Vāyu-jaya (Prāṇa-vijaya) and Yogic Mastery over Time — वायुजय (प्राणविजय) तथा कालजय

Verse 1

देव्युवाच । वायोस्तु पदमाप्नोति योगाकाशसमुद्भवम् । तन्मे सर्वं समाचक्ष्व प्रसन्नस्त्वं यदि प्रभो

देवी म्हणाली—हे प्रभो! योगाकाशातून उद्भवलेल्या वायूद्वारे जे पद (अवस्था) प्राप्त होते, ते सांगितले जाते. आपण प्रसन्न असाल तर ते सर्व मला सविस्तर सांगावे.

Verse 2

शंकर उवाच । पुरा मे सर्वमाख्यातं योगिनां हितकाम्यया । कालं जिगाय यस्सम्यग्वायोर्लिंगं यथा भवेत्

शंकर म्हणाले—योग्यांच्या हितासाठी मी पूर्वीच सर्व सांगितले आहे: जो योगात सम्यक् स्थित होऊन काळावर विजय मिळवतो, आणि वायुलिंगाचे स्वरूप जसे असावे (तसे जाणून पूजावे)।

Verse 3

तेन ज्ञात्वा दिनं योगी प्राणायामपरः स्थितः । स जयत्यागतं कालं मासार्द्धेनैव सुंदरि

त्या उपायाने दिवसाचे माप जाणून योगी प्राणायामात तत्पर होऊन स्थिर राहतो. हे सुंदरी! तो येणाऱ्या काळावर केवळ दीड महिन्यातच विजय मिळवतो.

Verse 4

हृत्स्थो वायुस्सदा वह्नेर्दीपकस्सोऽनुपावकः । स बाह्याभ्यंतरो व्यापी वायुस्सर्वगतो महान्

हृदयस्थ वायु सदैव अग्नीला दीपकासारखा प्रज्वलित करतो; तोच त्याची सहचारी ज्वाला आहे. तो वायु बाह्य व आभ्यंतर—दोन्ही ठिकाणी व्यापलेला; सर्वत्र जाणारा तो महान् तत्त्व आहे.

Verse 5

ज्ञानविज्ञानमुत्साहः सर्वं वायोः प्रवर्तते । येनेह निर्जितो वायुस्तेन सर्वमिदं जगत्

ज्ञान, विज्ञान आणि उत्साह—हे सर्व प्राणवायूच्या सामर्थ्याने प्रवर्तते. ज्याने येथे या अंतर्वायूवर विजय मिळविला, त्याने हे सर्व जग जिंकले असे जाणावे.

Verse 6

धारणायां सदा तिष्ठेज्जरामृत्युजिघांसया । योगी योगरतः सम्यग्धारणाध्यानतत्परः

जरा-मृत्यूवर विजय मिळविण्याच्या इच्छेने योगीने सदैव धारणेत स्थिर राहावे. योगात रत होऊन तो सम्यक् धारण व ध्यान यांत परायण व्हावा.

Verse 7

लोहकारो यथा भस्त्रामापूर्य्य मुखतो मुने । साधयेद्वायुना कर्म तद्वद्योगी समभ्यसेत्

हे मुने, जसा लोहार मुखाने भाता भरून वायूच्या बळावर आपले काम साधतो, तसा योगीने प्राणवायूचे कर्म वारंवार अभ्यासून ते सिद्ध करावे।

Verse 8

देवस्सहस्रके नेत्रपादहस्तसहस्रकः । ग्रंथीन्हि सर्वमावृत्य सोऽग्रे तिष्ठेद्दशांगुलम्

अंतःस्थित देव—सहस्र नेत्र, सहस्र पाद व हस्तांनी युक्त—सर्व ग्रंथींना आच्छादून, हृदयप्रदेशाच्या पुढे दहा अंगुळ अंतरावर उभा असतो; तोच अंतरीचा मार्गदर्शक सान्निध्य आहे।

Verse 9

गायत्रीं शिरसा सार्द्धं जपेद्व्याहृतिपूर्विकाम् । त्रिवारमायतप्राणाः प्राणायामस्स उच्यते

व्याहृतीपूर्वक शिरस्सहित गायत्रीचा जप करावा. अशा रीतीने दीर्घ प्राण तीन वेळा केल्यास त्यालाच प्राणायाम म्हणतात।

Verse 10

गतागता निवर्तंते चन्द्रसूर्यादयो ग्रहाः । अद्यापि न निवर्तंते योगध्यानपरायणाः

चंद्र-सूर्यादी ग्रह ये येता-जाता पुन्हा पुन्हा आपल्या गतीचक्रात परततात; पण योग व ध्यानात पूर्ण परायण झालेले साधक आजही त्या अंतर्लीन अवस्थेतून परत फिरत नाहीत.

