Kāla-vañcana (Overcoming/Outwitting Time) and the Pañcabhūta Basis of the Body
या २६व्या अध्यायात उमा–शंकर संवादातून काल-ज्ञान आणि ‘काल-वंचन’ याचा अर्थ सांगितला आहे—विश्वनियम चुकवणे नव्हे, तर योगाने काळाच्या बंधनापलीकडे जाणे. उमा विचारतात की तत्त्वनिष्ठ योगी सर्वत्र व्यापलेल्या काळ-मृत्यूच्या निकटतेशी कसा संबंध ठेवावा. शंकर लोकहितार्थ संक्षेपाने सांगतात—देह पंचभौतिक आहे; आकाश सर्वव्यापी असून त्यात सर्वांचे लय होतो व त्यातून पुनः प्रकट होते—यातून अनित्यता व सातत्य यांचे संकेत मिळतात. भूतविचारातून स्थिरभाव, तप व मंत्रबलाने समर्थित उच्च ज्ञान उत्पन्न होते; घंटा, वीणा इत्यादी नाद-आकाशाचे प्रतीक ठरून साधनेतील अंतर्ध्वनी सूचित करतात. अखेरीस ‘काळावर विजय’ म्हणजे नश्वर देहाभिमानाचा त्याग करून आत्मज्ञानात व मुक्तीत स्थित होणे.
Shlokas
Verse 1
देव्युवाच । कथितं तु त्वया देव कालज्ञानं यथार्थतः । कालस्य वंचनं ब्रूहि यथा तत्त्वेन योगिनः
देवी म्हणाली—हे देव, तुम्ही काळाचे यथार्थ ज्ञान सांगितले. आता तत्त्वात स्थित योगी काळाला कसे वंचवून त्यापलीकडे जातात ते सांगा.
Verse 2
कालस्तु सन्निकृष्टो हि वर्तते सर्वजंतुषु । यथा चास्य न मृत्युश्च वंचते कालमागतम्
काळ खरोखर सर्व प्राण्यांच्या अगदी निकटच वावरतो; आणि ज्याचा नियत काळ येतो, त्याला मृत्यूसुद्धा टाळू शकत नाही, फसवूही शकत नाही.
Verse 3
तथा कथय मे देव प्रीतिं कृत्वा ममोपरि । योगिनां च हिताय त्वं ब्रूहि सर्वसुखप्रद
म्हणून हे देव, माझ्यावर प्रीती करून मला सांगा. योगिनांच्या हितासाठीही सर्व खरे सुख देणारा तो उपदेश आपण उच्चारा.
Verse 4
शंकर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि पृष्टोहं यत्त्वया शिवे । समासेन च सर्वेषां मानुषाणां हितार्थतः
शंकर म्हणाले—हे देवी, हे शिवे, ऐक. तू विचारलेले मी संक्षेपाने सर्व मानवांच्या हितासाठी सांगतो.
Verse 5
पृथिव्यापस्तथा तेजो वायुराकाशमेव च । एतेषां हि समायोगः शरीरं पांचभौतिकम्
पृथ्वी, आप, तेज, वायू आणि आकाश—या पाचांच्या संयोगाने देह पंचभौतिक होतो.
Verse 6
आकाशस्तु ततो व्यापी सर्वेषां सर्वगः स्थितः । आकाशे तु विलीयंते संभवंति पुनस्ततः
त्यानंतर आकाश हे सर्वव्यापी तत्त्व असून ते सर्वत्र व सर्वांमध्ये स्थित आहे. जीव आकाशात विलीन होतात आणि त्यातूनच पुन्हा उत्पन्न होतात.
Verse 7
वियोगे तु सदा कस्य स्वं धाम प्रतिपेदिरे । तस्या स्थिरता चास्ति सन्निपातस्य सुंदरि
वियोगात कोण सदा आपल्या धामात स्थिर राहू शकेल? हे सुंदरी, स्थिरता ही सन्निपात (मिलन) याची असते; वियोगाची नव्हे.
Verse 8
ज्ञानिनोऽपि तथा तत्र तपोमंत्रबलादपि । ते सर्वे सुविजानंति सर्वमेतन्न संशयः
तेथे ज्ञानीजनही तप व मंत्रबलाने हे सर्व स्पष्टपणे जाणतात; यात संशय नाही.
