Dehāśucitā-vicāraḥ (Inquiry into the Impurity of the Body)
या अध्यायात सनत्कुमार व्यासांना देहाची स्वाभाविक अशुचिता सांगून वैराग्याची आवश्यकता प्रतिपादित करतात. देहाची उत्पत्ती शुक्र-शोणितापासून असून तो सतत विष्ठा-मूत्र, कफ, मल इत्यादींशी संलग्न असतो. ‘बाहेरून स्वच्छ पण आतून मलिन पात्र’ अशा उपमांनी बाह्य स्नान-शौचाने देह मूळतः शुद्ध होत नाही हे स्पष्ट केले आहे. देहस्पर्शाने अत्यंत पावन द्रव्ये व विधीही शुद्धता गमावतात—म्हणून कर्मकांडातील शुचिता सापेक्ष व साधनरूप, तर खरी शुद्धता शिवतत्त्वाभिमुख आत्मदृष्टीत आहे. हा उपदेश देहाभिमान दूर करून अंतःशुद्धी, विवेक आणि स्थिर शैव-साधनेत प्रवृत्त करतो.
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । शृणु व्यास महाबुद्धे देहस्याशुचितां मुने । महत्त्वं च स्वभावस्य समासात्कथयाम्यहम्
सनत्कुमार म्हणाले—हे महाबुद्धी व्यास, हे मुने, ऐक. मी तुला देहाची अशुचिता आणि स्वभावाचे महान महत्त्व संक्षेपाने सांगतो.
Verse 2
शुक्रशोणितसंयोगाद्देहस्संजायते यतः । नित्यं विण्मूत्रसंपूर्णस्तेनायमशुचिस्स्मृतः
हा देह शुक्र व शोणित यांच्या संयोगातून उत्पन्न होतो आणि तो नित्य विष्ठा-मूत्राने परिपूर्ण असतो; म्हणून तो अशुचि मानला आहे. शैव-ज्ञानाच्या दृष्टीने ही जाणीव वैराग्य निर्माण करते, नश्वर देहाची आसक्ती दूर करून साधकाला मोक्षदाता शुद्ध पति भगवान शिवांकडे वळवते.
Verse 3
यथांतर्विष्ठया पूर्णश्शुचिमान्न बहिर्घटः । शोध्यमानो हि देहोऽयं तेनायमशुचिस्ततः
जसा बाहेरून स्वच्छ दिसणारा घडा आतून विष्ठेने भरलेला असेल तर तो शुचि नसतो, तसाच हा देह—जो वारंवार शुद्ध करावा लागतो—स्वभावतः अशुचि आहे.
Verse 4
संप्राप्यातिपवित्राणि पंचगव्यहवींषि चा । अशुचित्वं क्षणाद्यांति किमन्यदशुचिस्ततः
परम पवित्र करणारे पदार्थ—जसे पंचगव्य व हवनातील पवित्र आहुती—यांच्या संपर्काने अशुचिता क्षणात नष्ट होते; मग त्यानंतर दुसरी कोणती अशुचिता उरते?
Verse 5
हृद्यान्यप्यन्नपानानि यं प्राप्य सुरभीणि च । अशुचित्वं प्रयांत्याशु किमन्यदशुचिस्ततः
हृद्य अन्नपान व सुगंधी द्रव्येही त्याला स्पर्श होताच शीघ्र अशुचि होतात. मग तो अशुचि आहे याचा आणखी कोणता पुरावा हवा?
Verse 6
हे जनाः किन्न पश्यंति यन्निर्याति दिनेदिने । स्वदेहात्कश्मलं पूतिस्तदाधारः कथं शुचिः
हे जनहो, दिवसेंदिवस देहातून काय बाहेर पडते ते तुम्ही का पाहत नाही? स्वतःच्या शरीरातून मलिनता व दुर्गंध सतत निघते; मग त्याचा आधार हा देह कसा शुचि म्हणावा?
Verse 7
देहस्संशोध्यमानोऽपि पंचगव्यकुशांबुभिः । घृष्यमाण इवांगारो निर्मलत्वं न गच्छति
देह पंचगव्य व कुशजलाने शुद्ध केला तरी तो खऱ्या निर्मळतेला पोहोचत नाही—जसा अंगार घासला तरी निष्कलंक होत नाही.
