वैभ्राजवन-प्रसङ्गः / The Episode of Vaibhrāja and the Yogic Forest (Vibhrāja-vana)

Verse 1

भीष्म उवाच । मार्कण्डेय महाप्राज्ञ पितृभक्तिभृतां वर । किं जातं तु ततो ब्रूहि कृपया मुनिसत्तम

भीष्म म्हणाले—हे महाप्राज्ञ मार्कण्डेय, पितृभक्तिधारकांमध्ये श्रेष्ठ! कृपा करून, हे मुनिश्रेष्ठ, त्यानंतर काय झाले ते सांगा।

Verse 2

मार्कण्डेय उवाच । ते धर्मयोगनिरतास्सप्त मानसचारिणः । वाय्वंबुभक्षास्सततं शरीरमुपशोषयन्

मार्कण्डेय म्हणाले—ते सात ऋषी धर्म व योगात निरत, मनातच विचरण करणारे (अंतर्मुख) होते. ते सतत वायू व जल एवढाच आहार घेऊन तपाने देह अत्यंत कृश व शुष्क करीत.

Verse 3

स राजांतःपुरवृतो नन्दने मघवा इव । क्रीडित्वा सुचिरं तत्र सभार्य्यस्स्वपुरं ययौ

अंतःपुरातील स्त्रियांमध्ये वेढलेला तो राजा नंदनात मघवा (इंद्र) याप्रमाणे दीर्घकाळ क्रीडा करून, मग राणीसमवेत आपल्या नगरास गेला।

Verse 4

अनूहो नाम तस्यासीत्पुत्रः परमधार्मिकः । तं वैभ्राजः सुतं राज्ये स्थापयित्वा वनं ययौ

त्याचा अनूहो नावाचा परमधार्मिक पुत्र होता. वैभ्राजाने त्या पुत्राला राज्यावर बसवून वनात प्रस्थान केले।

Verse 5

तपः कर्तुं समारेभे यत्र ते सहचारिणः । स वै तत्र निराहारो वायुभक्षो महातपाः

जिथे त्याचे सहचारी होते, तिथेच त्याने तपश्चर्या आरंभ केली. त्याच ठिकाणी तो महातपस्वी निराहार राहून केवळ वायूचेच भक्षण करून राहिला.

Verse 6

ततो विभ्राजितं तेन विभ्राजं नाम तद्वनम् । बभूव सुप्रसिद्धं हि योगसिद्धिप्रदायकम्

त्यानंतर त्याच्या तेजाने प्रकाशित झाल्यामुळे ते वन ‘विभ्राज’ या नावाने प्रसिद्ध झाले. खरोखरच ते योगसिद्धी देणारे स्थान म्हणून सर्वत्र सुप्रसिद्ध झाले.

Verse 7

तत्रैव ते हि शकुनाश्चत्वारो योगधर्मिणः । योगभ्रष्टास्त्रयश्चैव देहत्यागकृतोऽभवन्

तेथेच त्या पक्ष्यांपैकी चार जण योगधर्मात स्थित होते; परंतु तीन जण योगभ्रष्ट होऊन देहत्याग करून अंतास गेले।

Verse 9

स्मृतिमंतोऽत्र चत्वारस्त्रयस्तु परिमोहिताः । स्वतन्त्रस्याह्वयो जातो ब्रह्मदत्तो महौजसः

येथे चार जण स्मृतिमंत होते; पण तीन जण अत्यंत मोहित झाले होते. ‘स्वतंत्र’ याच्या पोटी महौजस्वी ‘ब्रह्मदत्त’ नावाचा पुत्र जन्मला।

Verse 10

छिद्रदर्शी सुनेत्रस्तु वेदवेदांगपारगौ । जातौ श्रोत्रियदायादौ पूर्वजातिसहाषितौ

छिद्रदर्शी आणि सुनेत्र—दोघेही वेद व वेदांगांत पारंगत—श्रोत्रिय ब्राह्मणांचे दायाद म्हणून जन्मले; आणि जणू पूर्वजन्म आठवून एकत्र बोलत असत।

Verse 11

पंचालो बह्वृचस्त्वासीदाचार्यत्वं चकार ह । द्विवेदः पुंडरीकश्च छंदोगोऽध्वर्युरेव च

पंचाल हा बह्वृच (ऋग्वेद-विशारद) होता आणि त्याने आचार्यपद निभावले. तसेच द्विवेद व पुंडरीक होते; एक छांदोग (सामवेद-परंपरेचा ज्ञाता) आणि एक अध्वर्यु (यजुर्वेदी यज्ञकर्म करणारा)ही होता।

Verse 12

ततो राजा सुतं दृष्ट्वा ब्रह्मदत्तमकल्मषम् । अभिषिच्य स्वराज्ये तु परां गतिमवाप्तवान्

मग राजा निष्कलंक पुत्र ब्रह्मदत्ताला पाहून त्याला आपल्या राज्यावर अभिषेक करून राज्य सोपविले; आणि त्यानंतर तो परम गती—मोक्ष—प्राप्त करून गेला।

