महापातकवर्णनम् (Mahāpātaka-varṇanam) — “Description of Great Sins and Their Consequences”

Verse 1

व्यास उवाच । ये पापनिरता जीवा महानरकहेतवः । भगवंस्तान्समाचक्ष्व ब्रह्मपुत्र नमोऽस्तु ते

व्यास म्हणाले— हे भगवन्! जे जीव पापात रत होऊन महान नरकांचे कारण ठरतात, त्यांचे वर्णन करा. हे ब्रह्मपुत्र! आपणास नमस्कार असो.

Verse 2

सनत्कुमार उवाच । ये पापनिरता जीवा महानरकहेतवः । ते समासेन कथ्यंते सावधानतया शृणु

सनत्कुमार म्हणाले— जे जीव पापात रत होऊन महान नरकांचे कारण बनतात, ते मी संक्षेपाने सांगतो; सावधपणे ऐक.

Verse 3

परस्त्रीद्रव्यसंकल्पश्चेतसाऽनिष्टचिंतनम् । अकार्याभिनिवेशश्च चतुर्द्धा कर्म मानसम्

परस्त्री व परधन यांचा मनाने लोभ धरणे, मनात अनिष्ट चिंतन करणे, आणि जे करू नये त्यातच आसक्त होणे— हे चार प्रकारचे मानसिक कर्म सांगितले आहेत.

Verse 4

अविबद्धप्रलापत्वमसत्यं चाप्रियं च यत् । परोक्षतश्च पैशुन्यं चतुर्द्धा कर्म वाचिकम्

असंबद्ध व अर्थहीन बडबड, असत्य बोलणे, अप्रिय/कटु वचन बोलणे, आणि पाठीमागे निंदा-चहाडी करणे— वाचिक कर्म चार प्रकारचे आहे.

Verse 5

इति श्रीशिवमहापुराणे पंचम्यामुमासंहितायां महापातकवर्णनं नाम पंचमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणाच्या पंचम ‘उमासंहिता’ मध्ये ‘महापातकवर्णन’ नामक पाचवा अध्याय समाप्त झाला.

Verse 6

इत्येतद्वा दशविधं कर्म प्रोक्तं त्रिसाधनम् । अस्य भेदान्पुनर्वक्ष्ये येषां फलमनंतकम्

अशा रीतीने त्रिसाधनांनी सिद्ध होणारे हे दहाविध धर्मकर्म सांगितले आहे। आता मी याचे पुढील भेद पुन्हा सांगतो; ज्यांचे फळ अनंत आहे।

Verse 7

ये द्विषंति महादेवं संसारार्णवतारकम् । सुमहत्पातकं तेषां निरयार्णवगामिनाम्

जे संसार-सागरातून तारून नेणाऱ्या महादेवाचा द्वेष करतात, त्यांना अतिभयंकर महापातक लागते; ते नरक-सागरास जातात।

Verse 8

ये शिवज्ञानवक्तारं निन्दंति च तपस्विनम् । गुरून्पितॄनथोन्मत्तास्ते यांति निरयार्णवम्

जे शिवज्ञान सांगणाऱ्या आचार्याची निंदा करतात, तपस्व्याचा तिरस्कार करतात, आणि उन्मत्तासारखे गुरु व पित्याचा अपमान करतात—ते नरक-सागरात पडतात।

Verse 9

शिवनिन्दा गुरोर्निन्दा शिवज्ञानस्य दूषणम् । देवद्रव्यापहरणं द्विजद्रव्यविनाशनम्

शिवनिंदा, गुरुनिंदा, शिवज्ञानाचे दूषण, देवद्रव्य (मंदिराची पवित्र संपत्ती) अपहरण, आणि द्विजद्रव्याचा नाश—ही महापातके आहेत।

Verse 10

हरंति ये च संमूढाश्शिवज्ञानस्य पुस्तकम् । महांति पातकान्याहुरनन्तफलदानि षट्

जे मोहग्रस्त लोक शिवज्ञान देणारे पुस्तक चोरून नेतात, त्यांच्याविषयी असे सांगितले आहे की ते सहा महापातकांचे भागी होतात—ज्यांची फळे अनंतकाळ भोगावी लागतात।

Verse 11

नाभिनन्दंति ये दृष्ट्वा शिवपूजां प्रकल्पिताम् । न नमंत्यर्चितं दृष्ट्वा शिवलिंगं स्तुवंति न

