Garbha-sthiti, Deha-pariṇāma, and Vairāgya-upadeśa (Embryonic Condition, Bodily Transformation, and Instruction in Detachment)

Verse 1

व्यास उवाच । विधिं तात वदेदानीं जीव जन्मविधानतः । गर्भे स्थितिं च तस्यापि वैराग्यार्थं मुनीश्वर

व्यास म्हणाले—हे तात, हे मुनीश्वर! आता जीवाचा जन्म कसा होतो याची विधी सांगा, आणि गर्भात असताना त्याची स्थितीही वर्णन करा, ज्यायोगे वैराग्य उत्पन्न होईल।

Verse 2

सनत्कुमार उवाच । शृणु व्यास समासेन शास्त्रसारमशेषतः । वदिष्यामि सुवैराग्यं मुमुक्षोर्भवबंधकृत्

सनत्कुमार म्हणाले—हे व्यास, संक्षेपाने पण पूर्णतः शास्त्रांचा सार ऐक. मी मुमुक्षूसाठी भवबंधन छेदणारे खरे सुवैराग्य सांगतो।

Verse 3

पाकपात्रस्य मध्ये तु पृथगन्नं पृथग्जलम् । अग्नेरूर्ध्वं जलं स्थाप्यं तदन्नं च जलोपरि

पाकपात्राच्या मध्ये अन्न व जल वेगवेगळे ठेवावे. अग्नीच्या वर जल ठेवावे आणि त्या जलाच्या वर ते अन्न ठेवावे।

Verse 4

जलस्याधस्स चाग्निर्हि स्थितोऽग्निं धमते शनैः । वायुनाधम्यमानोऽग्निरत्युष्णं कुरुते जलम्

खरोखरच पाण्याखाली अग्नी स्थित असतो; तो हळूहळू अग्नीला प्रज्वलित करीत राहतो. आणि तोच अग्नी वाऱ्याने अधिक फुंकला गेला तर पाणी अत्यंत उष्ण करतो.

Verse 5

तदन्नमुष्णतोयेन समन्तात्पच्यते पुनः । द्विधा भवति तत्पक्वं पृथक्किट्टं पृथग्रसः

ते अन्न उष्ण द्रवांनी सर्व बाजूंनी पुन्हा शिजते. पचल्यावर ते द्विधा होते—एकीकडे किट्ट (मल) वेगळा आणि दुसरीकडे रस (पोषक सार) वेगळा.

Verse 6

मलैर्द्वादशभिः किट्टं भिन्नं देहाद्बहिर्भवेत् । रसस्तु देहे सरति स पुष्टस्तेन जायते

द्वादश मलतत्त्वांनी किट्ट (मलभाग) वेगळा होऊन देहाबाहेर जातो. पण रस देहात प्रवाहित होतो; त्याने पुष्ट होऊन शरीराची वाढ व बल उत्पन्न होते.

Verse 7

कर्णाक्षिनासिका जिह्वा दन्ताः शिश्नो गुदं नखाः । मलाश्रयः कफः स्वेदो विण्मूत्रं द्वादश स्मृताः

कान, डोळे, नाक, जीभ, दात, शिश्न, गुद आणि नखे; तसेच मलाचा आश्रय, कफ, घाम, विष्ठा व मूत्र—हे द्वादश मल-तत्त्व म्हणून स्मरणात आहेत.

Verse 8

हृत्पद्मे प्रतिबद्धाश्च सर्वनाड्यस्समंततः । ज्ञेया रसप्रवाहिन्यस्तत्प्रकारं ब्रुवे मुने

हृदयकमळात सर्व नाड्या सर्व बाजूंनी बांधलेल्या आहेत; त्या देहातील प्राण-रसादी वहाणाऱ्या प्रवाहिन्या आहेत असे जाणावे. हे मुने, त्यांचा प्रकार व स्वभाव मी सांगतो.

Verse 9

तासां मुखेषु तं सूक्ष्मं प्राणस्स्थापयेत् रसम् । रसेन तेन नाडीस्ताः प्राणं पूरयते पुनः

त्या नाड्यांच्या मुखांमध्ये सूक्ष्म प्राणरस स्थापन करावा. त्या रसानेच त्या नाड्या पुन्हा प्राणाने परिपूर्ण होतात.