Verse 9
देव्युवाच । खं तेन यन्नश्यति घोररूपः कालः करालस्त्रिदिवैकनाथः । दग्धस्त्वया त्वं पुनरेव तुष्टः स्तोत्रै स्तुतः स्वां प्रकृतिं स लेभे
देवी म्हणाली—त्रैलोक्याचा एकमेव नाथ असा तो घोर, कराळ काळ; त्याच्यामुळे कोणती गोष्ट नष्ट होत नाही? तरीही तो तुझ्यामुळे दग्ध होऊन पुन्हा तुझ्या कृपेने प्रसन्न झाला; स्तोत्रांनी स्तुत झाल्यावर त्याने आपली स्वाभाविक प्रकृती पुनः प्राप्त केली।
Verse 10
त्वया स चोक्तः कथया जनानामदृष्टरूपः प्रचरिष्यसीति । दृष्टस्त्वया तत्र महाप्रभावः प्रभोर्वरात्ते पुनरुत्थितश्च
तू आपल्या कथेद्वारे लोकांना सांगितले होतेस—“तो अदृश्य रूपाने विचरेल.” पण तेथे तू त्या महाप्रभावीला पाहिलेस; आणि प्रभूच्या वरदानाने तो तुझ्यासाठी पुन्हा उभा राहिला।
Verse 11
तदद्य भोः काल इहास्थि किंचिन्निहन्यते येन वदस्व तन्मे । त्वं योगिवर्यः प्रभुरात्मतंत्रः परोपकारात्ततनुर्महेश
“हे काळा, आज येथे काय वध करण्याजोगे आहे, आणि कोणत्या उपायाने त्याचा नाश होईल—ते मला सांग. तू योग्यांतील श्रेष्ठ, आत्मतंत्र प्रभु महेश आहेस; तरीही परोपकारासाठी तू प्रकट देह धारण केली आहेस।”
Verse 12
शंकर उवाच । न हन्यते देववरैस्तु दैत्यैस्सयक्षरक्षोरगमानुषैश्च । ये योगिनो ध्यानपरास्सदेहा भवंति ते घ्नंति सुखेन कालम्
शंकर म्हणाले—जे योगी देहात राहूनही सदैव ध्याननिष्ठ असतात, त्यांना देवश्रेष्ठ, दैत्य, यक्ष-राक्षस, नाग किंवा मनुष्य कोणीही मारू शकत नाही; ते सहजपणे काळालाही जिंकतात।
Verse 13
सनत्कुमार उवाच । एतच्छ्रुत्वा त्रिभुवनगुरोः प्राह गौरी विहस्य सत्यं त्वं मे वद कथमसौ हन्यते येन कालः । शम्भुस्तामाह सद्यो हि मकरवदने योगिनो ये क्षिपंति कालव्यालं सकलमनघास्तच्छृणुष्वैकचित्ता
सनत्कुमार म्हणाले—त्रिभुवनगुरूंचे वचन ऐकून गौरी हसत म्हणाल्या, “खरे सांगा—काळ कोणत्या उपायाने मारला जातो?” तेव्हा शंभू तत्क्षणी म्हणाले, “हे निष्पापे, एकाग्रचित्ताने ऐक; योगी शीघ्रच संपूर्ण काळरूपी सर्पाला ‘मकरमुखी’ (सर्वग्रासी) अवस्थेत टाकतात।”
Verse 14
शङ्कर उवाच । पंचभूतात्मको देहस्सदायुक्तस्तु तद्गुणैः । उत्पाद्यते वरारोहे तद्विलीनो हि पार्थिवः
शंकर म्हणाले—हे वरारोहे, हा देह पंचमहाभूतांचा असून सदैव त्यांच्या गुणांशी संयुक्त असतो. तो पृथ्वी-तत्त्वापासून उत्पन्न होतो आणि शेवटी त्यातच विलीन होतो।
Verse 15
आकाशाज्जायते वायुर्वायोस्तेजश्च जायते । तेजसोऽम्बु विनिर्द्दिष्टं तस्माद्धि पृथिवी भवेत्
आकाशातून वायू उत्पन्न होतो, वायूपासून तेज (अग्नी) उत्पन्न होते. तेजापासून जल उत्पन्न होते असे सांगितले आहे; आणि त्यातूनच पृथ्वी निर्माण होते।
Verse 16
पृथिव्यादीनि भूतानि गच्छंति क्रमशः परम् । धरा पंचगुणा प्रोक्ता ह्यापश्चैव चतुर्गुणाः
पृथ्वी इत्यादी भूतें क्रमशः पर तत्त्वाकडे जातात. धरा पंचगुणयुक्त सांगितली आहे आणि आप (जल) चतुर्गुणयुक्त म्हटले आहे.