Verse 8
स्रोतांसि यस्य सततं प्रभवंति गिरेरिव । कफमूत्रपुरीषाद्यैस्स देहश्शुध्यते कथम्
ज्या देहातून पर्वताच्या झऱ्यासारखे सतत प्रवाह निघतात—कफ, मूत्र, पुरीष इत्यादी—तो देह कसा शुद्ध होईल?
Verse 9
सर्वाशुचिनिधानस्य शरीरस्य न विद्यते । शुचिरेकः प्रदेशोऽपि विण्मूत्रस्य दृतेरिव
हा देह सर्व अशुचीचा निधी आहे; यात खरोखर शुद्ध असा एकही प्रदेश नाही—जसा विष्ठा-मूत्राने भरलेला कातडीचा पिशवी.
Verse 10
सृष्ट्वात्मदेहस्रोतांसि मृत्तोयैः शोध्यते करः । तथाप्यशुचिभांडस्य न विभ्रश्यति किं करः
देहातील मार्ग-छिद्रे निर्माण करून हात माती-पाण्याने धुतला तरी, अशुचि भांड्याला स्पर्श झाल्यास हाताला मलिनता चिकटत नाही काय?
Verse 11
कायस्सुगंधधूपाद्यैर्य न्नेनापि सुसंस्कृतः । न जहाति स्वभावं स श्वपुच्छमिव नामितम्
सुगंध, धूप इत्यादींनी कितीही यत्नाने संस्कारित केले तरी देह आपला स्वभाव सोडत नाही—जशी दाबून सरळ केलेली कुत्र्याची शेपटी तशी राहत नाही।
Verse 12
यथा जात्यैव कृष्णोर्थः शुक्लस्स्यान्न ह्युपायतः । संशोद्ध्यमानापि तथा भवेन्मूर्तिर्न निर्मला
जशी वस्तू स्वभावतः काळी असते ती कोणत्याही उपायाने पांढरी होत नाही; तसेच जी मूर्ती स्वभावतः अशुद्ध आहे ती वारंवार शुद्ध केली तरी निर्मळ होत नाही।
Verse 13
जिघ्रन्नपि स्वदुर्गंधं पश्यन्नपि स्वकं मलम् । न विरज्येत लोकोऽयं पीडयन्नपि नासिकाम्
स्वतःची दुर्गंध वास घेत असूनही, स्वतःचा मल पाहत असूनही—जो नाकाला पीडा देतो—हा लोक वैराग्य धरीत नाही; देहमोहाचे बंधन असेच आहे।
Verse 14
अहो मोहस्य माहात्म्यं येनेदं छादितं जगत् । शीघ्रं पश्यन्स्वकं दोषं कायस्य न विरज्यते
अहो, मोहाचे किती माहात्म्य! त्याने हे सारे जग झाकले आहे. स्वतःचा दोष पटकन दिसला तरी देहाविषयी त्वरित वैराग्य येत नाही.
Verse 15
स्वदेहस्य विगंधेन न विरज्येत यो नरः । विरागकारणं तस्य किमेतदुपदिश्यते
जो मनुष्य आपल्या देहाची दुर्गंधी व अशुचिता पाहूनही विरक्त होत नाही, त्याला उपदेशाने वैराग्याचे कोणते कारण सांगावे?
Verse 16
सर्वस्यैव जगन्मध्ये देह एवाशुचिर्भवेत् । तन्मलावयवस्पर्शाच्छुचिरप्यशुचिर्भवेत्
या जगात सर्वांसाठी देहच खरोखर अशुचि आहे; देहाच्या मलिन अवयवांचा व स्रावांचा स्पर्श झाला की शुचि असलेलाही अशुचि होतो.
Verse 17
गंधलेपापनोदार्थ शौचं देहस्य कीर्तितम् । द्वयस्यापगमाच्छुद्धिश्शुद्धस्पर्शाद्विशुध्यति
देहाचे शौच असे सांगितले आहे की जे दुर्गंध व मलिन लेप दूर करते. ही दोन्ही नाहीशी झाली की शुद्धी होते; आणि शुद्धाच्या स्पर्शाने मनुष्य पूर्णतः विशुद्ध होतो.
