Diter Vratabhaṅga and Indra’s Intervention (Diti–Kaśyapa Narrative)

Verse 1

सूत उवाच । एष मन्वन्तरे तात सर्गस्स्वारोचिषे स्मृतः । वैवस्वते तु महति वारुणे वितते क्रतौ

सूत म्हणाले—हे तात! हा सर्ग स्वारोचिष मन्वंतरातील म्हणून स्मरणात आहे; परंतु महान् वैवस्वत मन्वंतरात, विस्तीर्ण वारुण यज्ञकर्मात (पुढील कथन होते)।

Verse 2

जुह्वानस्य ब्रह्मणो वै प्रजासर्ग इहोच्यते । पूर्वं यानथ ब्रह्मर्षीनुत्पन्नान्सप्त मानसान्

येथे यज्ञाहुती देत असलेल्या सृष्टिकर्त्या ब्रह्म्यापासून प्रजासर्गाचे वर्णन केले आहे. प्रथम त्यांच्या संकल्पातून उत्पन्न झालेले सात मानस ब्रह्मर्षी प्रकट झाले.

Verse 3

पुत्रान्वै कल्पयामास स्वयमेव पितामहः । तेषां विरोधो देवानां दानवानां महानृषे

पितामह ब्रह्मदेवांनी स्वतःच पुत्रांची निर्मिती केली. हे महानृषे, त्यांच्यापासूनच देव आणि दानव यांच्यात महान वैर उत्पन्न झाले.

Verse 4

दिति विनष्टपुत्रा तु कश्यपं समुपस्थिता । स कश्यपः प्रसन्नात्मा सम्गयगाराधितस्तया

पुत्रनाशाने दुःखी झालेली दिती कश्यपाजवळ आली. आणि कश्यप—मनाने प्रसन्न—तिने विधिपूर्वक विनविले व श्रद्धेने सेवा केली म्हणून संतुष्ट झाले.

Verse 5

वरेणच्छंदयामास सा च वव्रे वरं तदा । पुत्रमिन्द्रवधार्थाय समर्थममितौजसम्

वराने प्रसन्न होऊन तिने तेव्हा वर मागितला—इंद्रवधासाठी समर्थ, अमाप तेज व बल असलेला पुत्र.

Verse 6

स तस्यै च वरं प्रादात्प्रार्थितं सुमहातपाः । ब्रह्मचर्य्यादिनियमं प्राह चैव शतं समाः

त्या महातपस्वीने तिला मागितलेला वर दिला; आणि ब्रह्मचर्य इत्यादी नियमही सांगितले—की तिने शंभर वर्षे त्यांचे पालन करावे.

Verse 7

धारयामास गर्भं तु शुचिस्सा वरवर्णिनी । ब्रह्मचर्य्यादिनियमं दितिर्दध्रे तथैव वै

ती शुचि व वरवर्णिनी देवी गर्भ धारण करू लागली; आणि दितीनेही व्रतानुसार ब्रह्मचर्यादी नियमांचे पालन केले।

Verse 8

ततस्त्वाधाय सोऽदित्यां गर्भं तं शंसितव्रतः । जगाम कश्यपस्तप्तुं तपस्संहृष्टमानसः

त्यानंतर प्रशंसित व्रतांत दृढ कश्यपाने अदितीमध्ये तो गर्भ स्थापून, हर्षित मनाने तप करण्यास प्रस्थान केले।

Verse 9

तस्याश्चैवांतरं प्रेप्सुस्सोऽभवत्पाकशासनः । ऊनवर्षे शते चास्या ददर्शान्तरमेव सः

तिच्यात दोष शोधण्याच्या इच्छेने पाकशासन इंद्र प्रवृत्त झाला; पण जवळजवळ शंभर वर्षे उलटूनही त्याने तिच्यात केवळ निर्दोषताच पाहिली।

Verse 10

अकृत्वा पादयोः शौचं दितिरर्वाक्शिरास्तदा । निद्रामाहारयामास भाविनोऽर्थस्य गौरवात्

पायांचे शौच न करता दितीने तेव्हा उलट्या दिशेला डोके करून शयन केले आणि येऊ घातलेल्या प्रसंगाच्या भाराने तिला झोप लागली।

Verse 11

एतस्मिन्नन्तरे शक्रस्तस्याः कुक्षिं प्रविश्य सः । वज्रपाणिस्तु तं गर्भं सप्तधा हि न्यकृन्तत

