Śumbha–Niśumbha’s Mobilization After Devī’s Victories (Battle Muster and Omens)
या अध्यायात राजा ऋषींना विचारतो—देवीने धूम्राक्ष, चंड-मुंड आणि रक्तबीज यांचा वध केल्याचे ऐकून शुंभाने पुढे काय केले? ऋषी सांगतात की महापराक्रमी शुंभाने आपल्या सर्व सहकारी व अधीन असुरशक्तींना बोलावून महायुद्धासाठी सैन्य जमविले. हत्ती, घोडे, रथ आणि असंख्य पायदळ अशी प्रचंड फौज एकत्र झाली; भेरी, मृदंग, डिण्डिम इत्यादी युद्धवाद्यांचा निनाद आणि शस्त्रांचा गजर सर्व दिशांना पसरला, देवगणही क्षुब्ध झाले. घन अंधार दाटला, जणू सूर्याचे मंडलच झाकले गेले. गूढार्थ असा की पराभूत अहंकार अधिकच उग्र होतो—अधर्म पराभवानंतर संघटित होऊन विवेकावर पडदा टाकू पाहतो; पुढील देविप्रत्युत्तराची भूमिका येथे सिद्ध होते.
Shlokas
Verse 1
राजोवाच । धूम्राक्षं चण्डमुण्डं च रक्तबीजासुरन्तथा । भगवन्निहतन्देव्या श्रुत्वा शुम्भः सुरार्दनः
राजा म्हणाला—हे भगवन्! देवीने धूम्राक्ष, चण्ड-मुण्ड तसेच रक्तबीज असुराचा वध केला, हे ऐकून देवांना छळणारा शुम्भ तेव्हा काय करू लागला?
Verse 2
किमकार्षीत्ततो ब्रह्मन्नेतन्मे ब्रूहि साम्प्रतम् । शुश्रूषवे जगद्योनेश्चरित्रं पापनाशनम्
हे ब्रह्मन्! त्यानंतर त्याने काय केले? हे मला आत्ताच सांगावे. मी ऐकण्यास उत्सुक आहे; जगद्योनी परमेश्वराचे पापनाशक पवित्र चरित्र ऐकू इच्छितो.
Verse 3
ऋषिरुवाच । हतानेमान्दैत्यवरान्महासुरो निशम्य राजन्महनीयविक्रमः । अजिज्ञपत्स्वीयगणान्दुरासदान्रणाभिधोच्चारणज्जातसंमदान्
ऋषी म्हणाले—हे राजन्! त्या श्रेष्ठ दैत्यांच्या वधाची वार्ता ऐकून तो महनीय पराक्रमाचा महासुर आपल्या दुर्जेय गणांना विचारू लागला, जे ‘रण’ या नावाच्या उच्चारानेच उन्मत्त झाले होते.