Verse 18
गंगातोयेन सर्वेण मृद्भारैः पर्वतोपमैः । आमृत्योराचरेच्छौचं भावदुष्टो न शुध्यति
समस्त गंगाजलाने स्नान केले आणि पर्वतासारख्या मातीच्या ढिगांनी अंगाला लेप केला, तसेच मृत्यूपर्यंत बाह्य शौच करत राहिला—तरीही ज्याचा भाव दूषित आहे तो शुद्ध होत नाही.
Verse 19
तीर्थस्नानैस्तपोभिर्वा दुष्टात्मा नैव शुध्यति । श्वदृतिः क्षालिता तीर्थे किं शुद्धिमधिगच्छति
तीर्थस्नानांनी किंवा तपानेही दुष्टात्मा कधीच शुद्ध होत नाही. तीर्थात कुत्र्याची कातडी धुतली तर तिला कोणती शुद्धी मिळते?
Verse 20
अंतर्भावप्रदुष्टस्य विशतोऽपि हुताशनम् । न स्वर्गो नापवर्गश्च देहनिर्दहनं परम्
ज्याचा अंतर्भाव दूषित आहे, त्याने पवित्र अग्नीत प्रवेश केला तरी ना स्वर्ग मिळतो ना मोक्ष; ते केवळ परम दहन—देहाचा नाश—घडवते.
Verse 21
सर्वेण गांगेन जलेन सम्यङ् मृत्पर्वतेनाप्यथ भावदुष्टः । आजन्मनः स्नानपरो मनुष्यो न शुध्यतीत्येव वयं वदामः
आम्ही असे सांगतो की ज्याचा भाव दूषित आहे तो शुद्ध होत नाही—तो समस्त गंगाजलाने विधिपूर्वक स्नान करो, पवित्र पर्वतांची शुद्ध मातीही वापरो, आणि जन्मापासून स्नानपरायण राहो तरीही नाही.
Verse 22
प्रज्वाल्य वह्निं घृततैलसिक्तं प्रदक्षिणावर्तशिखं महांतम् । प्रविश्य दग्धस्त्वपि भावदुष्टो न धर्ममाप्नोति फलं न चान्यत
घृत-तेलाने सिक्त, प्रदक्षिणावर्त शुभ शिखांनी युक्त अशी महान अग्नी प्रज्वलित करून त्यात प्रवेश करून जळूनही गेला, तरी भाव दुष्ट असेल तर न धर्म मिळतो, न कोणतेही आध्यात्मिक फळ।
Verse 23
इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां संसारचिकित्सायां देहा शुचित्वबाल्याद्यवस्थादुःखवर्णनं नाम त्रयोविंशोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणाच्या पाचव्या ग्रंथातील उमा-संहितेच्या ‘संसार-चिकित्सा’ प्रकरणात ‘देहाची शुचिता-अशुचिता व बाल्यादी अवस्थांतील दुःखवर्णन’ नावाचा तेवीसावा अध्याय समाप्त झाला।
Verse 24
भावशुद्धिः परं शौचं प्रमाणे सर्वकर्मसु । अन्यथाऽऽलिंग्यते कांता भावेन दुहितान्यथा
भावशुद्धी हेच परम शौच; सर्व कर्मांत तेच खरे प्रमाण आहे. अन्यथा भावदोषाने कोणी कांतेला दुहितेसारखी, किंवा दुहितेला कांतेसारखी समजून आलिंगन करील।
Verse 25
मनसो भिद्यते वृत्तिरभिन्नेष्वपि वस्तुषु । अन्यथैव सुतं नारी चिन्तयत्यन्यथा पतिम्
वस्तू अभिन्न असली तरी मनाची वृत्ती भिन्न होते. म्हणून स्त्री पुत्राचा विचार एका प्रकारे, आणि पतीचा विचार दुसऱ्या प्रकारे करते।
Verse 26
पश्यध्वमस्य भावस्य महाभाग्यमशेषतः । परिष्वक्तोपि यन्नार्य्या भावहीनं न कामयेत्