याच दरम्यान शक्र इंद्र तिच्या उदरात प्रविष्ट झाला; आणि वज्रपाणिने तो गर्भ खरोखरच सात भागांत छेदला।

Verse 12

स पाट्यमानो गर्भोऽथ वज्रेण प्ररुरोद ह । रुदन्तं सप्तधैकैकं मारोदीरिति तान्पुनः । चकर्त वज्रपाणिस्तान्नेव मम्रुस्तथापि ते

वज्राने पाटला जात असता तो गर्भ मोठ्याने रडू लागला. रडता रडता तो प्रत्येक भाग सात-सात असा विभागला गेला. वज्रपाणी इंद्राने “रडू नकोस” असे म्हणत पुन्हा पुन्हा छेद केला, तरीही ते मेले नाहीत.

Verse 13

ते तमूचुः पात्यमानास्सर्वे प्रांजलयो मुने । नो जिघांससि किं शक्र भ्रातरो मरुतस्तव

हे मुने, ते सर्व जखमी होऊन पडत असताना, हात जोडून त्याला म्हणाले—“हे शक्रा, तू आम्हाला का मारू इच्छितोस? आम्ही तुझे भाऊ—मरुतगण आहोत.”

Verse 14

इंद्रेण स्वीकृतास्ते हि भ्रातृत्वे सर्व एव च । तत्यजुर्द्दैत्यभावं ते विप्रर्षे शंकरेच्छया

हे विप्रर्षे, इंद्राने त्या सर्वांना भ्रातृत्वाने स्वीकारले; आणि शंकराच्या इच्छेने त्यांनी दैत्यभाव टाकून दिला।

Verse 15

मरुतो नाम ते देवा बभूवुस्तु महाबलाः । खगा एकोनपंचाशत्सहाया वज्रपाणिनः

ते देव ‘मरुत’ या नावाने प्रसिद्ध झाले—अतिशय बलवान. आणि खगस्वरूप होऊन ते वज्रपाणी इंद्राचे एकोणपन्नास (४९) सहकारी झाले।

Verse 16

तेषामेव प्रवृद्धानां हरिः प्रादात्प्रजापतिः । क्रमशस्तानि राज्यानि पृथुपूर्वं शृणुष्व तत्

ते (वंशज) वाढून समृद्ध झाल्यावर, हरि—प्रजापती प्रभू—यांनी क्रमाने त्यांना त्यांची राज्ये प्रदान केली. आता पृथूपासून आरंभ करून ती राज्ये ऐक.

Verse 17

अरिष्टपुरुषो वीरः कृष्णो जिष्णुः प्रजापतिः । पर्जन्यस्तु धनाध्यक्षस्तस्य सर्वमिदं जगत्

तोच अवध्य पुरुष, वीर, कृष्णवर्ण, विजयी व प्रजापती आहे। तोच पर्जन्य—वृष्टीदाता—आणि धनाध्यक्ष; हे सर्व जगत् त्याचेच आहे।

Verse 18

भूतसर्गमिमं सम्यगवोचं ते महामुने । विभागं शृणु राज्यानां क्रमशस्तं ब्रुवेऽधुना

हे महामुने, भूतसृष्टीचे हे वर्णन मी तुला यथार्थपणे सांगितले. आता राज्यांचे व अधिकारक्षेत्रांचे क्रमशः विभाजन ऐक; ते मी आता सांगतो.

Verse 19

अभिषिच्याधिराज्ये तु पृथुं वैन्यं पितामहः । ततः क्रमेण राज्यानि व्यादेष्टुमुपचक्रमे

पितामह ब्रह्मदेवांनी वेनपुत्र पृथूला अधिराज्यपदावर अभिषेक केला; त्यानंतर त्यांनी क्रमाने राज्यांचे शासन-वाटप ठरविण्यास आरंभ केला.

