Sagara-vaṃśa-prasavaḥ — The Birth of Sagara’s Sons and the Bhāgīratha Lineage

Verse 1

शौनक उवाच । सगरस्यात्मजा वीराः कथं जाता महाबलाः । विक्रांताः षष्टिसाहस्रा विधना केन वा वद

शौनक म्हणाले—सगराचे ते वीर पुत्र, महाबलवान व पराक्रमी असे साठ हजार, कसे जन्मले? कोणत्या विधी-व्यवस्थेने हे घडले? सांगा.

Verse 2

सूत उवाच । द्वे पत्न्यो सगरस्यास्तां तपसा दग्धकिल्विषे । और्वस्तयोर्वरं प्रादात्तोषितो मुनिसत्तमः

सूत म्हणाले—सगराच्या दोन पत्नी होत्या; तपस्येने ज्यांचे पाप दग्ध झाले होते. त्यांच्यावर प्रसन्न होऊन मुनिश्रेष्ठ और्वांनी त्या दोघींना वर दिला.

Verse 3

षष्टिपुत्रसहस्राणि एका वव्रे तरस्विनाम् । एकं वंशकरं त्वेका यथेष्टं वरशालिनी

एकीने बलवान असे साठ हजार पुत्र मागितले; दुसरीने वंश वाढविणारा एकच पुत्र मागितला. अशा रीतीने वरशालिनीने इच्छेनुसार वर निवडले.

Verse 4

तत्रैवागत्य तां लब्ध्वा पुत्राञ्शूरान्बहूंस्तदा । सा चैव सुषुवे तुम्बं बीजपूर्वं पृथक्कृतम्

तो पुन्हा तेथेच जाऊन तिला प्राप्त करून त्याने तेव्हा अनेक शूर पुत्र उत्पन्न केले. आणि तिने योग्य काळी तुम्बा (दुधीभोपळा) हे फळही प्रसविले, ज्याचे बीज आधीच वेगळे केलेले होते.

Verse 5

ते सर्वे हि स्वधात्रीभिर्ववृधुश्च यथाक्रमम् । घृतपूर्णेषु कुम्भेषु कुमाराः प्रीतिवर्द्धनाः

ते सर्व कुमार आपल्या-आपल्या धायांच्या संगोपनात क्रमाने वाढले. तुपाने भरलेल्या कुंभांत पोसले गेलेले ते राजकुमार आनंद सतत वाढविणारे झाले.

Verse 6

कपिलाग्निप्रदग्धानां तेषां तत्र महात्मनाम् । एकः पंचजनो नाम पुत्रो राजा बभूव ह

तेथे कपिलाच्या अग्नीने दग्ध झालेल्या त्या महात्म्यांमध्ये एकच पुत्र उरला; ‘पंचजन’ नावाचा तोच राजा झाला.

Verse 7

ततः पंचजनस्यासीदंशुमान्नाम वीर्यवान् । दिलीपस्तनयस्तस्य पुत्रो यस्य भगीरथः

त्यानंतर पंचजनास पराक्रमी ‘अंशुमान’ नावाचा पुत्र झाला. त्याचा पुत्र दिलीप, आणि दिलीपाचा पुत्र भगीरथ झाला.

Verse 8

यस्तु गंगा सरिच्छ्रेष्ठामवातारयतः प्रभु । समुद्रमानयच्चेमां दुहितृत्वमकल्पयत्

ज्या प्रभूंनी नद्यांतील श्रेष्ठ गंगेला अवतरित केले, तिला समुद्रापर्यंत नेले आणि तिला कन्यारूप नाते दिले.

Verse 9

भगीरथसुतो राजा श्रुतसेनः इति श्रुतः । नाभागस्तु सुतस्तस्य पुत्रः परमधार्मिकः

भगीरथाचा पुत्र ‘श्रुतसेन’ नावाने प्रसिद्ध राजा झाला. त्याचा पुत्र नाभाग, जो परम धर्मनिष्ठ राजकुमार होता.