Verse 17
त्रिगुणं च तथा तेजो वायुर्द्विगुण एव च । शब्दैकगुणमाकाशं पृथिव्यादिषु कीर्तितम्
पृथ्वीपासून आरंभ होणाऱ्या भूततत्त्वांच्या उपदेशात असे सांगितले आहे की अग्नी त्रिगुणी, वायू द्विगुणी, आणि आकाश एकमेव गुण—शब्द—असलेले आहे।
Verse 18
शब्दस्स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च पंचमः । विजहाति गुणं स्वं स्वं तदा भूतं विपद्यते
शब्द, स्पर्श, रूप, रस आणि पाचवा गंध—जेव्हा प्रत्येक भूत आपापला गुण सोडते, तेव्हा ते भूत ढासळून लयास जाते; परंतु पति—शिव—परात्पर आधाररूपाने स्थित राहतात।
Verse 19
तदा गुणं विगृह्णाति प्रादुर्भूतं तदुच्यते । एवं जानीहि देवेशि पंचभूतानि तत्त्वतः
तेव्हा ते भूत एक विशिष्ट गुण धारण करते; त्यालाच ‘प्रादुर्भूत’ म्हणजे प्रकट झाले असे म्हणतात। हे देवेशी, अशा रीतीने पंचमहाभूतांना तत्त्वतः जाण।
Verse 20
तस्माद्धि योगिना नित्यं स्वस्वकालेंऽशजा गुणाः । चिंतनीयाः प्रयत्नेन देवि कालजिगीषुणा
म्हणून, हे देवि, काळ जिंकू इच्छिणाऱ्या योग्याने दररोज प्रयत्नपूर्वक, आपल्या-आपल्या काळाच्या अंशातून उत्पन्न होणाऱ्या गुणांचे चिंतन करावे।
Verse 22
शङ्कर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि योगिनां हितकाम्यया । परज्ञानप्रकथनं न देयं यस्य कस्यचित्
शंकर म्हणाले—हे देवि, ऐक; योगींच्या हितासाठी मी सांगतो. परंतु परमज्ञानाचे कथन कोणालाही तसेच देऊ नये.
Verse 23
श्रद्दधानाय दातव्यं भक्तियुक्ताय धीमते । अनास्तिकाय शुद्धाय धर्मनित्याय भामिनि
हे भामिनि, हे श्रद्धावान, भक्तियुक्त व विवेकी यालाच हे द्यावे—जो नास्तिकतारहित, आचरणशुद्ध आणि धर्मनिष्ठ असतो.
Verse 24
सुश्वासेन सुशय्यायां योगं युंजीत योगवित् । दीपं विनांधकारे तु प्रजाः सुप्तेषु धारयेत्
योग जाणणाऱ्याने सुश्वासाने उत्तम शय्येवर योगसाधना करावी। आणि दीपाविना अंधारात, प्राणी झोपले असता, त्यांचे धारण व रक्षण करावे।
Verse 25
तर्जन्या पिहितौ कर्णौ पीडयित्वा मुहूर्त्तकम् । तस्मात्संश्रूयते शब्दस्तुदन्वह्निसमुद्भवः
तर्जनीने दोन्ही कान बंद करून क्षणभर दाबल्यावर, मग एक नाद स्पष्ट ऐकू येतो—जणू अग्नीतून उठलेला तीक्ष्ण स्वर—जो मनाला शिवाकडे अंतर्मुख करतो।
Verse 26
इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां कालवंचनवर्णनं नाम षड्विंशोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणाच्या पाचव्या उमा-संहितेत ‘कालवंचनवर्णन’ नावाचा सव्वीसावा अध्याय समाप्त झाला।
Verse 27
यश्चोपलक्षयेन्नित्यैराकारं घटिकाद्वयम् । जित्वा मृत्युं तथा कामं स्वेच्छया पर्य्यटेदिह
जो नित्य अभ्यासाने काळाचा सूक्ष्म ‘आकार’ दोन घटिका इतकाही जाणतो, तो मृत्यु व काम जिंकून याच लोकी स्वेच्छेने मुक्तपणे संचार करतो।
Verse 28
सर्वज्ञस्सर्वदर्शी च सर्वसिद्धिमवाप्नुयात् । यथा नदति खेऽब्दो हि प्रावृडद्भिस्सुसंयतः
तो सर्वज्ञ व सर्वदर्शी होतो आणि सर्व सिद्धी प्राप्त करतो. जसा पावसाळ्याच्या जलाने सुसंयत मेघ आकाशात गर्जतो, तसा संयमी साधक अंतर्निग्रहातून जन्मलेले तेज प्रकट करतो.