Verse 11

शतमब्दं तपस्तप्त्वा कुशाग्रापः पिबेद्द्विजः । तदाप्नोति फलं देवि विप्राणां धारणैकया

हे देवि! जो द्विज शंभर वर्ष तप करील आणि कुशाच्या अग्रभागावरून घेतलेले पाणीच पिईल, तो तेच फळ प्राप्त करतो जे ब्राह्मण केवळ एकाच धारणेने (अंतःस्थ स्थिर ध्यानधारणेने) मिळवतात.

Verse 12

यो द्विजः कल्यमुत्थाय प्राणायामैकमाचरेत् । सर्वं पापं निहंत्याशु ब्रह्मलोकं स गच्छति

जो द्विज शुभ पहाटे उठून प्राणायामाचा एक तरी अभ्यास करतो, तो शीघ्र सर्व पापांचा नाश करून ब्रह्मलोकास जातो।

Verse 13

योऽतंद्रितस्सदैकांते प्रणायामपरो भवेत् । जरां मृत्युं विनिर्जित्य वायुगः खेचरीति सः

जो न थकता सदैव एकांतात प्राणायामात तत्पर राहतो, तो जरा-मृत्यू जिंकून प्राणवायूचा स्वामी होतो; त्यालाच ‘खेचरी’ म्हणतात।

Verse 14

सिद्धस्य भजते रूपं कांतिं मेधां पराक्रमम् । शौर्यं वायुसमो गत्या सौख्यं श्लाघ्यं परं सुखम्

तो सिद्धत्व प्राप्त करून रम्य रूप, कांती, मेधा व महान् पराक्रम यांनी युक्त होतो. त्याचे शौर्य दृढ होते, गती वायूसमान होते आणि तो स्तुत्य कल्याण—म्हणजेच परम सुख—प्राप्त करतो.

Verse 15

एतत्कथितमशेषं वायोस्सिद्धिं यदाप्नुते योगी । यत्तेजसोऽपि लभते तत्ते वक्ष्यामि देवेशि

अशा प्रकारे योगी वायु-तत्त्वाची सिद्धी जशी प्राप्त करतो, ते सर्व मी पूर्णतः सांगितले. आता, हे देवेशि, तो जे तेजसाची सिद्धीही प्राप्त करतो, ती मी तुला सांगतो.

Verse 16

स्थित्वा सुखासने स्वे शेते जनवचनहीने तु । शशिरवियुतया तेजः प्रकाशयन्मध्यमे देशे

स्वतःच्या सुखासनावर स्थित होऊन तो जनवचनरहित स्थानी विश्रांतीत राहिला. चंद्रप्रकाशाविना असलेल्या स्वतःच्या तेजाने तो मध्यप्रदेश प्रकाशित करीत होता.

Verse 17

वह्निगतं भ्रूमध्ये प्रकाशते यस्त्वतंद्रितो योगी । दीपहीनध्वांत पश्येन्न्यूनमसंशयं लोके

ज्या अतंद्रित योग्यासाठी भ्रूमध्यातील अग्नी प्रकाशित होतो, तो या लोकी दीपाविना अंधारही जणू कमी झाल्यासारखा पाहतो—निःसंशय.

Verse 18

नेत्रे करशाखाभिः किंचित्संपीड्य यत्नतो योगी । तारं पश्यन्ध्यायेन्मुहूर्तमर्द्धं तमेकभावोऽपि

बोटांच्या टोकांनी डोळे किंचित दाबून योगी प्रयत्नपूर्वक ‘तार’ पाहावा व अर्धा मुहूर्त ध्यान करावे; तेव्हाही तो एकभाव (एकाग्र अवस्था) प्राप्त करतो.

Verse 19

ततस्तु तमसि ध्यायन्पश्यते ज्योतिरैश्वरम् । श्वेतं रक्तं तथा पीतं कृष्णमिन्द्रधनुष्प्रभम्

त्यानंतर साधक अंतर्लीन तमामध्ये ध्यान करत प्रभूचे ऐश्वर्ययुक्त तेज पाहतो—ते श्वेत, रक्त, पीत व कृष्ण वर्णांचे, इंद्रधनुष्याप्रमाणे दीप्तिमान भासते।

Verse 20

भुवोर्मध्ये ललाटस्थं बालार्कसमतेजसम् । तं विदित्वा तु कामांगी क्रीडते कामरूपधृक्

भ्रूमध्यातील ललाटस्थ ते दिव्य तेज उगवत्या सूर्याप्रमाणे प्रकाशमान आहे। ते जाणून सुंदरांगी (देवी) इच्छेनुसार रूप धारण करून दिव्य क्रीडेत रमते।