Verse 4
बलान्वितास्संमिलिता ममाज्ञया जयाशया कालकवंशसंभवाः । सकालकेयासुरमौर्य्यदौर्हृदास्तथा परेप्याशु प्रयाणयन्तु ते
माझ्या आज्ञेने एकत्र झालेले, विजयाची आशा धारण करणारे, कालकवंशोत्पन्न ते बलवान—कालकेय असुर, मौर्य, दौर्हृद आणि इतर सर्वही—त्वरित प्रस्थान करो।
Verse 5
निशुंभशुंभौ दितिजान्निदेश्य तान्रथाधिरूढौ निरयां बभूवतुः । बलान्यनूखुर्बलिनोस्तयोर्धराद्विनाशवन्तः शलभा इवोत्थिताः
दितिज दैत्यांना आज्ञा देऊन निशुंभ व शुंभ रथावर आरूढ झाले आणि जणू नरकाकडे धावले। त्या दोघा बलवानांच्या सेना पृथ्वीवरून विनाशनियत होऊन, दिव्याकडे झेपावणाऱ्या पतंगांसारख्या उसळून उठल्या।
Verse 6
प्रसादयामास मृदंगमर्दलं सभेरिकाडिण्डिमझर्झरानकम् । रणस्थले संजहृषू रणप्रिया असुप्रियाः संगरतः पराययुः
रणांगणात भेरी, मृदंग, मर्दल, नगारे, डिण्डिम, झर्झर व आनक आनंदाने निनादले। रणप्रिय लोक हर्षित झाले; आणि प्राणप्रिय (मृत्यूभीत) जन संग्रामातून पळून गेले।
Verse 7
भटाश्च ते युद्धपटावृतास्तदा रणस्थलीं मापुरपापविग्रहाः । गृहीतशस्त्रास्त्रचया जिगीषया परस्परं विग्रहयन्त उल्बणम्
तेव्हा ते भट युद्धवस्त्रांनी आच्छादित, पापाने कठोर झालेले देहधारी, रणांगणात शिरले। शस्त्रास्त्रांचे ढीग हातात घेऊन, विजयलालसेने ते परस्परांवर उग्रपणे तुटून पडले।
Verse 8
गजाधिरूढास्तुरगाधिरोहिणो रथाधिरूढाश्च तथापरेऽसुराः । अलक्षयन्तः स्वपराञ्जनान्मुदाऽसुरेशसंगे समरेऽभिरेभिरे
काही असुर हत्तीवर, काही घोड्यावर, तर काही रथावर आरूढ होते। गोंधळात स्व-पर यांचा भेद न कळता, असुरेशासोबतच्या त्या समरात ते आनंदाने इकडे-तिकडे धावू लागले।
Verse 9
ध्वनिः शतघ्नी जनितो मुहुर्मुहुर्बभूव तेन त्रिदशाः समेजिताः । महान्धकारः समपद्यताम्बरे विलोक्यते नो रथमण्डलं रवेः
पुन्हा पुन्हा शतघ्नीजन्य भयंकर गर्जना झाली; त्यामुळे त्रिदश देव थरथरले. आकाशात महान अंधार पसरला; रविचे रथमंडल दिसेनासे झाले.
Verse 10
पदातयो निर्व वजुर्हि कोटिशः प्रभूतमाना विजयाभिलाषिणः । रथाश्वगा वारणगा अथापरेऽसुरा निरीयुः कति कोटिशो मुदा
कोट्यवधी पायदळ सैनिक बाहेर पडले—अहंकाराने फुगलेले, विजयाची आस धरून. इतर असुरही आनंदाने निघाले; काही रथ-घोड्यांवर, तर काही महागजांवर आरूढ झाले.
Verse 11
अशुक्ल शैला एव मत्तवारणा अतानिषुश्चीत्कृतिशब्दमाहवे । क्रमेलकाश्चापि गलद्गलध्वनिं वितन्वते क्षुद्रमहीधरोपमाः
काळसर पर्वतांसारखे मदोन्मत्त हत्ती रणात तीक्ष्ण चीत्कार करीत होते. आणि लहान डोंगरांसारखे उंटही सर्वत्र गलद्गल असा कर्कश गजर पसरवीत होते.
Verse 12
हयाश्च ह्रेषन्त उदग्रभूमिजा विशालकण्ठाभरणा गतेर्विदः । पदानि दन्तावलमूर्ध्नि बिभ्रतः सुडिड्यिरे व्योमपथा यथाऽवयः
उदग्र, उंच पावलांनी चालणारे घोडे मोठ्याने हिणहिणले; विशाल कंठ-आभरणांनी विभूषित आणि वेगवान गतीत कुशल होते. हत्तीसमूहांच्या मस्तकांवर खुरांचे ठसे धारण करून ते आकाशमार्गाने पक्ष्यांप्रमाणे झेपावले.
Verse 13
समीक्ष्य शत्रोर्बलमित्थमापतच्चकार सज्यं धनुरम्बिका तदा । ननाद घण्टां रिपुसाददायिनी जगर्ज सिंहोऽपि सटां विधूनयन्
शत्रूचे बळ असे पुढे येताना पाहून अंबिकेने तत्क्षणी धनुष्याला प्रत्यंचा चढवली. शत्रूंच्या विनाशाची दात्री अशी तिची घंटा निनादली; आणि अयाल झटकत तिचा सिंहही गर्जला.