जे विधिपूर्वक रचलेली शिवपूजा पाहून आनंद मानत नाहीत, पूजिलेले शिवलिंग पाहून नमस्कार करत नाहीत आणि स्तुतीही करत नाहीत—ते भक्ती व श्रद्धेपासून वंचित राहतात।

Verse 12

यथेष्टचेष्टा निश्शंकास्संतिष्ठंते रमंति च । उपचारविनिर्मुक्ताश्शिवाग्रे गुरुसन्निधौ

ते यथेष्ट वागतात, निःशंक होऊन तेथे स्थिर राहतात व आनंदित होतात—पूजेच्या उपचार-औपचारिकतेपासून मुक्त—गुरुसन्निधीत शिवासमोर।

Verse 13

स्थानसंस्कारपूजां च ये न कुर्वंति पर्वसु । विधिवद्वा गुरूणां च कर्म्मयोगव्यवस्थिताः

जे पर्वकाळी स्थानसंस्कार व पूजा करीत नाहीत, आणि विधिपूर्वक गुरूंची सेवा-सत्कारही करीत नाहीत—जरी स्वतःला कर्मयोगात स्थित म्हणत असले—ते शैव-विहित सत्कर्ममार्गाचे पालन करीत नाहीत।

Verse 14

ये त्यजंति शिवाचारं शिवभक्तान्द्विषंति च । असंपूज्य शिवज्ञानं येऽधीयंते लिखंति च

जे शिवाचाराचा त्याग करतात व शिवभक्तांचा द्वेष करतात; तसेच शिवज्ञानाची पूजा न करता ते वाचतात वा लिहितात—ते शिवधर्माविरुद्ध वागतात।

Verse 15

अन्यायतः प्रयच्छंति शृण्वन्त्युच्चारयंति च । विक्रीडंति च लोभेन कुज्ञाननियमेन च

ते अन्यायाने (उपदेश/दान) देतात, ऐकतात व उच्चारही करतात; लोभाने त्याला खेळ बनवितात आणि कुज्ञानाच्या नियमांत बांधलेले राहतात।

Verse 16

असंस्कृतप्रदेशेषु यथेष्टं स्वापयंति च । शिवज्ञानकथाऽऽक्षेपं यः कृत्वान्यत्प्रभाषते

ते असंस्कृत प्रदेशांत मनासारखे झोपतात; आणि जो शिवज्ञानकथा मध्येच तोडून दुसरे बोलतो—तो बद्ध जीवाला पति (शिव) कडे नेणाऱ्या मार्गापासून विमुख होतो।

Verse 17

न ब्रवीति च यः सत्यं न प्रदानं करोति च । अशुचिर्वाऽशुचिस्थाने यः प्रवक्ति शृणोति च

जो सत्य बोलत नाही व दान करत नाही; जो स्वतः अशुचि आहे किंवा अशुचि ठिकाणी पवित्र कथा सांगतो-ऐकतो—तो शिवाचारातून पतित होऊन उच्च साधनेस अयोग्य ठरतो।

Verse 18

गुरुपूजामकृत्वैव यश्शास्त्रं श्रोतुमिच्छति । न करोति च शुश्रूषामाज्ञां च भक्तिभावतः

जो गुरुपूजा न करताच शास्त्र ऐकू इच्छितो; आणि जो भक्तिभावाने सेवा करत नाही व गुरु-आज्ञा पाळत नाही—तो शास्त्रकृपेचा खरा पात्र ठरत नाही।

Verse 19

नाभिनन्दंति तद्वाक्यमुत्तरं च प्रयच्छति । गुरुकर्मण्यसाध्यं यत्तदुपेक्षां करोति च

ते त्याचे वचन मान्य करत नाहीत, तरीही उत्तर देतात; आणि गुरुसेवेत जे कार्य कठीण असते, त्याचीही ते उपेक्षा करतात।

Verse 20

गुरुमार्त्तमशक्तं च विदेशं प्रस्थितं तथा । वैरिभिः परिभूतं वा यस्संत्यजति पापकृत्

जो गुरु पीडित, अशक्त, परदेशी गेलेले किंवा शत्रूंनी छळलेले असताना त्यांना सोडून देतो, तो पापकर्ता होय।