Verse 29
तं श्रुत्वा मुच्यते योगी सद्यः संसारबन्धनात् । ततस्स योगिभिर्न्नित्यं सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरो भवेत्
तो (शिवाचा परम उपदेश) ऐकून योगी तत्क्षणी संसारबंधनातून मुक्त होतो. त्यानंतर तो योगींमध्ये नित्य सूक्ष्माहूनही सूक्ष्मतर होत, अंतर्मुख साक्षात्कारात अधिकाधिक परिशुद्ध होतो.
Verse 30
एष ते कथितो देवि शब्दब्रह्मविधिक्रमः । पलालमिव धान्यार्थी त्यजेद्बन्धमशेषतः
हे देवी, शब्दब्रह्माची साधना-विधी व क्रम तुला सांगितला. जसा धान्याचा इच्छुक कोंडा टाकून देतो, तसा सर्व बंधनांचा पूर्ण त्याग करावा।
Verse 31
शब्दब्रह्मत्विदं प्राप्य ये केचिदन्यकांक्षिणः । घ्नंति ते मुष्टिनाकाशं कामयंते क्षुधां तृषाम्
शब्दब्रह्माची ही अवस्था मिळूनही जे दुसरे काही इच्छितात, ते मुठीने रिकाम्या आकाशावर घाव घालणाऱ्यासारखे; शेवटी भूक-तहानच मागतात।
Verse 32
ज्ञात्वा परमिदं ब्रह्म सुखदं मुक्तिकारणम् । अवाह्यमक्षरं चैव सर्वोपाधिविवर्जितम्
हे परम ब्रह्म जाणून—जे सुखद व मुक्तीचे कारण आहे—ज्ञानी त्याला अवाह्य, अक्षर आणि सर्व उपाधिरहित तत्त्व मानतात।
Verse 33
मोहिताः कालपाशेन मृत्युपाशवशंगताः । शब्दब्रह्म न जानंति पापिनस्ते कुबुद्धयः
काळाच्या पाशाने मोहित व मृत्यूच्या फासाच्या अधीन झालेले ते पापी, कुबुद्धी लोक शब्दब्रह्म जाणत नाहीत।
Verse 34
तावद्भवंति संसारे यावद्धाम न विंदते । विदिते तु परे तत्त्वे मुच्यते जन्मबन्धनात्
जोपर्यंत शिवाचे परम धाम प्राप्त होत नाही, तोपर्यंत जीव संसारात भटकत राहतो। परंतु परतत्त्वाचे यथार्थ ज्ञान झाले की तो जन्मबंधनातून मुक्त होतो।
Verse 35
निद्रालस्यं महा विघ्नं जित्वा शत्रुं प्रयत्नतः । सुखासने स्थितो नित्यं शब्दब्रह्माभ्यसन्निति
निद्रा व आळस रूपी महान विघ्न-शत्रूला प्रयत्नाने जिंकून, साधकाने नेहमी सुखासनात बसून निरंतर शब्द-ब्रह्माचा अभ्यास करावा।
Verse 36
शतवृद्धः पुमांल्लब्ध्वा यावदायुस्समभ्यसेत् । मृत्युञ्जयवपुस्तम्भ आरोग्यं वायुवर्द्धनम्
शंभर वर्षांचा वृद्ध पुरुषही हे साधन मिळाल्यावर आयुष्यभर याचा अभ्यास करावा. यामुळे मृत्युञ्जय-स्वरूपाचा आधार व स्थैर्य मिळते, आरोग्य लाभते आणि प्राणवायू वाढतो।
Verse 37
प्रत्ययो दृश्यते वृद्धे किं पुनस्तरुणे जने । न चोंकारो न मन्त्रोपि नैव बीजं न चाक्षरम्
वृद्धातही अशी दृढ प्रतीती दिसते, तर तरुणात ती किती अधिक असेल! कारण या परम अनुभूतीत ना ओंकार आहे, ना मंत्र—ना बीजाक्षर, ना कोणतेही अक्षर।
Verse 38
अनाहतमनुच्चार्य्यं शब्दब्रह्म शिवं परम् । ध्यायन्ते देवि सततं सुधिया यत्नतः प्रिये
