छायापुरुषलक्षणवर्णनम् (Description of the Marks of the Shadow-Person)

Verse 1

देव्युवाच । देवदेव महादेव कथितं कालवंचनम् । शब्दब्रह्मस्वरूपं च योगलक्षणमुत्तमम्

देवी म्हणाली—हे देवदेव, हे महादेव! काळ-वंचन (काळावर अतिक्रमण) कसे होते, शब्दब्रह्माचे स्वरूप आणि योगाची उत्तम लक्षणे कृपया सांगा।

Verse 2

कथितं ते समासेनच्छायिकं ज्ञानमुत्तमम् । विस्तरेण समाख्याहि योगिनां हितकाम्यया

आपण संक्षेपाने ‘छायिक’ स्वरूपाचे उत्तम ज्ञान सांगितले; आता योगीजनांच्या हितासाठी कृपया ते विस्ताराने कथन करा।

Verse 3

शंकर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामिच्छायापुरुषलक्षणम् । यज्ज्ञात्वा पुरुषः सम्यक्सर्वपापैः प्रमुच्यते

शंकर म्हणाले—हे देवि, ऐक; मी छाया-पुरुषाची लक्षणे सांगतो. हे यथार्थ जाणल्याने मनुष्य सर्व पापांपासून पूर्ण मुक्त होतो.

Verse 4

सूर्य्यं हि पृष्ठतः कृत्वा सोमं वा वरवर्णिनि । शुक्लाम्बरधरस्स्रग्वी गंधधूपादिवासितः

हे वरवर्णिनि, सूर्याला पाठीमागे ठेवून—किंवा चंद्राला—तो शुभ्र वस्त्रे धारण करावा, माळ घालावी आणि गंध, धूप इत्यादींनी सुवासित व्हावा.

Verse 5

संस्मरेन्मे महामंत्रं सर्वकामफलप्रदम् । नवात्मकं पिंडभूतं स्वां छायां संनिरीक्षयेत्

तो माझ्या महामंत्राचे स्मरण करावा, जो सर्व धर्म्य कामनांचे फळ देणारा आहे. त्यास नवात्मक, सूक्ष्म पिंडरूप मानून आपल्या छायेकडे स्थिरचित्ताने पाहावे.

Verse 6

दृष्ट्वा तां पुनराकाशे श्वेतवर्णस्वरूपिणीम् । स पश्यत्येकभावस्तु शिवं परमकारणम्

पुन्हा आकाशात तिला शुभ्र तेजस्वी स्वरूपात पाहून, तो एकभावाने परमार्थकारण शिवाचे दर्शन घेतो.

Verse 7

ब्रह्मप्राप्तिर्भवेत्तस्य कालविद्भिरितीरितम् । ब्रह्महत्यादिकैः पापैर्मुच्यते नात्र संशयः

कालतत्त्व व आचार जाणणारे म्हणतात की अशा भक्तास ब्रह्मप्राप्ती होते. ब्रह्महत्या इत्यादी पापांपासूनही तो निःसंशय मुक्त होतो।

Verse 8

शिरोहीनं यदा पश्येत्षड्भिर्मासैर्भवेत्क्षयः । समस्तं वाङ्मयं तस्य योगिनस्तु यथा तथा

जर कोणी शिरोहीन रूप पाहिले, तर सहा महिन्यांत क्षय व हानी होते. त्या व्यक्तीचे सर्व वाङ्मय—सामान्य असो वा योगी—काही ना काही प्रकारे क्षीण होते।

Verse 9

शुक्ले धर्मं विजानीयात्कृष्णे पापं विनिर्दिशेत् । रक्ते बंधं विजानीयात्पीते विद्विषमादिशेत्

श्वेत रंगात धर्माचे लक्षण जाणावे, कृष्ण रंगात पापाचे निर्देश मानावे. रक्त रंगात बंधन ओळखावे आणि पीत रंगात वैर-विद्वेषाचा संकेत समजावा।

Verse 10

विवाहो बंधुनाशस्स्याद्द्वितुंडे चैव क्षुद्भयम् । विकटौ नश्यते भार्य्या विजंघे धनमेव हि

द्वितुंड नावाच्या रूपात विवाहाचा प्रसंग येतो, पण बंधूंचा नाशही सांगितला आहे; तसेच त्यात क्षुधेचे भयही असते. विकट रूपात पत्नी नष्ट होते, आणि विजंघ रूपात केवळ धनाचाच नाश होतो।

Verse 11

पादाभावे विदेशस्स्यादित्येतत्कथितं मया । तद्विचार्य्यं प्रयत्त्नेन पुरुषेण महेश्वरि