Verse 21

तद्भार्य्यापुत्रमित्रेषु यश्चावज्ञां करोति च । एवं सुवाचकस्यापि गुरोर्धर्मानुदर्शिनः

आणि जो त्याच्या पत्नी, पुत्र व मित्रांचा अवमान करतो; तसेच धर्ममार्ग दाखविणाऱ्या, मधुर वचन बोलणाऱ्या गुरूचाही अनादर करतो।

Verse 22

एतानि खलु सर्वाणि कर्माणि मुनिसत्तम । सुमहत्पातकान्याहुश्शिवनिन्दासमानि च

हे मुनिश्रेष्ठ, ही सर्व कर्मे निश्चयच अत्यंत महापातके सांगितली आहेत आणि शिवनिंदेसमान मानली आहेत।

Verse 23

ब्रह्मघ्नश्च सुरापश्च स्तेयी च गुरुतल्पगः । महापातकिनस्त्वेते तत्संयोगी च पंचमः

ब्राह्मणघातक, सुरापायी, चोर आणि गुरुतल्पग—हे महापातकी सांगितले आहेत; आणि त्यांच्याशी संग करणारा पाचवाच त्यांच्यातच गणला जातो.

Verse 24

क्रोधाल्लोभाद्भयाद्द्वेषाद्ब्राह्मणस्य वधे तु यः । मर्मांतिकं महादोषमुक्त्वा स ब्रह्महा भवेत्

जो क्रोध, लोभ, भय किंवा द्वेषामुळे ब्राह्मणाचा वध करतो, तो मर्मभेदी महादोष करून ‘ब्रह्महा’ ठरतो।

Verse 25

ब्राह्मणं यः समाहूय दत्त्वा यश्चाददाति च । निर्द्दोषं दूषयेद्यस्तु स नरो ब्रह्महा भवेत्

जो ब्राह्मणाला बोलावून वचन दिलेले दान देऊन पुन्हा परत घेतो, आणि जो निर्दोष ब्राह्मणाची निंदा करतो—तो मनुष्य ब्रह्महा ठरतो।

Verse 26

यश्च विद्याभिमानेन निस्तेजयति सुद्विजम् । उदासीनं सभामध्ये ब्रह्महा स प्रकीर्तितः

जो आपल्या विद्या-अभिमानाने सभेमध्ये शांत बसलेल्या सुद्विजाचा तेजोभंग करीत अपमान करतो—तो ब्रह्महा म्हणून कीर्तित आहे।

Verse 27

मिथ्यागुणैर्य आत्मानं नयत्युत्कर्षतां बलात् । गुणानपि निरुद्वास्य स च वै ब्रह्महा भवेत्

जो खोट्या गुणांच्या बळावर स्वतःला जबरदस्तीने श्रेष्ठ ठरवतो, आणि खरे गुणीजनही दूर लोटतो—तो निश्चयच ब्रह्महा होतो।

Verse 28

गवां वृषाभिभूतानां द्विजानां गुरुपूर्वकम् । यस्समाचरते विप्र तमाहुर्ब्रह्मघातकम्

हे ब्राह्मणा! जो वृषभाने आक्रांत (गर्भित) झालेल्या गायींचा अपमान/दुराचार करतो, तसेच द्विजांचा—विशेषतः गुरूचा—अपमान करतो, त्याला ब्रह्मघातक म्हणतात।

Verse 29

देवद्विजगवां भूमिं प्रदत्तां हरते तु यः । प्रनष्टामपि कालेन तमाहुर्ब्रह्मघातकम्

देव, द्विज किंवा गायींना विधिपूर्वक दिलेली भूमी—काळाने हरविल्यासारखी वाटली तरी—जो बळकावतो, तो ब्रह्मघातक म्हणतात।

Verse 30

देवद्विजस्वहरणमन्यायेनार्जितं तु यत् । ब्रह्महत्यासमं ज्ञेयं पातकं नात्र संशयः

देव किंवा द्विजांची (ब्राह्मणांची) संपत्ती अन्यायाने हरण करणे हे ब्रह्महत्येसमान पातक आहे; यात संशय नाही।

Verse 31

अधीत्य यो द्विजो वेदं ब्रह्मज्ञानं शिवात्मकम् । यदि त्यजति यो मूढः सुरापानस्य तत्समम्