Verse 10

अंबरीषस्तु नाभागिस्सिंधुद्वीपस्ततोऽभवत् । अयुताजित्तु दायादस्सिंधुद्वीपस्य वीर्यवान्

नाभागापासून अंबरीष झाला आणि त्याच्यापासून सिंधुद्वीप झाला. सिंधुद्वीपचा पराक्रमी वारस म्हणून अयुताजित जन्मला.

Verse 11

आयुताजित्सुतस्त्वासीदृतुपर्णो महायशाः । दिव्याक्षहृदयज्ञोऽसौ राजा नलसखोऽभवत्

आयुताजिताचा पुत्र महायशस्वी राजा ऋतुपर्ण होता। तो दिव्य अक्षविद्येचे हृदय जाणणारा होता आणि राजा नलाचा घनिष्ठ सखा झाला।

Verse 12

ऋतुपर्णसुतस्त्वासीदनुपर्णो महाद्युतिः । तस्य कल्माषपादो वै नाम्ना मित्रसहस्तथा

ऋतुपर्णाचा पुत्र महाद्युती अनुपर्ण जन्मला. त्याचा पुत्र कल्माषपाद असून तो ‘मित्रसह’ या नावानेही प्रसिद्ध होता.

Verse 13

कल्माषपादस्य सुतस्सर्वकर्मेति विश्रुतः । अनरण्यस्तु पुत्रोऽभूद्विश्रुतस्सर्वशर्मणः

कल्माषपादाचा पुत्र ‘सर्वकर्म’ या नावाने प्रसिद्ध झाला. तसेच सर्वशर्मणाचा पुत्र ‘अनरण्य’ही जगात विख्यात झाला.

Verse 15

येन स्वर्गादिहागत्य मुहूर्तं प्राप्य जीवितम् । त्रयोऽपि संचिता लोका बुद्ध्या सत्येन चानघ

हे अनघा! ज्याच्या द्वारा स्वर्गातून येथे येऊन, जीवनाचा एक मुहूर्त जरी मिळाला तरी, बुद्धी व सत्य यांच्या बळाने तिन्ही लोकांचे फल संचित करता येते.

Verse 16

दीर्घबाहुस्सुतस्तस्य रघुस्तस्याभवत्सुतः । अजस्तस्य तु पुत्रोऽभूत्तस्माद्दशरथोऽभवत्

त्याच्यापासून दीर्घबाहु झाला; त्याचा पुत्र रघु झाला. रघुचा पुत्र अज झाला आणि अजापासून दशरथ उत्पन्न झाला.

Verse 17

रामो दशरथाज्जज्ञे धर्मात्मा यो महायशाः । स विष्ण्वंशो महाशैवः पौलस्त्यो येन घातितः

दशरथापासून धर्मात्मा, महायशस्वी राम जन्मला. तो विष्णुवंशात जन्मला तरीही महाशैव, शिवभक्त होता; त्यानेच पौलस्त्य रावणाचा वध केला.

Verse 18

तच्चरितं च बहुधा पुराणेषु प्रवर्णितम् । रामायणे प्रसिद्धं हि नातः प्रोक्तं तु विस्तरात्

ते पावन चरित्र पुराणांत अनेक प्रकारे वर्णिले आहे. रामायणातही ते प्रसिद्ध आहे; म्हणून येथे त्याचा विस्ताराने उल्लेख केला जात नाही.

Verse 19

रामस्य तनयो जज्ञे कुश इत्यपि विश्रुतः । अतिथिस्तु कुशाज्जज्ञे निषधस्तस्य चात्मजः

रामाचा पुत्र कुश या नावाने प्रसिद्ध झाला. कुशापासून अतिथी जन्मला आणि त्याचा पुत्र निषध होता.

Verse 20

निषधस्य नलः पुत्रो नभाः पुत्रो नलस्य तु । नभसः पुंडरीकश्च क्षेमधन्वा ततस्मृतः

निषधाचा पुत्र नल, आणि नलाचा पुत्र नभा. नभापासून पुंडरीक जन्मला; त्यानंतर क्षेमधन्वा—असे स्मरणात आहे.