हे महेश्वरी, योग्य आधार (पाद) नसल्यास मनुष्य जणू परदेशी होतो, असे मी सांगितले आहे। म्हणून पुरुषाने याचा प्रयत्नपूर्वक नीट विचार करावा।

Verse 12

सम्यक्तं पुरुषं दृष्ट्वा संनिवेश्यात्मनात्मनि । जपेन्नवात्मकं मंत्रं हृदयं मे महेश्वरि

सम्यक रीतीने परम पुरुषाचे दर्शन/ध्यान करून, आत्म्याला आत्म्यात स्थिर करून, नवात्मक मंत्राचा जप करावा—हे महेश्वरी, हेच माझे हृदयतत्त्व आहे।

Verse 13

वत्सरे विगते मंत्री तन्नास्ति यन्न साधयेत् । अणिमादिगुणानष्टौ खेचरत्वं प्रपद्यते

एक वर्ष पूर्ण झाल्यावर मंत्रसाधकाला असाध्य असे काही उरत नाही। तो अणिमा इत्यादी अष्टगुण (अष्टसिद्धी) प्राप्त करतो आणि खेचरत्व—आकाशगमन—ही सिद्धी मिळवतो।

Verse 14

पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि शक्तिं ज्ञातुं दुरासदाम् । प्रत्यक्षं दृश्यते लोके ज्ञानिनामग्रतः स्थितम्

पुन्हा मी आणखी सांगतो—शक्ती जाणणे अत्यंत दुर्धर आहे; तरीही या लोकी ती प्रत्यक्ष दिसते, ज्ञान्यांच्या अग्रभागी प्रकट होऊन स्थित असते।

Verse 15

अज्ञेया लिख्यते लोके या सर्पीकृतकुण्डली । सा मात्रा यानसंस्थापि दृश्यते न च पठ्यते

या लोकी एक अज्ञेय लिपिचिन्ह लिहिले जाते, जे सर्पाच्या कुंडलीसारखे असते। ती ‘मात्रा’ यानासारख्या आधारावर ठेवलेली दिसते, पण वाचली (उच्चारली) जात नाही।

Verse 16

ब्रह्माण्डमूर्ध्निगा या च स्तुता वेदैस्तु नित्यशः । जननी सर्वविद्यानां गुप्तविद्येति गीयते

जी ब्रह्मांडाच्या शिरोभागी अधिष्ठित आहे आणि वेदांनी नित्य स्तुत्य आहे—तीच सर्व विद्यांची जननी, ‘गुप्तविद्या’ म्हणून गायी जाते।

Verse 17

खेचरा सा विनिर्दिष्टा सर्वप्राणिषु संस्थिता । दृश्यादृश्याचला नित्या व्यक्ताव्यक्ता सनातनी

ती ‘खेचरा’ म्हणून निर्दिष्ट आहे—अंतःख (आकाश) मध्ये विचरण करणारी। ती सर्व प्राण्यांत स्थित; दृश्य-अदृश्य, अचल, नित्य, व्यक्त-अव्यक्त—सनातनी आहे।

Verse 18

अवर्णा वर्णसंयुक्ता प्रोच्यते बिंदुमालिनी । तां पश्यन्सर्वदा योगी कृतकृत्योऽभिजायते

जी वर्णातीत असूनही सर्व वर्णांनी संयुक्त आहे, ती ‘बिंदुमालिनी’ म्हणून सांगितली जाते. तिचे निरंतर दर्शन करणारा योगी कृतकृत्य होतो।

Verse 19

सर्वतीर्थकृतस्नानाद्भवेद्दानस्य यत्फलम् । सर्वयज्ञफलं यच्च मालिन्या दर्शनात्तदा

सर्व तीर्थांत स्नान केल्याने दानाचे जे फळ मिळते आणि सर्व यज्ञांचे जे पुण्यफळ—ते तेव्हा केवळ मालिनीच्या दर्शनानेच प्राप्त होते।

Verse 20

प्राप्नोत्यत्र न संदेहस्सत्यं वै कथितं मया । सर्वतीर्थेषु यत्स्नात्वा दत्त्वा दानानि सर्वशः

येथे निःसंशय तेच पुण्य प्राप्त होते. मी जे सांगितले ते सत्य आहे—सर्व तीर्थांत स्नान करून आणि सर्व प्रकारची दाने पूर्णपणे दिल्यास जो फल मिळतो, तोच येथे मिळतो.