Verse 14
ततो निशुंभस्तुहिनाचलस्थितां विलोक्य रम्याभरणायुधां शिवाम् । गिरं बभाषे रसनिर्भरां परां विलासनीभावविचक्षणो यथा
तेव्हा निषुंभाने हिमालयावर स्थित, रम्य अलंकारांनी विभूषित व तेजस्वी आयुधधारिणी शिवा देवीला पाहून, रसभावाने परिपूर्ण अशी मधुर वाणी—जणू प्रणयकलेत निपुण—उच्चारली।
Verse 15
भवादृशीनां रमणीयविग्रहे दुनोति कीर्णं खलु मालतीदलम् । कथं करालाहवमातनोष्यसे महेशि तेनैव मनोज्ञवर्ष्मणा
हे महेशी! तुझ्यासारख्या रमणीच्या मनोहर देहावर विखुरलेले मल्लिका (चमेली)चे पानही जणू वेदना देत असते; मग त्याच मनोज्ञ देहाने तू भयंकर युद्ध कसे करशील?
Verse 16
इतीरयित्वा वचनं महासुरो बभूव मौनी तमुवाच चंडिका । वृथा किमात्थासुर मूढ संगरं कुरुष्व नागालयमन्यथा व्रज
असे बोलून तो महासुर मौन झाला. तेव्हा चंडिकेने त्याला म्हटले—“अरे मूढ असुरा! उगीच का बडबडतोस? संग्रामास सज्ज हो; नाहीतर नागालयात—मृत्युलोकात—जा.”
Verse 17
ततोतिरुष्टः समरे महारथश्चकार बाणावलिवृष्टिमद्भुताम् । घनाघनाः संववृषुर्यथोदकं रणस्थले प्रावृडिवागता तदा
मग समरात अतिशय क्रुद्ध झालेल्या त्या महारथीने बाणांच्या अद्भुत वर्षावाची धार सुरू केली. रणांगणावर ते असे बरसू लागले, जणू घनघोर मेघांतून पाणी कोसळते—जणू पावसाळा आला आहे।
Verse 18
शरैश्शितैश्शूलपरश्वधायुधैः सभिन्दिपालैः परिघैश्शरासनैः । भुशुण्डिकाप्रासक्षुरप्रसंज्ञकैर्महासिभिः संयुयुधे मदोद्धतैः
ते मदाने उन्मत्त होऊन तीक्ष्ण बाण, शूल-परशु इत्यादी आयुधे; भिंदिपाल, परिघ व धनुष्ये; तसेच भुशुण्डिका, प्रास, क्षुरधार शस्त्रे आणि महाखड्ग घेऊन परस्परांशी घनघोर युद्ध करू लागले।
Verse 19
विवभ्रमुस्तत्समरे महागजा विभिन्नकुंभाअसिताद्रिसन्निभाः । चलद्बलाकाधवला विकेतवो विसेतवः शुंभनिशुंभकेतवः
त्या युद्धात, काळ्या पर्वतांसारखे विशाल हत्ती, ज्यांचे मस्तक विदीर्ण झाले होते, लडखडू लागले. शुंभ आणि निशुंभाच्या ध्वजा, ज्या उडणाऱ्या बगळ्यांसारख्या पांढऱ्या होत्या, हलू आणि विखुरल्या गेल्या।
Verse 20
विभिन्नदेहा दितिजा झषोपमा विकन्धरा वाजिगणा भयंकराः । परासवः कालिकया कृता रणे मृगारिणा चाशिषतापरेऽसुरा