जो द्विज वेदाचे अध्ययन करून—ज्याचा अर्थ ब्रह्मज्ञान आणि ज्याचा सार शिवस्वरूप आहे—मोहाने ते सोडतो, त्याचे पाप सुरापानासमान होते।

Verse 32

यत्किंचिद्धि व्रतं गृह्य नियमं यजनं तथा । संत्यागः पञ्चयज्ञानां सुरापानस्य तत्समम्

कुठलेही व्रत, कुठलाही नियम आणि कुठलेही यजन-पूजन केले तरी; पञ्चयज्ञांचा त्याग केला तर तो त्याग सुरापानासमान मानला आहे।

Verse 33

पितृमातृपरित्यागः कूटसाक्ष्यं द्विजानृतम् । आमिषं शिवभक्तानामभक्ष्यस्य च भक्षणम्

पिता-मातेचा त्याग, खोटी साक्ष देणे, ब्राह्मणाने असत्य बोलणे, शिवभक्तांचे मांस/आहार बळकावणे आणि अभक्ष्याचे भक्षण—ही महापातके असून शिवभक्तीच्या मार्गात अडथळा व मलबंधन करणारी आहेत।

Verse 34

वने निरपराधानां प्राणिनां चापघातनम् । द्विजार्थं प्रक्षिपेत्साधुर्न धर्मार्थं नियोजयेत्

वनात निरपराध प्राण्यांचा घात साधुपुरुष करू नये. द्विजाच्या हितासाठीसुद्धा अशी हिंसा धर्मसाधन म्हणून कधीही नेमू नये.

Verse 35

गवां मार्गे वने ग्रामे यैश्चैवाग्निः प्रदीयते । इति पापानि घोराणि ब्रह्महत्यासमानि च

गायींच्या मार्गावर—वनात वा गावात—जे आग लावतात किंवा लावून घेतात, ते घोर पाप करतात; ते ब्रह्महत्येसमान मानले आहे.

Verse 36

दीनसर्वस्वहरणं नरस्त्रीगजवाजिनाम् । गोभूरजतवस्त्राणामौषधीनां रसस्य च

दीनांचे सर्वस्व हिरावणे—नर-स्त्री, हत्ती-घोडे यांचेही; तसेच गायी, भूमी, रौप्य, वस्त्रे, औषधी आणि त्यांचा रस यांचे अपहरण—हे महापाप आहे.

Verse 37

चन्दनागरुकर्पूरकस्तूरीपट्टवाससाम् । विक्रयस्त्वविपत्तौ यः कृतो ज्ञानाद् द्विजातिभिः

विपत्ती नसतानाही द्विजांनी जाणूनबुजून चंदन, अगरु, कर्पूर, कस्तुरी, पट्ट (रेशीम) व उत्तम वस्त्रांचा व्यापार केला, तर ते अनुचित आहे; शिवोन्मुख शुद्धि-मोक्षाऐवजी संसारबंधन वाढवते.

Verse 38

हस्तन्यासापहरणं रुक्मस्तेयसमं स्मृतम् । कन्यानां वरयोग्यानामदानं सदृशे वरे

हातात ठेवून प्रतिज्ञेने दिलेले दान बळजबरीने हिरावून घेणे हे सुवर्णचोरीसमान मानले आहे. तसेच विवाहयोग्य कन्येला योग्य व समकक्ष वरास न देणे हाही तसाच दोष समजला जातो.

Verse 39

पुत्रमित्रकलत्रेषु गमनं भगिनीषु च । कुमारीसाहसं घोरमद्यपस्त्रीनिषेवणम्

पुत्राच्या वा मित्राच्या पत्नीशी गमन, तसेच स्वतःच्या भगिनीसोबत गमन; कुमारीवर केलेले भयंकर अत्याचार; मद्यपान व पतित स्त्रीचा संग—ही सर्व महापातके असून पाश (बंधन) वाढवून जीवाला शिवाभिमुख होण्यास अडथळा करतात।

Verse 40

सवर्णायाश्च गमनं गुरुभार्य्यासमं स्मृतम् । महापापानि चोक्तानि शृणु त्वमुपपातकम्

स्ववर्णातील स्त्रीशी अधर्मसंग करणे हेही गुरुपत्नीगमनासमान असे स्मृतित सांगितले आहे। महापापे सांगितली; आता उपपातके ऐक।