Verse 21

कारणप्रशमावेशं परकायप्रवेशनम् । अणिमादिगुणावाप्तिर्मनसा चावलोकनम्

कारणवृत्तींच्या प्रशमनात प्रवेश, परकायाप्रवेश, अणिमा इत्यादी गुणांची प्राप्ती आणि मनाने (दूर/सूक्ष्म) अवलोकन—या येथे सांगितलेल्या योगसिद्धी आहेत।

Verse 22

दूरश्रवण विज्ञानमदृश्यं बहुरूपधृक् । सतताभ्यासयोगेन खेचरत्वं प्रजायते

सतत अभ्यास-योगाने दूरश्रवण, सूक्ष्म विज्ञान, अदृश्य होणे, अनेक रूप धारण करणे आणि आकाशगमनाची सिद्धी प्राप्त होते.

Verse 23

श्रुताध्ययनसंपन्ना नानाशास्त्रविशारदाः । ज्ञानिनोऽपि विमुह्यंते पूर्वकर्मवशानुगाः

श्रवण व अध्ययनाने संपन्न, अनेक शास्त्रांत पारंगत असे ज्ञानीही—पूर्वकर्माच्या वशाने चालल्यामुळे—मोहात पडतात.

Verse 24

पश्यंतोऽपि न पश्यंति शृण्वाना बधिरा यथा । यथांधा मानुषा लोके मूढाः पापविमोहिताः

डोळे असूनही ते खरे पाहात नाहीत, ऐकूनही बहिऱ्यासारखे आहेत। जगात आंधळ्यांसारखे ते पापमोहाने भ्रमित मूढ जन; ते न पती-परमेश्वर ओळखतात, न पाशच्छेदाचा मार्ग।

Verse 25

वेदाहमेतं पुरुषं महांतमादित्यवर्णं तमसः परस्तात् । तमेव विदित्वातिमृत्युमेति नान्यः पंथा विद्यते प्रायणायः

मी त्या महान परम पुरुषाला जाणतो—सूर्यासारखा तेजस्वी, अज्ञान-तमाच्या पलीकडे। त्यालाच जाणून मनुष्य मृत्यूच्या पलीकडे जातो; मोक्षासाठी दुसरा मार्ग नाही।

Verse 26

एष ते कथितः सम्यक्तेजसो विधिरुत्तमः । कालं जित्वा यथा योगी चामरत्वं प्रपद्यते

तेजसाविषयी हा सर्वोत्तम विधी मी तुला यथार्थपणे सांगितला आहे। जसा योगी काळाला जिंकून अमरत्वाची अवस्था प्राप्त करतो।

Verse 27

इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां कालवंचनशिवप्राप्तिवर्णनं नाम सप्तविंशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणाच्या पंचम ग्रंथ—उमासंहितेत ‘काळाला वंचवून शिवप्राप्तीचे वर्णन’ नावाचा सत्ताविसावा अध्याय समाप्त झाला.

Verse 28

तुरीया देवि भूतानां योगिनां ध्यानिनां तथा । सुखासने यथास्थानं योगी नियतमानसः

हे देवी, चतुर्थ अवस्था योगी व ध्यान करणाऱ्यांची आहे। संयत मनाचा योगी सुखासनात, आपल्या साधनास्थानी यथायोग्य बसतो.

Verse 29

समुन्नतशरीरोऽपि स बद्ध्वा करसंपुटम् । चञ्च्वाकारेण वक्त्रेण पिबन्वायुं शनैश्शनैः

तो शरीर उन्नत व स्थिर ठेवून हातांची पोकळ अंजली बांधतो। मग चोचीसारखा मुखाकार करून, हळूहळू प्राणवायू पितो.

Verse 31

पिबन्ननुदिनं योगी न मृत्युवशगो भवेत् । दिव्यकायो महातेजाः पिपासा क्षुद्विवर्जितः

अशा रीतीने दररोज ते पिल्यास योगी मृत्यूच्या अधीन होत नाही। तो दिव्य देह व महान तेज प्राप्त करतो आणि तहान-भूक यांपासून मुक्त होतो.

Verse 32

बलेन नागस्तुरगो जवेन दृष्ट्या सुपर्णस्सुश्रुतिस्तु दूरात् । आकुंचिताकुंडलिकृष्णकेशो गंधर्वविद्याधरतुल्यवर्णः

बलाने तो नागासमान, वेगाने तुरगासमान, दृष्टिने सुपर्ण (गरुड) समान आणि श्रवणाने दूरवरूनही ऐकणारा होता. त्याचे कृष्णकेश आकुंचित व कुंडलित होते आणि त्याचा वर्ण गंधर्व-विद्याधरांस तुल्य होता.