Verse 21

क्षेमधन्वसुतस्त्वासीद्देवानीकः प्रतापवान् । आसीदहीनगुर्नाम देवानीकात्मजः प्रभुः

क्षेमधन्वाचा पुत्र प्रतापवान देवानीक होता. आणि देवानीकाचा पुत्र प्रभुत्वशाली ‘अहीनगु’ या नावाने प्रसिद्ध झाला.

Verse 22

अहीनगोस्तु दायादस्सहस्वान्नाम वीर्यवान् । वीरसेनात्मजस्तस्य यश्चैक्ष्वाकुकुलोद्भवः

अहीनगुचा योग्य वारस सहस्वान नावाचा वीर्यवान झाला. तो वीरसेनाचा पुत्र होता आणि इक्ष्वाकु-कुलात जन्मलेला होता.

Verse 23

वीरसेनस्य दायादः पारियात्रो बभूव ह । ततो बलाख्यस्तनयस्स्थलस्तस्मादभूत्सुतः

वीरसेनाचा वारस खरोखर पारियात्र झाला. त्याच्यापासून ‘बल’ नावाचा पुत्र झाला आणि बलापासून ‘स्थल’ नावाचा पुत्र झाला.

Verse 24

अर्कांशसंभवस्तस्मात्पुत्रो यक्षः प्रतापवान् । तत्सुतस्त्वगुणस्त्वासीत्तस्माद्विधृतिरात्मजः

त्याच्यापासून अर्क (सूर्य) अंशातून उत्पन्न झालेला प्रतापवान पुत्र ‘यक्ष’ झाला. यक्षाचा पुत्र ‘अगुण’ झाला आणि अगुणापासून ‘विधृति’ नावाचा पुत्र झाला.

Verse 25

हिरण्यनाभस्तत्पुत्रो योगाचार्य्यो बभूव ह । स शिष्यो जैमिनिमुनेर्ह्यात्मविद्याविशारदः

हिरण्यनाभाचा पुत्र खरोखर महान योगाचार्य झाला. तो जैमिनी मुनींचा शिष्य होता आणि आत्मविद्येत अत्यंत निष्णात होता.

Verse 26

कौशिल्यो याज्ञवल्क्योथ योगमध्यात्म्यसंज्ञकम् । यतोऽध्यगान्नृपवराद्धृदयग्रंथिभेदनम्

त्यानंतर कौशिल्य याज्ञवल्क्याने त्या श्रेष्ठ राजाकडून ‘अध्यात्म’ नावाचा योग शिकला—ज्यामुळे हृदयाची ग्रंथी छेदली जाते.

Verse 27

तत्सुतो पुष्पनामा हि ध्रुवसंज्ञस्तदात्मजः । अग्निवर्णस्सुतस्तस्य शीघ्रनामा सुतस्ततः

त्याचा पुत्र पुष्पनामा होता आणि त्याचा पुत्र ध्रुवसंज्ञ म्हणून ओळखला गेला. ध्रुवसंज्ञाचा पुत्र अग्निवर्ण, आणि त्याच्यापासून शीघ्रनामा नावाचा पुत्र झाला.

Verse 28

मरुन्नामा सुतस्तस्य योगसिद्धो बभूव ह । असावास्तेऽद्यापि प्रभुः कलापग्रामसंज्ञके

त्यांचा मरु नावाचा मुलगा खरोखरच योगसिद्ध झाला. तो प्रभु आजही कलापग्राम नावाच्या ठिकाणी राहतो।

Verse 29

तद्वासिभिश्च मुनिभिः कलेरंते स एव हि । पुनर्भावयिता नष्टं सूर्यवंशं विशेषतः

कलियुगाच्या शेवटी तेथील मुनींसह ते नष्ट झालेल्या सूर्यवंशाची विशेषतः पुनर्रचना करतील।

