उपमन्यूपदेशः (Upamanyu’s Instruction)

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य मुनेर्वाक्यमुपमन्योर्महात्मनः । जातभक्तिर्महादेवे कृष्णः प्रोवाच तं मुनिम्

सनत्कुमार म्हणाले—महात्मा मुनी उपमन्यूंचे वचन ऐकून, महादेवाविषयी जागृत झालेल्या भक्तीने युक्त श्रीकृष्ण त्या मुनिस म्हणाले।

Verse 2

इति श्रीशिवमहापुराणे पंचम्यामुमासंहितायां सनत्कुमारव्याससंवादे उपमन्यूपदेशो नाम द्वितीयोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणाच्या पंचम भागातील उमासंहितेत सनत्कुमार-व्यासन संवादांत ‘उपमन्यु-उपदेश’ नामक दुसरा अध्याय समाप्त झाला.

Verse 3

सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्योपमन्युस्स मुनिश्शैववरो महान् । कृष्णवाक्यं सुप्रशस्य प्रत्युवाच कृपानिधिः

सनत्कुमार म्हणाले—हे ऐकून शैवांमध्ये श्रेष्ठ असे महान मुनि उपमन्यु यांनी कृष्णवचनाची अत्यंत प्रशंसा करून, कृपानिधी होऊन प्रत्युत्तर दिले.

Verse 4

उपमन्युरुवाच । यैर्यैर्भवाराधनतः प्राप्तो हृत्काम एव हि । तांस्तान्भक्तान्प्रवक्ष्यामि शृणु त्वं वै यदूद्वह

उपमन्यू म्हणाला—भव (भगवान् शिव) यांच्या ज्या-ज्या आराधना-विधीने हृदयातील इच्छा निश्चयाने पूर्ण होते, त्या त्या भक्तांचे व त्यांच्या मार्गांचे मी वर्णन करीन; हे यदूश्रेष्ठा, तू ऐक।

Verse 5

शर्वात्सर्वामरैश्वर्य्यं हिरण्यकशिपुः पुरा । वर्षाणां दशलक्षाणि सोऽलभच्चन्द्रशेखरात्

प्राचीन काळी हिरण्यकशिपूने शर्व—चंद्रशेखर भगवान् शिव—यांच्याकडून सर्व देवांवरील अधिराज्य आणि दहा लक्ष वर्षांचे आयुष्य प्राप्त केले।

Verse 6

तस्याऽथ पुत्रप्रवरो नन्दनो नाम विश्रुतः । स च शर्ववरादिन्द्रं वर्षायुतमधोनयत्

त्यानंतर त्याचा नंदन नावाचा एक श्रेष्ठ पुत्र झाला, जो प्रसिद्ध होता. आणि शर्व (शिव) यांच्या वरदानाने त्याने इंद्राला दहा हजार वर्षेपर्यंत नमवून अधःपात केला।

Verse 7

विष्णुचक्रं च तद्धोरं वज्रमाखण्डलस्य च । शीर्णं पुराऽभवत्कृष्ण तदंगेषु महाहवे

हे कृष्ण! त्या महायुद्धात विष्णूचे घोर चक्र आणि इंद्राचे वज्रही प्रभूच्या अंगांवर पूर्वीच तुटून गेले; तो परमेश्वर अवध्य आहे, त्याला कोणी खरेच जखमी करू शकत नाही।

Verse 8

न शस्त्राणि वहंत्यंगे धर्मतस्तस्य धीमतः । ग्रहस्यातिबलस्याजौ चक्रवज्रमुखान्यपि

जो धर्मात दृढ उभा असतो त्या धीमानाच्या अंगावर शस्त्रे टिकत नाहीत. अतिबलवान ग्रहाशी युद्धात चक्र-वज्रसदृश अस्त्रेही निष्फळ ठरतात।

Verse 9

अर्द्यमानाश्च विबुधा ग्रहेण सुबलीयसा । देवदत्तवरा जघ्नुरसुरेन्द्रास्सुरान्भृशम्

अतिबलवान ग्रहाने पराभूत होऊन देव पीडित होत होते; तेव्हा देवदत्त वरांनी बळकट झालेले असुरेंद्रांनी देवांना अत्यंत क्रूरतेने परास्त केले।