या भावाचे महाभाग्य सर्वथा पाहा; आलिंगनात असली तरी स्त्री भावहीन पुरुषाची इच्छा करीत नाही—इतका आवश्यक खरा भाव।
Verse 27
नाद्याद्विविधमन्नाद्यं भक्ष्याणि सुरभीणि च । यदि चिंतां समाधत्ते चित्ते कामादिषु त्रिषु
चित्त कामादी तीन दोषांच्या चिंतेत गुंतले असेल, तर दोन प्रकारचे अन्न तसेच सुगंधी रुचकर भक्ष्य-भोज्य सेवन करू नये।
Verse 28
गृह्यते तेन भावेन नरो भावाद्विमुच्यते । भावतश्शुचि शुद्धात्मा स्वर्गं मोक्षं च विंदति
मनुष्य ज्या भावाला धरतो त्याच भावाने बांधला जातो आणि त्याच भावाने मुक्तही होतो; शुद्ध भावाने अंतःकरण निर्मळ होऊन स्वर्ग व मोक्ष दोन्ही मिळतात।
Verse 29
भावेनैकात्मशुद्धात्मा दहञ्जुह्वन्स्तुवन्मृतः । ज्ञानावाप्तेरवाप्याशु लोकान्सुबहुयाजिनाम्
भावाने एकाग्र व अंतःशुद्ध होऊन तो होमात अर्पण करतो, आहुती देतो आणि शिवाची स्तुती करतो; मृत्यूनंतरही तो शीघ्र ज्ञानप्राप्तीचे ध्येय साधून बहुयज्ञ करणाऱ्यांचे उत्तम लोक प्राप्त करतो।
Verse 30
ज्ञानामलांभसा पुंसां सद्वैराग्यमृदा पुनः । अविद्यारागविण्मूत्रलेपगंधविशोधनम्
देहधारी पुरुषांसाठी सत्यज्ञानाचे निर्मळ जल आणि पुन्हा दृढ वैराग्याची शुद्ध करणारी मृदा—अविद्या व रागरूपी मल-मूत्राचा लेप व दुर्गंधी धुऊन टाकते।
Verse 31
एवमेतच्छरीरं हि निसर्गादशुचि स्मृतम् । त्वङ्मात्रसारं निःसारं कदलीसारसन्निभम्
अशा रीतीने हे शरीर स्वभावतःच अशुचि मानले गेले आहे। याचा सार फक्त त्वचेसारखा भासतो, प्रत्यक्षात निःसार आहे, आणि केळीच्या खोडातील गरासारखा आहे।
Verse 32
ज्ञात्वैवं दोषवद्देहं यः प्राज्ञश्शिथिलो भवेत् । देह भोगोद्भवाद्भावाच्छमचित्तः प्रसन्नधीः
असा दोषयुक्त देह जाणून जो प्राज्ञ आहे तो आसक्तीपासून शिथिल होतो। देहभोगातूनच भाव उत्पन्न होतात हे पाहून तो शमचित्त व प्रसन्नबुद्धी होतो।
Verse 33
सोऽतिक्रामति संसारं जीवन्मुक्तः प्रजायते । संसारं कदलीसारदृढग्राह्यवतिष्ठते
तो संसार ओलांडतो आणि देहात असतानाच मुक्त होतो. त्याच्यासाठी संसार केळीच्या खोडातील गरासारखा—दृढ भासला तरी सारहीन—ग्रहणयोग्यसा उभा राहतो.
Verse 34
एवमेतन्महाकष्टं जन्म दुःखं प्रकीर्तितम् । पुंसामज्ञानदोषेण नानाकार्मवशेन च
अशा रीतीने ‘जन्म’ हे महाकष्टदायक दुःख म्हणून सांगितले आहे. देहधारी पुरुषांना अज्ञानदोषामुळे आणि नानाविध कर्मांच्या अधीनतेमुळे ते प्राप्त होते.
Verse 35
श्लोकार्धेन तु वक्ष्यामि यदुक्तं ग्रन्थकोटिभिः । ममेति परमं दुःखं न ममेति परं सुखम्
कोट्यवधी ग्रंथांनी जे सांगितले आहे ते मी अर्ध्या श्लोकात सांगतो—‘माझे’ ही भावना परम दुःख, आणि ‘माझे नाही’ ही भावना परम सुख आहे.