Verse 13

पंचालः पुण्डरीकस्तु पुत्रौ संस्थाप्य मन्दिरे । विविशतुर्वनं तत्र गतौ परमिकां गतिम्

पंचाल व पुंडरीक यांनी दोन्ही पुत्रांना मंदिरात विधिपूर्वक स्थापून वनात प्रवेश केला; तेथे श्रीशिवकृपा व भक्तीच्या परिपाकाने त्यांनी परमगती प्राप्त केली।

Verse 14

ब्रह्मदत्तस्य भार्य्या तु सन्नितिर्माम भारत । सा त्वेकभावसंयुक्ता रेमे भर्त्रा सहैव तु

हे भारत! ब्रह्मदत्ताची पत्नी सन्निती नावाची माझ्यावर भक्तियुक्त होती; एकनिष्ठ भावाने संयुक्त होऊन ती पतीसह आनंदाने रमली।

Verse 15

शेषास्तु चक्रवाका वै कांपिल्ये सहचारिणः । जाताः श्रोत्रियदायादा दरिद्रस्य कुले नृप

परंतु उरलेले चक्रवाक पक्षी, हे नृपा! कांपिल्य येथे आपल्या जोडीदारांसह जन्मले; श्रोत्रिय ब्राह्मणांचे दायाद असूनही ते दरिद्राच्या कुळात उत्पन्न झाले।

Verse 16

धृतिमान्सुमहात्मा च तत्त्वदर्शीं निरुत्सुकः । वेदाध्ययन सम्पन्नाश्चत्वारश्छिद्रदर्शिनः

ते धैर्यवान, सुमहात्मा, तत्त्वदर्शी व निरुत्सुक होते; वेदाध्ययनात निष्णात असे ते चार जण आचार-मतातील छिद्रे ओळखण्यात कुशल होते।

Verse 17

ते योगनिरतास्सिद्धाः प्रस्थितास्सर्व एव हि । आमंत्र्य च मिथः शंभोः पदाम्भोजं प्रणम्य तु

ते सिद्ध पुरुष योगनिरत होते; ते सर्वजण प्रस्थित झाले. परस्पर निरोप घेऊन त्यांनी शंभूच्या चरणकमलांना प्रणाम केला।

Verse 18

शूरा ये सम्प्रपद्यन्ते अपुनर्भवकांक्षिणः । पापम्प्रणाशयन्त्वद्य तच्छम्भोः परमम्पदम्

जे शूर भक्त अपुनर्भव (पुनर्जन्मरहित) अवस्थेची आकांक्षा धरून पूर्ण शरण येतात, त्यांची पापे आज नष्ट होवोत आणि ते शंभू (शिव)चे परम पद प्राप्त करोोत।

Verse 19

शारीरे मानसे चैव पापे वाग्जे महामुने । कृते सम्यगिदम्भक्त्या पठेच्छ्रद्धासमन्वितः

हे महामुने, शरीर, मन आणि वाणी यांद्वारे पाप उत्पन्न झाल्यास, श्रद्धायुक्त होऊन योग्य भक्तीने हे (स्तोत्र/उपदेश) पठण करावे; त्यामुळे ते दोष सम्यक् शांत होतात।

Verse 20

मुच्यते सर्वपापेभ्यश्शिवनामानुकीर्तनात् । उच्चार्यमाण एतस्मिन्देवदेवस्य तस्य वै

शिवनामाचे निरंतर कीर्तन केल्याने मनुष्य सर्व पापांतून मुक्त होतो; कारण देवाधिदेव त्या प्रभूचे हे नाम उच्चारताच निश्चयाने शुद्धी व मोक्ष देणारे आहे।

Verse 21

विलयं पापमायाति ह्यामभाण्डमिवाम्भसि । तस्मात्तत्संचिते पापे समनंतरमेव च

पाप लवकरच विलीन होते—जसे कच्चे मातीचे भांडे पाण्यात विरघळते. म्हणून संचित पाप असल्यास त्याचे शमन त्वरित करावे।

Verse 22

जप्तव्यमेतत्पापस्य प्रशमाय महामुने । नरैः श्रद्धालुभिभूर्यस्सर्वकामफलाप्तये

हे महामुने, पापशमनासाठी आणि सर्व धर्म्य कामनांचे फळ मिळवण्यासाठी श्रद्धाळू जनांनी याचा वारंवार जप करावा।

Verse 23

पुष्ट्यर्थमिममध्यायं पठेदेनं शृणोति वा । मुच्यते सर्वपापेभ्यो मोक्षं याति न संशयः

आध्यात्मिक पुष्टी व कल्याणासाठी जो हा अध्याय पठण करतो किंवा ऐकतोही, तो सर्व पापांतून मुक्त होऊन मोक्षाला प्राप्त होतो; यात संशय नाही।

Verse 42

इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां पितृकल्पे पितृभाववर्णनं नाम द्विचत्वारिंशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणाच्या पाचव्या भागातील उमा-संहितेच्या पितृकल्पात ‘पितृभाववर्णन’ नामक बेचाळीसावा अध्याय समाप्त झाला।