Verse 33

जीवेन्नरो वर्षशतं सुराणां सुमेधसा वाक्पतिना समत्वम् । एवं चरन् खेचरतां प्रयाति यथेष्टचारी सुखितस्सदैव

असा पुरुष देववर्षांचे शंभर वर्ष जगतो आणि उत्तम मेधेमुळे वाक्पतीसमानत्व प्राप्त करतो. अशा प्रकारे वागत तो इच्छेप्रमाणे आकाशगमनशक्ती मिळवून मनासारखा विचरतो व सदैव सुखी राहतो.

Verse 34

पुनरन्यत्प्रवक्ष्णमि विधानं यत्सुरैरपि । गोपितं तु प्रयत्नेन तच्छृणुष्व वरानने

आता मी पुन्हा एक अन्य पवित्र विधान सांगतो, जे देवताही मोठ्या प्रयत्नाने गुप्त ठेवतात। हे वरानने, ते सावधपणे ऐक।

Verse 35

समाकुंच्याभ्यसेद्योगी रसनां तालुकं प्रति । किंचित्कालांतरेणैव क्रमात्प्राप्नोति लंबिकाम्

जीभ आकुंचित करून तालूकडे वारंवार अभ्यास केल्याने योगी काही काळानंतर क्रमाने लांबिका (उवुला) वर नियंत्रण मिळवतो.

Verse 36

ततः प्रस्रवते सा तु संस्पृष्टा शीतलां सुधाम् । पिबन्नेव सदा योगी सोऽमरत्वं हि गच्छति

त्यानंतर स्पर्श होताच शीतल सुधेचा प्रवाह सुरू होतो. ती सदैव पित राहिल्याने योगी निश्चयाने अमरत्व प्राप्त करतो.

Verse 37

रेफाग्रं लंबकाग्रं करतलघटनं शुभ्रपद्मस्य बिन्दोस्तेनाकृष्टा सुधेयं पतति परपदे देवतानंदकारी । सारं संसारतारं कृतकलुषतरं कालतारं सतारं येनेदं प्लावितांगं स भवति न मृतः क्षुत्पिपासाविहीनः

‘रेफ’च्या अग्रावर आणि लोंबक बिंदूच्या अग्रावर, करतळ ठेवून शुभ्र पद्माच्या बिंदूपासून अमृत आकृष्ट होते; ती सुधा परपदात पडते व देवांना आनंद देते। हेच सार संसारातून तारक, संचित कलुष हरिणारे, काळाला जिंकून पार नेणारे आहे। ज्याने हे शरीर प्लावित होते तो जणू मृत्याधीन राहत नाही—क्षुधा-पिपासारहित।

Verse 38

एभिर्युक्ता चतुर्भिः क्षितिधरतनये योगिभिर्वै धरैषा धैर्य्यान्नित्यं कुतोऽन्तं सकलमपि जगद्यत्सुखप्रापणाय । स्वप्ने देही विधत्ते सकलमपि सदा मानयन्यच्च दुःखं स्वर्गे ह्येवं धरित्र्याः प्रभवति च ततो वा स किञ्चिच्चतुर्णाम्

हे गिरिधरतनये! या चार आधारांनी युक्त योगी धरेला धारण करतात; धैर्याच्या बळावर ती नित्य समस्त जग धारण करते, प्राण्यांना सुखप्राप्ती व्हावी म्हणून. जसे स्वप्नातही देहधारी सर्व काही रचतो व अनुभवतो आणि दुःखालाही सत्य मानतो, तसेच स्वर्गातही पृथ्वी-स्वभावाच्या शक्तीने तोच क्रम दिसतो. म्हणून या चारांखेरीज खरेच दुसरे काही पुरेसे नाही.

Verse 39

तस्मान्मंत्रैस्तपोभिर्व्रतनियमयुतैरौषधैर्योगयुक्ता धात्री रक्ता मनुष्यैर्नयविनययुतैर्धर्मविद्भिः क्रमेण । भूतानामादि देवो न हि भवति चलः संयुतो वै चतुर्णां तस्मादेवं प्रवक्ष्ये विधिमनुगदितं छायिकं यच्छिवाख्यम्

म्हणून मंत्र, तप, व्रत-नियम, औषध-साहाय्य आणि योगसाधना—सदाचार व विनयाने युक्त, धर्म जाणणाऱ्या मनुष्यांनी क्रमाने आचरल्यास—धात्रीशक्ती सम्यक् रीतीने अनुरक्त होते. सर्व भूतांचा आदिदेव शिव चंचल नाही; तो या चार उपायांनी संयुक्त रूपानेच उपास्य आहे. म्हणून आता परंपरेने सांगितलेली ‘छायिका’ नावाची, ‘शिव’ म्हणून ओळखली जाणारी विधी मी सांगतो।