Verse 36
बहवोपीह राजानः परं लोक मितो गताः । निर्ममत्वसमेतास्तु बद्धाश्शतसहस्रशः
येथे अनेक राजेही परलोकास गेले; तरीही निर्ममत्वयुक्त असूनसुद्धा ते शतसहस्रांनी बंधनातच राहतात।
Verse 37
गर्भस्थस्य स्मृतिर्यासीत्सा च तस्य प्रणश्यति । संमूर्छितेन दुःखेन योनियन्त्रनिपीडनात्
गर्भात असताना जी स्मृती होती तीही नष्ट होते; कारण योनियंत्राच्या संकुचन-दाबाने तीव्र दुःखात तो मूर्च्छित होतो।
Verse 38
बाह्येन वायुना वास्य मोहसङ्गेन देहिनः । स्पृष्टमात्रेण घोरेण ज्वरस्समुपजायते
देहिनाचा प्राणवायू बाह्य वाऱ्याने विचलित होऊन मोहसंगात गुंततो; आणि त्या घोर स्पर्शमात्राने ज्वर उत्पन्न होतो।
Verse 39
तेन ज्वारेण महता सम्मोहश्च प्रजायते । सम्मूढस्य स्मृतिभ्रंशश्शीघ्रं संजायते पुनः
त्या महान ज्वरामुळे मोह उत्पन्न होतो; आणि मोहग्रस्ताचा स्मृतिभ्रंश लवकरच पुन्हा पुन्हा होतो।
Verse 40
स्मृतिभ्रंशात्ततस्तस्य स्मृतिर्न्नोऽपूर्वकर्मणः । रतिः संजायते तूर्णं जन्तोस्तत्रैव जन्मनि
मग स्मृतिभ्रंशामुळे त्याला पूर्वकर्मांची स्मृती होत नाही; पण त्याच जन्मात जीवाला रती व आसक्ती त्वरेने उत्पन्न होते।
Verse 41
रक्तो मूढश्च लोकोऽयं न कार्य्ये सम्प्रवर्तते । न चात्मानं विजानाति न परं न च दैवतम्
हा लोक रागाने बांधलेला व मोहग्रस्त असल्याने कर्तव्यकर्मात योग्य रीतीने प्रवृत्त होत नाही. तो ना आत्मस्वरूप जाणतो, ना परमतत्त्व, ना दैवत.
Verse 42
न शृणोति परं श्रेयस्सति कर्णेऽपि सन्मुने । न पश्यति परं श्रेयस्सति चक्षुषि तत्क्षमे
हे सत्मुने! कान असूनही तो परम श्रेय ऐकत नाही; आणि समर्थ डोळे असूनही तो ते परम श्रेय पाहात नाही.
Verse 43
समे पथि शनैर्गच्छन् स्खलतीव पदेपदे । सत्यां बुद्धौ न जानाति बोध्यमानो बुधैरपि
सम मार्गावर हळूहळू चालत असतानाही तो जणू प्रत्येक पावलावर ठेचकाळतो. बुधांनी समजावून सांगितले तरी, बुद्धी स्थिर नसल्याने तो सत्य ओळखत नाही.
Verse 44
संसारे क्लिश्यते तेन गर्भलोभवशानुगः । गर्भस्मृतेन पापेन समुज्झितमतिः पुमान्
म्हणून संसारात तो पुरुष क्लेश भोगतो, जो गर्भ-लोभाच्या वशाने चालतो. गर्भ-स्मृतीरूपी पापामुळे त्याची मती दूर होते आणि तो मोहग्रस्त होतो.
Verse 45
इत्थं महत्परं दिव्यं शास्त्रमुक्तं शिवेन तु । तपसः कथनार्थाय स्वर्गमोक्षप्रसाधनम्
अशा रीतीने हे परम महान् दिव्य शास्त्र स्वयं भगवान् शिवांनी तपस्येचे विधान सांगण्यासाठी उच्चारले; हे स्वर्ग व मोक्ष—दोन्ही साध्य करणारे साधन आहे।
Verse 46
ये सत्यस्मिच्छिवे ज्ञाने सर्वकामार्थ साधने । न कुर्वन्त्यात्मनः श्रेयस्तदत्र महदद्भुतम्
सत्य शिवज्ञान—जे सर्व योग्य कामना व पुरुषार्थ साधणारे आहे—उपलब्ध असतानाही जे स्वतःचे परम कल्याण साधत नाहीत, हे येथे खरोखर मोठे आश्चर्य आहे.
Verse 47
अव्यक्तेन्द्रियवृत्तित्वाद्बाल्ये दुःखं महत्पुनः । इच्छन्नपि न शक्नोति वक्तुं कर्त्तुं प्रतिक्रियाम्
बाल्यावस्थेत इंद्रियवृत्ती अव्यक्त असल्यामुळे पुन्हा मोठे दुःख होते; इच्छा असूनही तो बोलू शकत नाही, ना प्रतिकारक कृती करू शकतो.