त्या युद्धात कालिकाने दितीच्या पुत्रांचे प्राण हरण केले; काहींचे शरीर छिन्नविच्छिन्न होते, काही माशांसारखे तर काही बिनडोक्याचे होते. इतर असुरांनी शिवाचा (मृगारि) आश्रय घेतला आणि आशीर्वाद मागितला।
Verse 21
विसुस्रुवू रक्तवहास्तदन्तरे सरिच्च यास्तत्र विपुप्लुवे हतैः । कचा भटानां जलनीलिकोपमास्तदुत्तरीयं सितफेनसंनिभम्
तिथे रक्ताच्या धारा वाहू लागल्या आणि ती नदी मारल्या गेलेल्या योद्धांनी भरून गेली. योद्धांचे केस पाण्यातील शेवाळासारखे दिसत होते आणि त्यांची उत्तरीय वस्त्रे पांढऱ्या फेसासारखी वाटत होती।
Verse 22
तुरंगसादी तुरगाधिरोहिणं गजस्थितानभ्यपतन्गजारुहः । रथी रथेशं खलु पत्तिरङ्घ्रिगान्समप्रतिद्वन्द्विकलिर्महानभूत्
घोडेस्वार घोडेस्वारावर तुटून पडला, हत्तीवर बसलेला योद्धा हत्तीस्वारावर झेपावला. रथीने रथीशी आणि पायदळ सैनिकाने पायदळ सैनिकाशी युद्ध केले. अशा प्रकारे समान प्रतिस्पर्ध्यांमध्ये मोठे युद्ध झाले।
Verse 23
ततो निशुंभो हृदये व्यचिन्तयत्करालकालोयमुपागतोऽधुना । भवेद्दरिद्रोऽपि महाधनो महाधनो दरिद्रो विपरीतकालतः
तेव्हा निशुंभाने अंतःकरणात विचार केला— “आता हा भयंकर काळ येऊन ठेपला आहे। काळाच्या उलटफेरीने दरिद्रीही महाधनवान होतो आणि महाधनवानही दरिद्री होतो।”
Verse 24
जडो भवेत्स्फीतमतिर्महामतिर्जडो नृशंसो बहुमन्तु संस्तुतः । पराजयं याति रणे महाबला जयंति संग्राममुखे च दुर्बलाः
जडबुद्धी माणूसही प्रगल्भ बुद्धीचा भास देऊ शकतो आणि ‘महामती’ म्हणून स्तुतिला जाऊ शकतो; क्रूर व निर्दयीही अनेकांकडून मान पावतो. पण रणांगणात मोठे बलवान दिसणारे पराभव पावतात, आणि दुर्बल दिसणारे युद्धमुखी विजय मिळवतात।
Verse 25
जयोऽजयो वा परमेश्वरेच्छया भवत्यनायासत एव देहिनाम् । न कालमुल्लंघ्य शशाक जीवितुं महेश्वरः पद्मजनी रमापतिः
देहधारी जीवांना जय वा पराजय परमेश्वराच्या इच्छेने सहजच घडतो. काळाला ओलांडून कोणीही जगू शकला नाही—ना महेश्वर, ना पद्मज ब्रह्मा, ना रमा (लक्ष्मी) पती विष्णू।
Verse 26
उपेत्य संग्राममुखं पलायनं न साधुवीरा हृदयेऽनुमन्वते । परंतु युद्धे कथमेतया जयो विनाशितं मे सकलं बलं यथा
संग्रामाच्या अग्रभागी येऊन सज्जन वीर मनात पलायन मानत नाहीत. तरीही या युद्धात तिचाच विजय कसा झाला, ज्यामुळे माझे सर्व बळ नष्ट झाले?