Verse 10

पुनः प्रयांति संपूर्णास्ताश्च देहं समंततः । ततस्स नाडीमध्यस्थश्शरीरेणात्मना रसः

पुन्हा जेव्हा ते पूर्ण होतात, तेव्हा सर्व बाजूंनी देहभर पसरतात। मग नाडींच्या मध्यभागी स्थित प्राणरस आत्मस्वरूपाने शरीरात व्यापून देहधारीचा अंतःसार होतो।

Verse 11

पच्यते पच्यमानाच्च भवेत्पाकद्वयं पुनः । त्वक् तया वेष्ट्यते पूर्वं रुधिरं च प्रजायते

परिपाक होत असताना, त्याच परिपाकातून पुन्हा द्विविध परिवर्तन घडते। प्रथम त्वचा निर्माण होऊन ते आवरण करते; नंतर रक्त उत्पन्न होते।

Verse 12

रक्ताल्लोमानि मांसं च केशाः स्नायुश्च मांसतः । स्नायुतश्च तथास्थीनि नखा मज्जास्थिसंभवाः

रक्तापासून लोम व मांस उत्पन्न होते; मांसापासून केश व स्नायु निर्माण होतात। स्नायूपासून अस्थी होतात, आणि मज्जा व अस्थीपासून नखे उत्पन्न होतात।

Verse 13

मज्जाकारणवैकल्यं शुक्रं हि प्रसवात्मकम् । इति द्वादशधान्नस्य परिणामः प्रकीर्तिताः

मज्जासंबंधी परिपाकातूनच शुक्र उत्पन्न होते, जे प्रसवस्वभावाचे आहे। अशा रीतीने अन्नाचे द्वादशविध परिणाम कथन केले आहेत।

Verse 14

शुक्रोऽन्नाज्जायते शुक्राद्दिव्यदेहस्य संभवः । ऋतुकाले यदा शुक्रं निर्दोषं योनिसंस्थितम्

शुक्र अन्नापासून उत्पन्न होतो आणि शुक्रापासून दिव्य देहाची संभावना होते. ऋतुकाळी जेव्हा निर्दोष शुक्र योनीत स्थित होतो.

Verse 15

तद्वा तद्वायुसंस्पृष्टं स्त्रीरक्तेनैकतां व्रजेत् । विसर्गकाले शुक्रस्य जीवः कारणसंयुतः

किंवा ते (शुक्र) त्या वायूच्या स्पर्शाने स्त्रीरक्ताशी एकत्व पावते. शुक्राच्या विसर्गकाळी कारणांनी संयुक्त जीव त्यात प्रवेश करून संलग्न होतो.

Verse 17

पंचरात्रेण कलिलं बुद्बुदाकारतां व्रजेत् । बुद्बुदस्सप्तरात्रेण मांसपेशी भवेत्पुनः

पाच रात्रींत कलिल बुद्बुदाकार होते. मग सात रात्रींत तोच बुद्बुद पुन्हा मांसपेशी—मांसपिंड—होतो.

Verse 18

ग्रीवा शिरश्च स्कंधौ च पृष्ठवंशस्तथोदरम् । पाणिपादन्तथा पार्श्वे कटिर्गात्रं तथैव च

ग्रीवा, शिर, खांदे; पाठीचा कणा व उदर; हात‑पाय; पार्श्व, कटी तसेच इतर अवयव—हे सर्व याप्रमाणे जाणावे।

Verse 19

द्विमासाभ्यन्तरेणैव क्रमशस्संभवेदिह । त्रिभिर्मासैः प्रजायंते सर्वे ह्यंकुरसंधयः

येथे केवळ दोन महिन्यांत क्रमशः विकास प्रकट होऊ लागतो; आणि तीन महिन्यांत भ्रूणाच्या अंकुरलेल्या अवयवांचे सर्व सांधे निर्माण होतात।

Verse 20

मासैश्चतुर्भिरंगुल्यः प्रजायंते यथाक्रमम् । मुखं नासा च कर्णौ मासैः पंचभिरेव च

चौथ्या महिन्यात क्रमाने बोटे निर्माण होतात. पाचव्या महिन्यात मुख, नाक व दोन्ही कानही प्रकट होतात.