Verse 21

सर्वेषां देवि यज्ञानां यत्फलं तल्लभेत्पुमान् । किं बहूक्त्या महेशानि सर्वान्कामान्समश्नुते

हे देवी, सर्व यज्ञांचे जे फल आहे तेच मनुष्याला मिळते. हे महेशानी, अधिक काय सांगू—तो सर्व कामनांची सिद्धी अनुभवतो.

Verse 22

तस्माज्ज्ञानं यथायोगमभ्यसेत्सततं बुधः । अभ्यासाज्जायते सिद्धिर्योगोऽभ्यासात्प्रवर्धते

म्हणून ज्ञानी साधकाने योगास अनुरूप रीतीने सतत ज्ञानाचा अभ्यास करावा। अभ्यासाने सिद्धी प्राप्त होते आणि अभ्यासानेच योग वाढून दृढ होतो।

Verse 23

संवित्तिर्लभ्यतेऽभ्यासादभ्यासान्मोक्षमश्नुते । अभ्यासस्सततं कार्यो धीमता मोक्षकारणम्

अभ्यासानेच खरी संवित् (आत्मबोध) मिळतो आणि त्याच अभ्यासाने मोक्ष प्राप्त होतो। म्हणून विवेकी साधकाने सतत अभ्यास करावा; तोच मोक्षाचे कारण आहे।

Verse 24

इत्येतत्कथितं देवि भुक्तिमुक्तिफलप्रदम् । किमन्यत्पृच्छ्यते तत्त्वं वद सत्यं ब्रवीमि ते

हे देवि, भुक्ती आणि मुक्ती—दोन्ही फळ देणारे हे सांगितले. आणखी कोणते तत्त्व विचारायचे आहे? सांग; मी तुला सत्यच सांगीन।

Verse 25

सूत उवाच । इति श्रुत्वा ब्रह्मपुत्रवचनं परमार्थदम् । प्रसन्नोऽभूदति व्यासः पाराशर्य्यो मुनीश्वराः

सूत म्हणाले—ब्रह्मपुत्राचे परमार्थदायक वचन असे ऐकून, मुनिश्रेष्ठ पाराशर्य व्यास अत्यंत प्रसन्न झाले.

Verse 26

सनत्कुमारं सर्वज्ञं ब्रह्मपुत्रं कृपानिधिम् । व्यासः परमसंतुष्टः प्रणनाम मुहुर्मुहुःष

परम संतुष्ट व्यासांनी सर्वज्ञ, ब्रह्मपुत्र, कृपानिधी सनत्कुमारांना पुन्हा पुन्हा प्रणाम केला.

Verse 27

ततस्तुष्टाव तं व्यासः कालेयस्स मुनीश्वरः । सनत्कुमारं मुनयः सुरविज्ञानसागरम्

त्यानंतर मुनीश्वर व्यास—पूज्य कालेय—यांनी त्या सनत्कुमारांची स्तुती केली; ज्यांना मुनी दिव्य ज्ञानाचा सागर मानत.

Verse 28

इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां छायापुरुषदर्शनवर्णनं नामाष्टाविंशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणाच्या पाचव्या ग्रंथात—उमासंहितेत—‘छायापुरुषदर्शनवर्णन’ नावाचा अठ्ठाविसावा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 29

सूत उवाच । इति स्तुत्वा स कालेयो ब्रह्मपुत्रं महामुनिम् । तूष्णीं बभूव सुप्रीतः परमानंदनिर्भरः

सूत म्हणाले—अशा रीतीने ब्रह्मपुत्र महामुनींची स्तुती करून कालेय मौन झाला; तो अत्यंत तृप्त, परमानंदात पूर्णपणे निमग्न होता।

Verse 30

ब्रह्मपुत्रस्तमामंत्र्य पूजितस्तेन शौनकः । ययौ स्वधाम सुप्रीतो व्यासोऽपि प्रीतमानसः

तेव्हा ब्रह्मपुत्र शौनक यांनी त्यांना निरोप दिला. त्यांच्या कडून विधिपूर्वक पूजित होऊन तो अत्यंत प्रसन्न होऊन आपल्या धामास गेला; आणि व्यासही आनंदित मनाने निघून गेले।

Verse 31

इति मे वर्णितो विप्राः सुखदः परमार्थयुक् । सनत्कुमारकालेयसंवादो ज्ञानवर्द्धनः

हे विप्रहो! अशा प्रकारे मी तुम्हांला सनत्कुमार आणि कालेय यांचा संवाद वर्णिला—जो सुखद, परमार्थयुक्त आणि ज्ञानवर्धक आहे.