Verse 27
इयं हि नूनं सुरकर्म साधितुं समागता दैत्यबलं च बाधितुम् । पुराणमूर्तिः प्रकृतिः परा शिवा न लौकिकीयं वनिता कदापि वा
निश्चितच ती देवकार्य सिद्ध करण्यासाठी आणि दैत्यबल रोखण्यासाठी आली आहे. ती आद्य मूर्ती—स्वयं प्रकृती—परा शिवा आहे; ती कधीही केवळ लौकिक स्त्री नाही।
Verse 28
वधोऽपि नारीविहितोऽयशस्करः प्रगीयते युद्धरसं लिलिक्षुभिः । तथाप्यकृत्वा समरं कथं मुखं प्रदर्शयामोऽसुरराजसन्निधौ
स्त्रीच्या आज्ञेने केलेला वधही अपयशकारक म्हणतात—युद्धरसाचा आस्वाद घेणारे तसे गातात. तरीही जर आपण समरच केला नाही, तर असुरराजाच्या सन्निधीत मुख कसे दाखवू?
Verse 29
विचारयित्वेति महारथो रथं महान्तमध्यास्य नियन्तृचोदितम् । ययौ द्रुतं यत्र महेश्वरांगना सुरांगनाप्रार्थितयौवनोद्गमा
असे विचार करून महारथी सारथीच्या प्रेरणेने महान रथावर आरूढ झाला आणि वेगाने तेथे गेला, जिथे महेश्वराची अर्धांगिनी—जिच्या यौवनदीप्तीसाठी देवांगना प्रार्थना करीत—विराजमान होती.
Verse 30
अवोचदेनां स महेशि किं भवेदेभिर्हतैर्वेतनजीविभिर्भटैः । तवास्ति कांक्षा यदि योद्धुमावयोस्तदा रणः स्याद्धृतयुद्धसत्पटैः
तो म्हणाला—हे महेशी, वेतनावर जगणाऱ्या या भटांच्या वधाने काय लाभ? जर तुला खरोखर आमच्याशी युद्ध करायचे असेल, तर दृढ-युद्धव्रती सत्पट योद्ध्यांमध्येच रण होवो।
Verse 31
उवाच कालीं प्रति कौशिकी तदा समीक्ष्यतामेष दुराग्रहोऽनयोः । करोति कालो विपदागमे मतिं विभिन्नवृत्तिं सदसत्प्रवर्तकः
तेव्हा कौशिकी कालीला म्हणाली—या दोघांचा हा दुराग्रह नीट तपासून पाहावा. विपत्ती येता काळ मन विचलित करतो, विविध मार्गांकडे ढकलतो आणि सत्-असत् दोन्हीकडे प्रवृत्त करतो।
Verse 32
ततो निशुंभोऽभिजघान चण्डिकां शरैस्सहस्रैश्च तथैव कालिकाम् । बिभेद बाणानसुरप्रचोदितान्सहस्रखण्डं स्वशरोत्करैः शिवा
मग निशुंभाने हजारो बाणांनी चंडिकेवर आणि तसाच कालिकेवर प्रहार केला. पण शिवास्वरूपिणी देवीने आपल्या बाणांच्या वर्षावाने असुरप्रेरित त्या बाणांना सहस्र तुकड्यांत फोडून टाकले।
Verse 33
ततः समुत्थाय कृपाणमुज्ज्वलं स चर्म्म कण्ठीरवमूर्ध्न्यताडयत् । बिभेद तं चापि महासिनाम्बिका यथा कुठारेण तरुं तरुश्छिदः
मग तो उठून उज्ज्वल कृपाणाने सिंहचर्माचे ढाल डोक्यावर आपटू लागला. पण अंबिकेने आपल्या महाखड्गाने त्याला तसेच फाडले, जसे वृक्षछेदक कुऱ्हाडीने झाड तोडतो।
Verse 34
स भिन्नखड्गो निचखान मार्गणं पराम्बिका वक्षसि सोऽपि चिच्छिदे । पुनस्त्रिशूलं हृदयेऽक्षिपत्तदप्यचूर्ण यन्मुष्टिनिपातनेन सा
तलवार तुटल्यावर त्याने परांबेच्या वक्षावर बाण सोडला, जो त्यांनी तोडला. पुन्हा त्रिशूळ फेकला, जो त्यांनी मुष्टीप्रहाराने चूर्ण केला.