Verse 21

दन्तपंक्तिस्तथा गुह्यं जायंते च नखाः पुनः । कर्णयोस्तु भवेच्छिद्रं षण्मासाभ्यंतरेण तु

त्यानंतर दातांच्या रांगा, गुह्येंद्रिय (जननेंद्रिय) आणि पुन्हा नखे प्रकट होतात; तसेच सहा महिन्यांच्या आत दोन्ही कानांत छिद्रे होतात.

Verse 22

पायुर्मेहमुपस्थं च नाभिश्चाभ्युपजायते । संधयो ये च गात्रेषु मासैर्जायंति सप्तभिः

गुदद्वार, मूत्रेंद्रिय, उपस्थ (जननेंद्रिय) आणि नाभी प्रकट होतात; तसेच अवयवांतील संध्या सात महिन्यांत तयार होतात.

Verse 23

अंगप्रत्यंगसंपूर्णः परिपक्वस्स तिष्ठति । उदरे मातुराच्छन्नो जरायौ मुनि सत्तम

हे मुनिश्रेष्ठ! बालक अंग-प्रत्यंगांनी पूर्ण व परिपक्व होऊन तेथेच राहतो, मातृउदरात जरायुने आच्छादित.

Verse 24

मातुराहारचौर्य्येण षड्विधेन रसेन तु । नाभिनालनिबद्धेन वर्द्धते स दिनेदिने

मातेच्या सहा प्रकारच्या रसांच्या आहाराची (एक प्रकारे) चोरी करून आणि नाळेने बांधलेला तो गर्भ दिवसेंदिवस वाढतो।

Verse 25

ततस्मृतिं लभेज्जीवस्संपूर्णेऽस्मिञ्शरीरके । सुखं दुःखं विजानाति निद्रास्वप्नं पुराकृतम्

मग या शरीरात पूर्णपणे प्रस्थापित झाल्यावर जीव स्मृती प्राप्त करतो; आणि त्याला सुख-दुःख, तसेच झोप आणि स्वप्न समजते—जे त्याच्या पूर्वकर्मांनी निर्माण केलेले अनुभव आहेत।

Verse 26

मृतश्चाहं पुनर्जातो जातश्चाहं पुनर्मृतः । नानायोनिसहस्राणि मया दृष्टानि जायता

मी मरण पावून पुन्हा जन्मलो, आणि जन्म घेऊन पुन्हा मरण पावलो। जन्मोजन्मी मी हजारो नाना योन्या व विविध देहस्थिती पाहिल्या आहेत।

Verse 27

अधुना जातमात्रोऽहं प्राप्तसंस्कार एव च । श्रेयोऽमुना करिष्यामि येन गर्भे न संभवः

आता मी नुकताच जन्मलो आहे आणि शुद्धीचे संस्कारही प्राप्त झाले आहेत। या मार्गानेच मी परम श्रेय साधीन, ज्यामुळे पुन्हा गर्भप्रवेश होणार नाही।

Verse 28

गर्भस्थश्चिंतयत्येवमहं गर्भाद्विनिस्सृतः । अन्वेष्यामि शिवज्ञानं संसारविनिवर्तकम्

गर्भस्थ साधक असा विचार करतो—‘मी गर्भातून बाहेर पडल्यावर संसारातून निवृत्ती देणारे शिवज्ञान शोधीन।’

Verse 29

एवं स गर्भदुःखेन महता परिपीडितः । जीवः कर्मवशादास्ते मोक्षोपायं विचिंतयन्

अशा प्रकारे गर्भातील महान दुःखाने अत्यंत पीडित तो जीव, आपल्या कर्मांच्या वशाने तेथेच राहून मोक्षाचा उपाय विचारत राहतो।

Verse 30

यथा गिरिवराक्रांतः कश्चिद्दुःखेन तिष्ठति । तथा जरायुणा देही दुःखं तिष्ठति वेष्टितः

जसा एखादा मनुष्य महान पर्वताखाली दबला जाऊन दुःखातच राहतो, तसा देही जीव जरायुने वेढला जाऊन दुःखात राहतो।

Verse 31

संवृतः प्रविशेद्योनिं कर्मभिस्स्वैर्नियोजितः । तच्छुक्ररक्तमेकस्थमेकाहात्कलिलं भवेत्

स्वकर्मांनी नियोजित होऊन, सूक्ष्म आवरणांनी संवृत जीव योनीत प्रवेश करतो. तेथे शुक्र व रक्त एकत्र येऊन एका दिवसात ‘कलिल’ असा भ्रूणपिंड होतो।

Verse 32

लोहकुंभे यथा न्यस्तः पच्यते कश्चिदग्निना । गर्भकुंभे तथा क्षिप्तः पच्यते जठराग्निना

जसा लोखंडी कुंभात ठेवलेला पदार्थ बाह्य अग्नीने शिजतो, तसाच गर्भरूपी कुंभात टाकलेला जीव जठराग्नीने शिजून—परिपक्व व आकारयुक्त—होतो.