हे देवि प्रिये, सुधीजन प्रयत्नपूर्वक सदैव परम शिवाचे ध्यान करतात—जो अनाहत नाद, अनुच्चार्य तत्त्व आणि शब्द-ब्रह्म आहेत।
Verse 39
तस्माच्छब्दा नव प्रोक्ताः प्राणविद्भिस्तु लक्षिताः । तान्प्रवक्ष्यामि यत्नेन नादसिद्धिमनुक्रमात्
म्हणून प्राणविदांनी नऊ शब्द सांगून त्यांची लक्षणे निश्चित केली आहेत। नाद-सिद्धीच्या उपाय रूपाने ते मी क्रमाने यत्नपूर्वक सांगतो।
Verse 40
दुन्दुभिं ७ शंखशब्दं ८ तु नवमं मेघगर्जितम् ९
सातवा दुंदुभीचा निनाद उठला, आठवा शंखध्वनी, आणि नववा मेघांचा घोर गर्जन प्रकट झाला।
Verse 41
नव शब्दान्परित्यज्य तुंकारं तु समभ्यसेत् । ध्यायन्नेवं सदा योगी पुण्यैः पापैर्न लिप्यते
नऊ अन्य शब्द सोडून केवळ ‘तुं’काराचा अभ्यास करावा। असे सतत ध्यान करणारा योगी पुण्य-पापांनी लिप्त होत नाही।
Verse 42
न शृणोति यदा शृण्वन्योगाभ्यासेन देविके । म्रियतेभ्यसमानस्तु योगी तिष्ठेद्दिवानिशम्
हे देवि! योगाभ्यासाने जेव्हा योगी, शब्द असूनही, ऐकत नाही—तेव्हा तो मरणधर्म्यांहून भिन्न होऊन दिवसरात्र स्थिर समाधीत राहो।
Verse 44
तस्मादुत्पद्यते शब्दो मृ त्सप्तभिर्दिनैः । स वै नवविधो देवि तं ब्रवीमि यथार्थतः । प्रथमं नदते घोषमात्मशुद्धिकरं परम् । सर्वव्याधिहरं नादं वश्याकर्षणमुत्तमम्
म्हणून हे देवि! त्या मृत्तिकेतून सात दिवसांत शब्द उत्पन्न होतो. हे देवि, तो शब्द नऊ प्रकारचा आहे; मी तो यथार्थ सांगतो. प्रथम तो ‘घोष’ रूपाने निनादतो—आत्मशुद्धी करणारा परम; तो नाद सर्व व्याधी हरतो आणि कल्याणकारी वश्य-आकर्षणासाठी उत्तम आहे।
Verse 45
द्वितीयं नादते कांस्यस्तम्भयेत्प्राणिनां गतिम् । विषभूतग्रहान्सर्वान्बध्नीयान्नात्र संशयः
द्वितीय: तो कांस्यघंटेच्या निनादासारखा नादतो आणि प्राण्यांची गती स्तंभित करतो। तो सर्व विषप्रभाव, भूत व ग्रहपीडा बांधून आवरतो—यात संशय नाही।
Verse 46
तृतीयं नादते शृंगमभिचारि नियोजयेत् । विद्विडुच्चाटने शत्रोर्मारणे च प्रयोजयेत्
तिसरे, नाद करणारे शिंग अभिचारकर्मात नियोजावे—शत्रूच्या विद्वेष-उच्चाटनात व मरणकर्मातही ते वापरावे॥
Verse 47
घंटानादं चतुर्थ तु वदते परमेश्वरः । आकर्षस्सर्वदेवानां किं पुनर्मानुषा भुवि
चौथा नाद म्हणून परमेश्वर घंटानाद सांगतो। तो सर्व देवांनाही आकर्षित करतो; मग पृथ्वीवरील मनुष्यांचे तर काय सांगावे॥
Verse 48
यक्षगन्धर्वकन्याश्च तस्याकृष्टा ददंति हि । यथेप्सितां महासिद्धिं योगिने कामतोऽपि वा
यक्ष-गंधर्वांच्या कन्याही त्याच्याकडे आकृष्ट होऊन त्या योग्यास इच्छित महासिद्धी देतात—त्याच्या इच्छेनुसार, भोगातही॥