Verse 35
ततोऽट्टहासं जगदम्बिका करोद्वितत्रसुस्तेन सुरारयोऽखिलाः । जयेति शब्दं जगदुस्तदा सुरा यदाम्बिकोवाच रणे स्थिरो भव
तेव्हा जगदंबेने अट्टहास केला ज्यामुळे असुर भयभीत झाले. देवांनी 'जय' घोष केला आणि अंबिका म्हणाली, "युद्धात स्थिर राहा."
Verse 36
ततोम्बिका भीमभुजंगमोपमैस्सुरद्विषां शोणितचूषणोचितैः । निशुम्भमात्मीयशिलीमुखै श्शितैर्निहत्य भूमीमनयद्विषोक्षितैः
मग अंबिकेने भयंकर सर्पांसारख्या तीक्ष्ण बाणांनी, जे शत्रूचे रक्त पिण्यास योग्य होते, निशुंभाचा वध करून त्याला रक्ताने माखलेल्या जमिनीवर पाडले.
Verse 37
निपातितेऽमानबलेऽसुरप्रभुः कनीयसि भ्रातरि रोषपूरितः । रथस्थितो बाहुभिरष्ट भिर्वृतो जगाम यत्र प्रमदा महेशितुः
धाकटा भाऊ मारला गेल्यावर असुरराज क्रोधाने भरून रथात बसून आपल्या आठ हातांसह महेश्वराच्या प्रियेकडे गेला.
Verse 38
अवादयच्छंखमरिन्दमं तदा धनुस्स्वनं चापि चकार दुःसहम् । ननाद सिंहोऽपि सटां विधूनयन्बभूव नादत्रयनादितन्नभः
तेव्हा शत्रुदमन करणाऱ्याने शंख फुंकला आणि धनुष्याची असह्य टंकारही केली। सिंहानेही अयाल झटकत गर्जना केली; त्या त्रिविध नादाने आकाश दुमदुमून गेले।
Verse 40
दैत्यराजो महतीं ज्वलच्छिखां मुमोच शक्तिं निहता च सोल्कया । बिभेद शुंभप्रहिताञ्छराच्छिवा शिवेरितान्सोपि सहस्रधा शरान्
दैत्यराजाने ज्वाळांनी प्रज्वलित अशी महान शक्ती फेकली; पण ती देवीच्या गदेने पाडली गेली। मग शिवेने शुंभाने सोडलेले बाण फोडून टाकले; आणि शिवप्रेरित बाणांनाही त्याने हजार तुकड्यांत छिन्न केले।
Verse 41
त्रिशूलमुत्क्षिप्य जघान चण्डिका महासुरं तं स पपात मूर्च्छितः । विभिन्नपक्षो हरिणा यथा नगः प्रकंपयन् द्यां वसुधां स वारिधिम्
त्रिशूल उंचावून चंडिकेने त्या महासुरावर घाव घातला; तो मूर्छित होऊन कोसळला। हरिने पंख मोडलेल्या पर्वताप्रमाणे तो आकाश, पृथ्वी आणि समुद्र हादरवत धरणीवर आदळला।
Verse 42
ततो मृषित्वा त्रिशिखोद्भवां व्यथां विधाय बाहूनयुतं महाबलः । स कालिकां सिंहयुतां महेश्वरीं जघान चक्रैरमरक्षयंकरैः
मग त्रिशूलातून उत्पन्न झालेली वेदना सहन करून त्या महाबलवानाने असंख्य भुजा प्रकट केल्या। त्यानंतर सिंहावर आरूढ महेश्वरी कालिकेवर अमरसेनाही नष्ट करणाऱ्या चक्रांनी त्याने प्रहार केला।
Verse 43
तदस्तचक्राणि विभिद्य लीलया त्रिशूलमुद्गूर्य्य जघान सासुरम् । शिवा जगत्पावनपाणिपङ्कजादुपात्तमृत्यू परमं पदं गतौ
तेव्हा जगत्पावनी शिवेने लीलया तिच्यावर झेपावलेली बाणे व चक्रादि अस्त्रे भेदून त्रिशूळ उगारला आणि त्या असुराचा संहार केला। देवीच्या पावन करकमलातून ज्यांना मृत्यु प्राप्त झाला, ते दोघेही परम पदाला पोहोचले।
Verse 44
हते तस्मिन्महावीर्य्ये निशुंभे भीमविक्रमे । शुंभे च सकला दैत्या विविशुर्बलिसद्मनि