Verse 48
दंतोत्थाने महद्दुःखमल्पेन व्याधिना तथा । बालरोगैश्च विविधै पीडा बालग्रहैरपि
दात येताना मोठे दुःख होते; अल्पसा आजारही त्रास देतो. विविध बालरोगांनी तसेच बालग्रहांच्या बाधेनेही बालक पीडित होतो.
Verse 49
क्वचित्क्षुत्तृट्परीतांगः क्वचित्तिष्ठति संरटन् । विण्मूत्रभक्षणाद्यं च मोहाद्बालस्समाचरेत्
कधी भूक-तहानेंनी व्याकुळ देह घेऊन इकडे-तिकडे भटकतो, कधी तिथेच उभा राहून आर्त रडतो. मोहामुळे बालबुद्धी जन मल-मूत्र खाण्यासारखी घृणास्पद कृत्येही करतो.
Verse 50
कौमारे कर्णपीडायां मातापित्रोश्च साधनः । अक्षराध्ययनाद्यैश्च नानादुःखं प्रवर्तते
कौमार्यावस्थेत कान टोचण्याची वेदना, माता‑पित्यांचे शिस्तीचे बंधन आणि अक्षर‑अध्ययनादी शिक्षण यांमुळे देहधारीस नानाविध दुःख उद्भवते।
Verse 51
बाल्ये दुःखमतीत्यैव पश्यन्नपि विमूढधीः । न कुर्वीतात्मनः श्रेयस्तदत्र महदद्भुतम्
बालपणीचे दुःख ओलांडूनही, सत्य दिसत असूनही, मोहग्रस्त बुद्धीचा मनुष्य स्वतःच्या आत्मकल्याणाचे कार्य करत नाही—हेच येथे मोठे आश्चर्य आहे.
Verse 52
प्रवृत्तेन्द्रियवृत्तित्वात्कामरोगप्रपीडनात् । तदप्राप्ते तु सततं कुतस्सौख्यं तु यौवने
इंद्रिये सतत बाहेर धावतात आणि कामरोगाने मन पीडित होते; इच्छित वस्तू न मिळाल्यास कायम क्षोभ राहतो—मग यौवनात सुख कुठे?
Verse 53
ईर्ष्यया च महद्दुःखं मोहाद्रक्तस्य तस्य च । नेत्रस्य कुपितस्येव त्यागी दुःखाय केवलम्
ईर्ष्येमुळे मोठे दुःख होते; आणि मोह-रागाने मलिन झालेल्या मनासाठी त्यागही केवळ वेदना ठरतो—जसा संतप्त, सूजलेला डोळा.
Verse 54
न रात्रौ विंदते निद्रां कामाग्निपरिवेदितः । दिवापि च कुतस्सौख्यमर्थोपार्जनचिंतया
कामाग्नीने दग्ध झालेला तो रात्री झोप मिळवत नाही; आणि दिवसा धनार्जनाच्या चिंतेने त्रस्त असताना सुख तरी कुठून मिळेल?
Verse 55
स्त्रीष्वध्यासितचित्तस्य ये पुंसः शुक्रबिन्दवः । ते सुखाय न मन्यन्ते स्वेदजा इव ते तथा
ज्याचे चित्त स्त्रियांमध्ये आसक्त झाले आहे, त्या पुरुषाचे शुक्रबिंदू खरे सुख देणारे मानले जात नाहीत; ते स्वेदज प्राण्यांसारखे नीच व क्षणभंगुर आहेत।
Verse 56
कृमिभिस्तुद्यमानस्य कुष्ठिनो वानरस्य च । कंडूयनाभितापेन यद्भवेत्स्त्रिषु तद्विदः
कृमींनी कुरतडल्या जाणाऱ्या कुष्ठी वानराला जी जळजळ व खाजेमुळे पीडा होते, तशीच पीडा स्त्रियांमध्येही प्रकट होते—असे ज्ञानी जाणतात.
Verse 57
यादृशं मन्यते सौख्यं गंडे पूतिविनिर्गमात् । तादृशं स्त्रीषु मन्तव्यं नाधिकं तासु विद्यते
गंडातून दुर्गंधीयुक्त पू बाहेर पडल्यावर जसा सुखाचा भास होतो, तसाच तथाकथित सुख स्त्रियांमध्ये मानावा; इंद्रियभोगाच्या दृष्टीने त्यांच्यात त्याहून अधिक काही नाही.