Verse 33

सूचीभिरग्निवर्णाभिनिर्भिन्नस्य निरंतरम् । यद्दुःखं जायते तस्य तत्र संस्थस्य चाधिकम्

अग्निवर्ण सुईंनी सतत भेदल्या जाणाऱ्यास जे दुःख होते, त्याच अवस्थेत स्थिर राहावे लागल्यास त्याचे दुःख अधिकच वाढते।

Verse 34

गर्भावासात्परं दुःखं कष्टं नैवास्ति कुत्रचित् । देहिनां दुःखबहुलं सुघोरमतिसंकटम्

गर्भवासापेक्षा मोठे दुःख कुठेही नाही। देहधाऱ्यांसाठी ती अवस्था दुःखबहुल, अतिभयंकर आणि अत्यंत संकुचित असते।

Verse 35

इत्येतत्सुमहद्दुःखं पापिनां परिकीर्तितम् । केवलं धर्मबुदीनां सप्तमासैर्भवस्सदा

अशा रीतीने पाप्यांचे ते अतिमहान दुःख वर्णिले आहे. परंतु ज्यांची बुद्धी केवळ धर्मात स्थिर आहे, त्यांचा भवबंधन नेहमी फक्त सात महिन्यांपुरताच राहतो, त्यापुढे नाही।

Verse 36

गर्भात्सुदुर्लभं दुःखं योनियंत्रनिपीडनात् । भवेत्पापात्मनां व्यास न हि धर्मयुतात्मनाम्

हे व्यास! गर्भात योनि‑यंत्राच्या दाबामुळे होणारे ते अत्यंत दुर्धर दुःख पापात्म्यांनाच भोगावे लागते; धर्मयुक्त आत्म्यांना नाही।

Verse 37

इक्षुवत्पीड्यमानस्य यंत्रेणैव समंततः । शिरसा ताड्यमानस्य पाप मुद्गरकेण च

तो यंत्रात उसासारखा सर्व बाजूंनी पिळला जातो; आणि पापाच्या मुद्गराने त्याचे शिर वारंवार ठेचले जाते।

Verse 38

यंत्रेण पीडिता यद्वन्निस्सारा स्स्युस्तिलाः क्षणात् । तथा शरीरं निस्सारं योनियंत्रनिपीडनात्

जसे यंत्रात पिळलेले तीळ क्षणात निस्सार होतात, तसेच योनि‑यंत्राच्या दाबाने हे शरीरही निस्सार होते।

Verse 39

अस्थिपादतुलास्तंभं स्नायुबन्धेन यंत्रितम् । रक्तमांसमृदालिप्तं विण्मूत्रद्रव्यभाजनम्

हे शरीर अस्थींचा सांगाडा आहे—पाय, कड्या व स्तंभांसारखा—स्नायू‑बंधनाच्या दोऱ्यांनी जखडलेला; रक्त‑मांसाच्या मातीने लेपलेला, तो मल‑मूत्राचा पात्रच आहे।

Verse 40

केशरोमनखच्छन्नं रोगायतनमातुरम् । वदनैकमहाद्वारं गवाक्षाष्टकभूषितम्

केस, रोम व नखांनी आच्छादलेले हे शरीर रोगांचे निवासस्थान, सदैव आतुर आहे; याचे एक महाद्वार मुख असून, आठ गवाक्षांनी (इंद्रिय‑छिद्रांनी) ते भूषित आहे।

Verse 41

ओष्ठद्वयकपाटं च तथा जिह्वार्गलान्वितम् । भोगतृष्णातुरं मूढं रागद्वेषवशानुगम्

दोन्ही ओठ हे द्वारपाट व जीभ ही कडी; असा देहधारी मूढ जीव भोगतृष्णेने व्याकुळ होऊन राग-द्वेषाच्या अधीन वाहत जातो।