तो महावीर्य व भीषण पराक्रमी निशुंभ मारला गेल्यावर, शुंभासह सर्व दैत्य बलिच्या सद्मात (भवनात) शरण घेण्यासाठी प्रवेशले।
Verse 45
भक्षिता अपरे कालीसिंहाद्यैरमरद्विषः । पलायितास्तथान्ये च दशदिक्षु भयाकुलाः
देवद्रोही त्यांपैकी काहींना काली व सिंहासारख्या गणांनी भक्षण केले; आणि उरलेले काही भयाकुल होऊन दहा दिशांना पळून गेले।
Verse 46
बभूवुर्मार्गवाहिन्यस्सरितः स्वच्छपाथसः । ववुर्वाताः सुखस्पर्शा निर्मलत्वं ययौ नभः
नद्या स्वच्छ जलधारेसह आपल्या मार्गाने वाहू लागल्या; सुखस्पर्श वारे वाहू लागले आणि आकाश पूर्णपणे निर्मळ झाले।
Verse 47
पुनर्यागः समारेभे देवैर्ब्रह्मर्षिभिस्तथा । सुखिनश्चाभवन्सर्वे महेन्द्राद्या दिवौकसः
त्यानंतर देव व ब्रह्मर्षींनी पुन्हा यज्ञ आरंभ केला. महेंद्र (इंद्र) आदी सर्व दिवौकस पुन्हा सुखी व प्रसन्न झाले।
Verse 48
पवित्रं परमं पुण्यमुमायाश्चरितं प्रभो । दैत्यराजवधोपेतं श्रद्धया यः समभ्य सेत्
हे प्रभो, जो कोणी श्रद्धेने उमाच्या या परम पवित्र आणि पुण्यमय चरित्राचे, ज्यामध्ये दैत्यराजाच्या वधाचे वर्णन आहे, अध्ययन करतो, तो पवित्रता प्राप्त करतो।
Verse 49
स भुक्त्वेहाखिलान्भोगांस्त्रिदशैरपि दुर्लभान् । परत्रोमालयं गच्छेन्महामायाप्रसादतः
तो येथे सर्व भोग—जे त्रिदश देवांनाही दुर्लभ—उपभोगून, महामायेच्या प्रसादाने परलोकी उमादेवीच्या धामास जातो।
Verse 50
ऋषिरुवाच । एवन्देवी समुत्पन्ना शुंभासुरनिबर्हिणी । प्रोक्ता सरस्वती साक्षादुमांशाविर्भवा नृप
ऋषी म्हणाले—अशा प्रकारे ती देवी उत्पन्न झाली, शुंभासुराचा नाश करणारी। हे नृप! ती साक्षात् सरस्वती म्हणून सांगितली आहे, उमेच्या अंशातून प्रकट झालेली।
Frequently Asked Questions
It presents the immediate aftermath of Devī’s slaying of Dhūmrākṣa, Caṇḍa-Muṇḍa, and Raktabīja: Śumbha (with Niśumbha) responds by summoning and deploying massive asura forces, setting the stage for the next phase of the Devī–asura conflict.
The war-instruments and the spreading darkness function as symbolic diagnostics: adharma, when threatened, amplifies noise, speed, and scale, attempting to eclipse the ‘sun’ of clarity (viveka). The obscured solar chariot signifies a temporary dominance of tamas and confusion before divine reassertion of order.
The chapter foregrounds Devī (Gaurī/Umā) in her role as the victorious divine combatant—primarily through reported deeds rather than a new named form—while the narrative emphasis remains on the asuric mobilization provoked by her earlier manifestations and victories.