Verse 58
विण्मूत्रस्य समुत्सर्गात्सुखं भवति यादृशम् । तादृशं स्त्रीषु विज्ञेयं मूढैः कल्पितमन्यथा
विष्ठा-मूत्राचा उत्सर्ग झाल्यावर जसा सुखाचा अनुभव होतो, तसाच सुख स्त्रियांशी कामभोगात आहे असे जाणावे; वेगळे मानणे हे मूढांची कल्पना आहे.
Verse 59
नारीष्ववस्तुभूतासु सर्वदोषाश्रयासु वा । नाणुमात्रं सुखं तासु कथितं पंचचूडया
पंचचूडा म्हणाली—“स्त्रिया असार असून सर्व दोषांचे आश्रयस्थान आहेत असे सांगितले जाते; त्यांच्यात अणुमात्रही खरे सुख नाही.”
Verse 60
सम्माननावमानाभ्यां वियोगेनेष्टसंगमात् । यौवनं जरया ग्रस्तं क्व सौख्यमनुपद्रवम्
मान-अपमानाने, प्रियसंगाच्या वियोगाने, आणि यौवनावर जरेचा घाला पडल्याने—या जगात निर्विघ्न सुख कुठे आहे? म्हणूनच अचल शरण श्रीशिवचरणीच आहे।
Verse 61
वलीपलितखालित्यैश्शिथिलिकृतविग्रहम् । सर्वक्रियास्वशक्तिं च जरया जर्जरीकृतम्
सुरकुत्या, पांढरे केस व टक्कल यांमुळे देह शिथिल होतो; आणि जरेमुळे मनुष्य सर्व क्रियांमध्ये शक्तिहीन व जर्जर होतो.
Verse 62
स्त्रीपुंसयौवनं हृद्यमन्योऽन्यस्य प्रियं पुरा । तदेव जरयाग्रस्तमनयोरपि न प्रियम्
पूर्वी स्त्री-पुरुषांचे यौवन हृदयाला प्रिय होते आणि ते परस्परांना प्रिय होते. तेच यौवन जरेने ग्रस्त झाले की दोघांनाही अप्रिय वाटते.
Verse 63
अपूर्ववत्स्वमात्मानं जरया परिवर्तितम् । यः पश्यन्नपि रज्येत कोऽन्यस्तस्मादचेतनः
आपलेच स्वरूप जरेने बदललेले—पूर्वीसारखे न राहिलेले—पाहूनही जो आसक्त राहतो, त्याहून अधिक अचेतन दुसरा कोण?
Verse 64
जराभिभूतः पुरुषः पुत्रीपुत्रादिबांधवैः । आसक्तत्वाद्दुराधर्षैर्भृत्यैश्च परिभूयते
जरेने अभिभूत झालेला पुरुष पुत्री, पुत्र, पौत्र इत्यादी नातलगांकडून तुच्छ मानला जातो; आणि आसक्तीमुळे पूर्वी दुर्धर्ष असलेल्या सेवकांकडूनही अपमानित होतो.
Verse 65
धर्ममर्थं च कामं वा मोक्षं वातिजरातुरः । अशक्तस्साधितुं तस्माद्युवा धर्मं समाचरेत्
अतिवृद्ध व रोगग्रस्त मनुष्य धर्म, अर्थ, काम किंवा मोक्षही साधू शकत नाही. म्हणून तरुणपणीच प्रयत्नपूर्वक धर्माचे आचरण करावे.
Frequently Asked Questions
A sustained argument for dehāśucitā: because the body arises from biological fluids and continually produces waste, it cannot be intrinsically pure; therefore, over-investment in bodily identity and merely external purification is philosophically misplaced.
They function as a hermeneutic device: even the most ritually purifying media become ‘impure’ by bodily contact, indicating that ritual śuddhi is contingent and pragmatic, while the deeper purification required is cognitive and spiritual—viveka leading to detachment and Śiva-oriented consciousness.
No specific iconographic manifestation is foregrounded in the provided verses; the chapter is primarily an ascetical-philosophical instruction that supports Śaiva soteriology by preparing the aspirant for Śiva-tattva realization through vairāgya.