Verse 20

द्विजानां वीरुधां चैव नक्षत्रग्रहयोस्तथा । यज्ञानां तपसां चैव सोमं राज्येऽभ्यषेचयत्

त्याने सोमदेवाचा राज्याभिषेक केला—द्विजांवर, वनस्पती व औषधींवर, नक्षत्र-ग्रहांवर, तसेच यज्ञ व तपस्यांवरही।

Verse 21

अपां तु वरुणं राज्ये राज्ञां वैश्रवणं प्रभुम् । आदित्यानां तथा विष्णुं वसूनामथ पावकम्

जलांच्या राज्यात वरुणाला, राजांमध्ये प्रभु वैश्रवण (कुबेर)ाला, आदित्यांमध्ये विष्णूला, आणि वसूंमध्ये पावक (अग्नी)ला अधिपती नेमले।

Verse 22

प्रजापतीनां दक्षं तु मरुतामथ वासवम् । दैत्यानां दानवानां च प्रह्लादममितौजसम्

प्रजापतींमध्ये दक्षाला, मरुतांमध्ये वासव (इंद्र)ाला, आणि दैत्य-दानवांमध्ये अमितपराक्रमी प्रह्लादाला प्रतिष्ठित केले।

Verse 23

वैवस्वतं पितॄणां च यमं राज्येऽभ्यषेचयत् । मातॄणां च व्रतानां च मन्त्राणां च तथा गवाम्

त्याने पितरांच्या राज्यावर वैवस्वत यमाचा अभिषेक केला; तसेच मातृगण, व्रत-नियम, मंत्र आणि गायींवरही अधिपत्य नेमले।

Verse 24

यक्षाणां राक्षसानां च पार्थिवानां तथैव च । सर्वभूतपिशाचानां गिरिशं शूलपाणिनम्

तो यक्ष-राक्षसांचा, तसेच पृथ्वीवरील राजांचा स्वामी आहे; आणि सर्व भूत-पिशाचांचाही—तोच गिरिश, शूलपाणि महेश्वर आहे।

Verse 25

शैलानां हिमवन्तं च नदीनामथ सागरम् । मृगाणामथ शार्दूलं गोवृषं तु गवामपि

पर्वतांमध्ये हिमवान श्रेष्ठ, नद्यांमध्ये सागर परम आश्रय आहे। पशूंमध्ये वाघ प्रधान, आणि गायींमध्ये वृषभ सर्वोत्तम आहे।

Verse 26

वनस्पतीनां वृक्षाणां वटं राज्येऽभ्यषेचयत् । इति दत्तं प्रजेशेन राज्यं सर्वत्र वै क्रमात्

वनस्पती व वृक्षांमध्ये प्रजेशाने वटवृक्षाला राज्यपदावर अभिषेक केला। अशा रीतीने प्रजापतीने क्रमाने सर्वत्र राज्याधिकार दिला—प्रत्येकाला त्याचा नियत विभाग मिळाला।

Verse 27

पूर्वस्यां दिशि पुत्रं तु वैराजस्य प्रजापतेः । स्थापयामास सर्वात्मा राज्ये विश्वपतिर्विभुः

पूर्व दिशेत सर्वात्मा, विश्वपति, विभू यांनी प्रजापती वैराजाच्या पुत्राला राज्यावर स्थापिले।

Verse 28

तथैव मुनिशार्दूल कर्दमस्य प्रजापतेः । दक्षिणस्यां तथा पुत्रं सुधन्वानमचीक्लृपत्

हे मुनिशार्दूल! त्याचप्रमाणे प्रजापती कर्दमानेही दक्षिणेपासून सुधन्वा नावाचा पुत्र उत्पन्न करविला।

Verse 29

पश्चिमायां दिशि तथा रजसः पुत्रमच्युतम् । केतुमन्तं महात्मानं राजानं व्यादिशत्प्रभुः

तसेच पश्चिम दिशेत प्रभूंनी रजसाचा पुत्र अच्युत, महात्मा केतुमान यास राजा नेमले।

Verse 30

तथा हिरण्यरोमाणं पर्जन्यस्य प्रजापतेः । उदीच्यां दिशि राजानं दुर्धर्षं सोऽभ्यषेचयत्

तसेच त्याने प्रजापती पर्जन्याचा पुत्र हिरण्यरोमा यास उत्तर दिशेत दुर्धर्ष राजा म्हणून अभिषेक केला।

Verse 31

तस्य विस्तारमाख्यातं पृथोर्वेन्यस्य शौनक । महर्ध्ये तदधिष्ठानं पुराणे परिकीर्तितम्

हे शौनक! वेन्यपुत्र पृथूच्या प्रसंगात पुराणात त्याचा विस्तार सांगितला आहे; आणि त्याचे महर्ध्य, परम पूज्य अधिष्ठानही तेथेच कीर्तिले आहे।

Verse 33

इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां सर्गवर्णनं नाम त्रयस्त्रिंशत्तमोध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणाच्या पंचम भागातील उमासंहितेत ‘सर्गवर्णन’ नावाचा तेहेतीसावा अध्याय समाप्त झाला।