Verse 30

पृथुश्रुतश्च तत्पुत्रस्संधिस्तस्य सुतः स्मृतः । अमर्षणस्सुतस्तस्य मरुत्वांस्तत्सुतोऽभवत्

पृथुश्रुत हा त्यांचा मुलगा होता; संधि हा संधिचा मुलगा मानला जातो. त्याच्यापासून अमर्षण आणि अमर्षणापासून मरुत्वान् जन्मला।

Verse 31

विश्वसाह्वस्सुतस्तस्य तत्सुतोऽ भूत्प्रसेनजित् । तक्षकस्तस्य तनयस्तत्सुतो हि बृहद्बलः

त्याचा पुत्र विश्वसाह्व, आणि त्याचा पुत्र प्रसेनजित झाला। प्रसेनजिताचा पुत्र तक्षक, आणि तक्षकाचा पुत्रच बृहद्बल होता।

Verse 32

एत इक्ष्वाकुवंशीया अतीताः संप्रकीर्तिताः । शृणु तानागतान्भूतांस्तद्वंश्यान्धर्मवित्तमान्

अशा रीतीने इक्ष्वाकुवंशातील भूतकाळातील राजे यथोचित सांगितले. आता ऐक—त्याच वंशात जन्म घेणारे, येणारे धर्मज्ञ जन।

Verse 33

बृहद्बलस्य तनयो भविता हि बृहद्रणः । बृहद्रणसुतस्तस्योरुक्रियो हि भविष्यति

बृहद्बलाचा पुत्र निश्चयच बृहद्रण नावाचा होईल. आणि बृहद्रणाचा पुत्र पुढे उरुक्रिय नावाने होईल.

Verse 34

वत्सवृद्धस्सुतस्तस्य प्रतिव्योमसुतस्ततः । भानुस्तत्तनयो भावी दिवाको वाहिनीपतिः

त्याचा पुत्र वत्सवृद्ध झाला; वत्सवृद्धापासून पुढे प्रतिव्योम जन्मला. त्याचा पुत्र भानु होईल, जो पुढे दिवाक—देववाहिनीचा अधिपती—ठरेल.

Verse 35

सहदेवस्सुतस्तस्य महावीरो भवि ष्यति । तत्सुतो बृहदश्वो हि भानुमांस्तत्सुतो बली

त्याच्यापासून सहदेव नावाचा पुत्र जन्मेल आणि तो महावीर होईल. त्याचा पुत्र बृहदश्व; बृहदश्वाचा पुत्र भानुमान आणि भानुमानाचा पुत्र बली होईल.

Verse 36

सुतो भानुमतो भावी प्रतीकाश्वश्च वीर्यवान् । सुप्रतीकस्सुतस्तस्य भविष्यति नृपोत्तमः

भानुमताचा पुढे प्रतिकाश्व नावाचा पराक्रमी पुत्र होईल. त्याचा पुत्र सुप्रतीक नंतर मनुष्यांमध्ये श्रेष्ठ राजा होईल.

Verse 37

मरुदेवस्सुतस्तस्य सुनक्षत्रो भविष्यति । तत्सुतः पुष्करस्तस्यांतरिक्षस्तत्सुतो द्विजाः

हे द्विज ऋषींनो, मरुदेवाचा पुत्र सुनक्षत्र होईल. त्याचा पुत्र पुष्कर, आणि पुष्कराचा पुत्र अंतरिक्ष होईल.

Verse 38

सुतपास्तत्सुतो वीरो मित्रचित्तस्य चात्मजः । बृहद्भाजस्सुतस्तस्य बर्हिनामा तदात्मजः

त्याच्यापासून वीर सुतपा जन्मला. सुतपाचा पुत्र वीर मित्रचित्त होता. मित्रचित्ताचा पुत्र बृहद्भाज आणि बृहद्भाजाचा पुत्र बर्हिनामा झाला.

