुटक्या, बेसुर आवाजात आक्रोश करतात।

Verse 31

कुंभीपाकेषु च तथा तप्ततैलेषु वै मुने । पापिनः कूरकर्म्माणोऽसह्येषु सर्वथा पुनः

हे मुने, क्रूर कर्म करणारे पापी पुन्हा पुन्हा कुंभीपाक नरकात तसेच तापलेल्या तेलाच्या कढईत टाकले जातात—असह्य यातना भोगण्यासाठी।

Verse 32

लालाभक्षेषु पापास्ते पात्यंते दुःखदेषु वै । नानास्थानेषु पच्यंते नरकेषु पुनःपुनः

ते पापी ‘लाळाभक्ष’ अशा दुःखद नरकांत पाडले जातात, जिथे अन्न म्हणून लाळच असते; आणि नानास्थानी ते पुन्हा पुन्हा छळले जातात।

Verse 33

सूचीमुखे महाक्लेशे नरके पात्यते नरः । पापी पुण्यविहीनश्च ताड्यते यमकिंकरैः

पापी व पुण्यविहीन मनुष्य ‘सूचीमुख’ या महाक्लेशकारी नरकात टाकला जातो, आणि यमकिंकरांकडून मार खाऊन दंडित होतो।

Verse 34

लौहकुम्भे विनिःक्षिप्ताः श्वसन्तश्च शनैःशनैः । महाग्निना प्रपच्यंते स्वपापैरेव मानवाः

लोखंडी कुंभात टाकलेले, हळूहळू श्वास घेत मानव महाअग्नीने पूर्णपणे शिजविले जातात—केवळ आपल्या पापांमुळेच।

Verse 35

दृढं रज्ज्वादिभिर्बद्ध्वा प्रपीड्यंते शिलासु च । क्षिप्यंते चान्धकूपेषु दश्यंते भ्रमरैर्भृशम्

दोऱ्या इत्यादींनी घट्ट बांधून त्यांना शिळांवर चिरडले जाते; अंधाऱ्या कूपांतही फेकले जाते आणि भ्रमरांचे थवे त्यांना अत्यंत चावतात.

Verse 36

कृमिभिर्भिन्नसर्वांगाश्शतशो जर्जरीकृताः । सुतीक्ष्णक्षारकूपेषु क्षिप्यंते तदनंतरम्

कृमींनी त्यांचे सर्व अवयव विदीर्ण होतात व शेकडो प्रकारे जर्जर केले जातात; त्यानंतर त्यांना अतितीक्ष्ण क्षाराने भरलेल्या कूपांत फेकले जाते.

Verse 37

महाज्वालेऽत्र नरके पापाः क्रन्दंति दुःखिताः । इतश्चेतश्च धावंति दह्यमानास्तदर्चिषा

या महाज्वाळांच्या नरकात पापी दुःखाने पीडित होऊन आर्त क्रंदन करतात. त्याच ज्वाळांनी जळत जळत ते भय व वेदनेने इकडे-तिकडे धावतात.

Verse 38

पृष्ठे चानीय तुण्डाभ्यां विन्यस्त स्कंधयोजिते । तयोर्मध्येन वाकृष्य बाहुपृष्ठेन गाढतः

दोन्ही सुळेने त्याला पाठीवर उचलून आणून, जोडलेल्या खांद्यांवर घट्ट बसविले. मग त्या दोघांच्या मध्ये ओढून, बाहूंच्या पाठीने कसून दाबून त्याला जखडले.

Verse 39

बद्ध्वा परस्परं सर्वे सुभृशं पापरज्जुभिः । बद्धपिंडास्तु दृश्यंते महा ज्वाले तु यातनाः

पापाच्या रज्जूंनी सर्वांना परस्पर अत्यंत घट्ट बांधले जाते; ते बांधलेल्या पिंडांसारखे दिसतात. महाज्वाळेत ते यातना भोगतात.

Verse 40

रज्जुभिर्वेष्टिताश्चैव प्रलिप्ताः कर्द्दमेन च । करीषतुषवह्नौ च पच्यंते न म्रियंति च

ते रज्जूंनी वेढलेले असतात आणि चिखलाने सर्वांगाला लेपलेले असतात. शेणकांड्या व तुसाच्या आगीत भाजले तरी ते शिजत-झुलसत राहतात, पण मरत नाहीत.

Verse 41

सुतीक्ष्णं चरितास्ते हि कर्कशासु शिलासु च । आस्फाल्य शतशः पापाः पच्यंते तृणवत्ततः

अतिशय तीक्ष्ण व खडबडीत शिळांवर चालणे आणि देह वारंवार आपटणे यामुळे शेकडो पापे तृणासारखी ‘शिजून’ जळून जातात; त्या तपाने मल लवकर क्षीण होतात.

Verse 42

शरीराभ्यंतरगतैः प्रभूतैः कृमिभिर्नराः । भक्ष्यंते तीक्ष्णवदनैरात्मदेहक्षयाद्भृशम्

शरीराच्या आत शिरून वसलेल्या असंख्य कृमी तीक्ष्ण मुखांनी मनुष्याला भयंकर रीतीने खातात; त्यामुळे स्वतःच्या देहाचा मोठा क्षय होतो—जोवर पाशबद्ध पशु मलबंधनात अडकून मुक्तिदाता पति भगवान शिवाकडे वळत नाही.

Verse 43

कृमीणां निचये क्षिप्ताः पूयमांसास्थिराशिषु । तिष्ठंत्युद्विग्नहृदयाः पर्वताभ्यां निपीडिताः

कृमींच्या समूहात फेकले जाऊन, पूय-मांस-अस्थींच्या राशींमध्ये ते व्याकुळ हृदयाने पडून राहतात आणि दोन पर्वतांमध्ये चिरडले जातात.

Verse 44

तप्तेन वज्रलेपेन शरीरमनुलिप्यते । अधोमुखोर्ध्वपादाश्च तातप्यंते स्म वह्निना

तप्त वज्रलेपाने त्यांचे शरीर लेपले जाते; आणि अधोमुख होऊन, पाय वर करून, ते अग्नीने तापविले जातात.

Verse 45

वदनांतः प्रविन्यस्तां सुप्रतप्तामयोगदाम् । ते खादन्ति पराधीनास्तैस्ताड्यंते समुद्गरैः

त्यांचे मुख बळजबरीने उघडून त्यात अत्यंत तापलेली लोखंडी लगाम घातली जाते. ते पराधीन होऊन ती चावतात आणि जड मुद्गलांनी मारले जातात।

Verse 46

इत्थं व्यास कुकर्म्माणो नरकेषु पचंति हि । वर्णयामि विवर्णत्वं तेषां तत्त्वाय कर्म्मिणाम्

अशा प्रकारे, हे व्यास, कुकर्म करणारे खरोखरच नरकांत जळत राहतात. त्या कर्म्यांची भयाण अवस्था मी तत्त्वानुसार वर्णन करीत आहे.