Verse 49
वीणा तु पंचमो नादः श्रूयते योगिभिस्सदा । तस्मादुत्पद्यते देवि दूरादर्शनमेव हि
वीणेच्या स्वरासारखा पाचवा अंतर्नाद योगी सदैव ऐकतात. हे देवी, त्या नादापासून निश्चयाने दूरदर्शनाची शक्ती उत्पन्न होते.
Verse 50
ध्यायतो वंशनादं तु सर्वतत्त्वं प्रजायते । दुन्दुभिं ध्यायमानस्तु जरामृत्युविवर्जितः
वंशीच्या नादाचे ध्यान केल्याने सर्व तत्त्वांचे ज्ञान उत्पन्न होते. पण दुंदुभी (नगारा) नादाचे ध्यान करणारा जरा व मृत्यूपासून मुक्त होतो.
Verse 51
शंखशब्देन देवेशि कामरूपं प्रपद्यते । योगिनो मेघनादेन न विपत्संगमो भवेत्
हे देवेशि, शंखनादाने इच्छित रूप धारण करण्याची शक्ति प्राप्त होते; आणि मेघनादासारख्या गंभीर नादाने योग्यास विपत्तीचा संग होत नाही.
Verse 52
यश्चैकमनसा नित्यं तुंकारं ब्रह्मरूपिणम् । किमसाध्यं न तस्यापि यथामति वरानने
हे वरानने, जो एकचित्ताने नित्य ‘तुं’—ब्रह्मस्वरूप अक्षर—याचे चिंतन करतो, त्याच्यासाठी काय असाध्य आहे? यथामती सर्व सिद्ध होते.
Verse 53
सर्वज्ञस्सर्वदर्शी च कामरूपी व्रजत्यसौ । न विकारैः प्रयुज्येत शिव एव न संशयः
तो सर्वज्ञ व सर्वदर्शी आहे; इच्छेनुसार रूप धारण करून सर्वत्र संचार करतो. तरीही विकारांनी कधी बांधला जात नाही—निःसंशय तोच शिव आहे.
Verse 54
एतत्ते परमेशानि शब्दब्रह्मस्वरूपकम् । नवधा सर्वमाख्यातं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि
हे परमेशानी! शब्दब्रह्मस्वरूप हा उपदेश तुला नऊ विभागांत पूर्णपणे सांगितला आहे. आता आणखी काय ऐकावयास इच्छितेस?
Frequently Asked Questions
The chapter argues that while kāla is universally proximate to all beings and cannot be avoided at the level of embodied existence, the yogin ‘outwits’ time by shifting identity from the perishable pañcabhūta-composite to realized knowledge and steadiness grounded in tattva.
Ākāśa functions as the subtlest element marking pervasion and the field of dissolution/re-emergence; sound-signs (ghaṇṭā, vīṇā, etc.) cue the nāda–ākāśa relationship, suggesting inner resonance as a contemplative support for stabilizing awareness beyond temporal flux.
Rather than a distinct iconographic avatāra, the chapter foregrounds Śiva as Śaṅkara the teacher of tattva and yoga, and Devī as the philosophical interrogator (Umā) whose questioning frames the doctrine of time, embodiment, and liberation.