Verse 39

इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां वैवस्वतवंशोद्भवराजवर्णनं नामैकोनचत्वारिंशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणाच्या पंचम उमा-संहितेत ‘वैवस्वत वंशोत्पन्न राजांचे वर्णन’ नावाचा एकोणचाळीसावा अध्याय समाप्त झाला.

Verse 40

शुद्धोदस्तनयस्तस्य लांगलस्तु तदात्मजः । तस्य प्रसेनजित्पुत्रस्तत्सुतः शूद्रकाह्वयः

त्याचा पुत्र शुद्धोदस, आणि शुद्धोदसाचा पुत्र लांगल. लांगलाचा पुत्र प्रसेनजित, आणि प्रसेनजिताचा पुत्र ‘शूद्रक’ म्हणून ओळखला गेला.

Verse 41

रुणको भविता तस्य सुरथस्तत्सुतः स्मृतः । सुमित्रस्तत्सुतो भावी वंशनिष्ठांत एव हि

त्याच्यापासून रुणक जन्मेल; त्याचा पुत्र सुरथ म्हणून स्मरणात आहे. सुरथाचा पुत्र सुमित्र होईल—आणि त्याच्याच ठिकाणी वंशाचा अंत होतो.

Verse 42

सुमित्रांतोन्वयोऽयं वै इक्ष्वाकूणां भविष्यति । राज्ञां वैचित्रवीर्य्याणां धर्म्मिष्ठानां सुकर्म्मणाम्

सुमित्रेपर्यंत समाप्त होणारा हा वंश निश्चयच इक्ष्वाकुकुलाचा होईल—विचित्र पराक्रमाने युक्त, धर्मनिष्ठ आणि सत्कर्मरत राजांचा।

Verse 43

सुमित्रं प्राप्य राजानं तद्वंशश्शुभः कलौ । संस्थां प्राप्स्यति तद्ब्राह्मे वर्द्धिष्यति पुनः कृते

राजा सुमित्र प्राप्त झाल्यावर तो शुभ वंश कलियुगात प्रतिष्ठित होईल; ब्राह्मयुगात दृढ स्थैर्य पावेल आणि कृतयुगात पुन्हा फोफावून वाढेल।

Verse 44

एतद्वैवस्वते वंशे राजानो भूरिदक्षिणाः । इक्ष्वाकुवंशप्रभवाः प्राधान्येन प्रकीर्तिताः

या वैवस्वत वंशात जे राजे यज्ञदानात विपुल दक्षिणा देणारे होते—विशेषतः इक्ष्वाकुकुलोत्पन्न—तेच प्रधानत्वाने कीर्तित झाले आहेत।

Verse 45

पुण्येयं परमा सृष्टिरादित्यस्य विवस्वतः । श्राद्धदेवस्य देवस्य प्रजानां पुष्टिदस्य च

ही परम पुण्यमय व श्रेष्ठ अशी सृष्टी आदित्य विवस्वानाची आहे; तसेच देवस्वरूप श्राद्धदेव (मनु) यांचीही, जे सर्व प्रजांचे पोषण व संवर्धन करतात।

Verse 46

पठञ्छृण्वन्निमां सृष्टिमादित्यस्य च मानवः । प्रजावानेति सायुज्यमिह भुक्त्वा सुखं परम्

जो मनुष्य आदित्याच्या या सृष्टीकथेचे पठण करतो किंवा श्रवण करतो, तो संततीवान होतो; आणि या लोकी परम सुख भोगून अखेरीस सायुज्य—दैवी सान्निध्य—प्राप्त करतो।

Verse 114

अनरण्यसुतो राजा विद्वान्मुंडिद्रुहोऽभवत् । निषधस्तस्य तनयो रतिः खट्वाङ्ग इत्यपि

अनरण्यापासून मुंडिद्रुह नावाचा एक विद्वान राजा झाला। त्याचा पुत्र निषध होता; तो रति आणि खट्वाङ्ग या नावांनीही प्रसिद्ध होता।