Verse 42

संवर्तितांगप्रत्यंगं जरायुपरिवेष्टितम् । संकटेनाविविक्तेन योनिमार्गेण निर्गतम्

अंग-प्रत्यंग आकुंचित, जरायु (गर्भझिल्ली) ने वेढलेला, तो संकुचित व अशुद्ध योनीमार्गाने बाहेर येतो।

Verse 43

विण्मूत्ररक्तसिक्तांगं विकोशिकसमुद्भवम् । अस्थिपञ्जरविख्यातमस्मिञ्ज्ञेयं कलेवरम्

हे शरीर विष्ठा-मूत्र-रक्ताने सिक्त अवयवांचे आहे, अशुद्ध रसांपासून उत्पन्न झालेले आहे, आणि केवळ अस्थिपिंजरा म्हणूनच प्रसिद्ध आहे—असेच ते जाणावे.

Verse 44

शतत्रयं षष्ट्यधिकं पंचपेशीशतानि च । सार्द्धाभिस्तिसृभिश्छन्नं समंताद्रोमकोटिभिः

यात तीनशे साठ (अस्थी) आणि पाचशे स्नायू आहेत; तसेच साडेतीन कोटी रोमांनी ते सर्व बाजूंनी आच्छादित आहे.

Verse 45

शरीरं स्थूलसूक्ष्माभिर्दृश्याऽदृश्या हि तास्स्मृताः । एतावतीभिर्नाडीभिः कोटिभिस्तत्समंततः

शरीर स्थूल व सूक्ष्म—दृश्य व अदृश्य—अशा नाड्यांनी व्याप्त आहे असे स्मरणात आहे; आणि कोटीसंख्य नाड्यांनी ते सर्व बाजूंनी वेढलेले आहे.

Verse 46

अस्वेदमधुभिर्याभिरंतस्थः स्रवते बहिः । द्वात्रिंशद्दशनाः प्रोक्ता विंशतिश्च नखाः स्मृताः

ज्या नाड्या/रंध्रांद्वारे अंतर्गत रस घाम व मधुसदृश स्रावांसह बाहेर प्रवाहित होतो, त्यांचे वर्णन केले आहे. दात बत्तीस सांगितले आहेत आणि नखे वीस स्मरणात आहेत.

Verse 47

पित्तस्य कुडवं ज्ञेयं कफस्याथाढकं स्मृतम् । वसायाश्च पलं विंशत्तदर्धं कपिलस्य च

पित्ताचे प्रमाण कुडव असे जाणावे आणि कफाचे प्रमाण आढक असे स्मरणात आहे. वसा वीस पल आहे; आणि त्याचे अर्धे कपिल (तांबूसवर्ण) याचे (प्रमाण) आहे.

Verse 48

पंचार्द्धं तु तुला ज्ञेया पलानि दश मेदसः । पलत्रयं महारक्तं मज्जायाश्च चतुर्गुणम्

तुला हे माप पाच अर्धांचे आहे असे जाणावे; मेद दहा पल. महारक्त तीन पल, आणि मज्जा त्याच्या चौपट मानली जाते.

Verse 49

शुक्रोर्द्धं कुडवं ज्ञेयं तद्बीजं देहिनां बलम् । मांसस्य चैकपिंडेन पलसाहस्रमुच्यते

शुक्राचे अर्ध कुडव प्रमाण जाणावे; तेच देहधाऱ्यांचे बीज व बल आहे. आणि मांसाच्या एका पिंडापासून हजार पल (भार) होतो असे म्हणतात.

Verse 50

रक्तं पलशतं ज्ञेयं विण्मूत्रं यत्प्रमाणत । अंजलयश्च चत्वारश्चत्वारो मुनिसत्तम

हे मुनिश्रेष्ठा, रक्ताचे प्रमाण शंभर पल जाणावे; आणि विष्ठा-मूत्राचे प्रमाण मानाने चार अंजली (हातभर) असे सांगितले आहे.

Verse 51

इति देहगृहं ह्येतन्नित्यस्यानित्यमात्मनः । अविशुद्धं विशुद्धस्य कर्मबंधाद्विनिर्मितम्

अशा रीतीने हे ‘देह-गृह’ नित्य आत्म्याचे असले तरी स्वतः अनित्य आहे. आत्मा स्वभावतः शुद्ध असूनही, कर्मबंधनातून निर्माण झाल्याने हे शरीर अशुद्ध आहे.