Verse 10

तुष्टो विद्युत्प्रभस्यापि त्रैलोक्येश्वरता मदात् । शतवर्षसहस्राणि सर्वलोकेश्वरो भवः

प्रसन्न होऊन मी विद्युत्प्रभालाही त्रैलोक्याचे अधिपत्य दिले; तू शंभर हजार वर्षे सर्व लोकांचा स्वामी हो।

Verse 11

तथा पुत्रसहस्राणामयुतं च ददौ शिवः । मम चानुचरो नित्यं भविष्यस्यब्रवीदिति

तसेच शिवांनी (त्याला) दहा हजार पुत्र दिले; आणि असेही सांगितले—‘तो पुढेही सदैव माझा अनुचर राहील।’

Verse 12

कुशद्वीपे शुभं राज्यमददाद्भगवान्भवः । स तस्मै शङ्करः प्रीत्या वासुदेव प्रहृष्टधीः

कुशद्वीपात भगवान् भव (शिव) यांनी त्याला शुभ राज्य प्रदान केले. हे वासुदेवा, प्रसन्नचित्त शंकरांनी प्रेमाने ते राज्य त्यास अर्पण केले.

Verse 13

धात्रा सृष्टश्शतमखो दैत्यो वर्षशतं पुरा । तपः कृत्वा सहस्रं तु पुत्राणामलभद्भवात्

धाता (ब्रह्मा) यांनी सृष्ट केलेला शतमख नावाचा दैत्य प्राचीनकाळी शंभर वर्षे तपश्चर्या करीत होता; त्या तपामुळे भव (शिव) कडून त्याला हजार पुत्र प्राप्त झाले.

Verse 14

याज्ञवल्क्य इति ख्यातो गीतो वेदेषु वै मुनिः । आराध्य स महादेवं प्राप्तवाञ्ज्ञानमुत्तमम्

याज्ञवल्क्य म्हणून ख्यात, वेदांत गाईला गेलेला तो मुनि महादेवाची आराधना करून उत्तम ज्ञानास प्राप्त झाला.

Verse 15

वेदव्यासस्तु यो नाम्ना प्राप्तवानतुलं यशः । सोऽपि शंकरमाराध्य त्रिकालज्ञानमाप्तवान्

वेदव्यास या नावाने ज्यांनी अतुल यश मिळविले, त्यांनीही शंकराची आराधना करून त्रिकाल—भूत, वर्तमान व भविष्य—यांचे ज्ञान प्राप्त केले.

Verse 16

इन्द्रेण वालखिल्यास्ते परिभूतास्तु शङ्करात् । लेभिरे सोमहर्तारं गरुडं सर्वदुर्जयम्

इंद्राने अपमानित केलेले ते वालखिल्य ऋषी शंकराच्या शरण गेले। शंकरकृपेने त्यांनी सर्वदुर्जेय गरुडाला सोमहरणकर्ता म्हणून प्राप्त केले.

Verse 17

आपः प्रनष्टाः सर्वाश्च पूर्वरोषात्कपर्द्दिनः । शर्वं समकपालेन देवैरिष्ट्वा प्रवर्तितम्

कपर्दिन (शिव) यांच्या पूर्वीच्या क्रोधामुळे सर्व पाणी नाहीसे झाले होते। मग देवांनी पूर्ण कपालपात्र अर्पण करून शर्वाची पूजा केली; त्या विधीने पवित्र प्रवाह पुन्हा सुरू झाला.

Verse 18

अत्रेर्भार्य्या चानसूया त्रीणि वर्षशतानि च । मुशलेषु निराहारा सुप्त्वा शर्वात्ततस्सुतान्

अत्रींची पत्नी पतिव्रता अनसूया तीनशे वर्षे मुसळांवर झोपून निराहार राहिली; नंतर शर्व (शिव) यांच्या कृपेने तिला पुत्र प्राप्त झाले.

Verse 19

दत्तात्रेयं मुनिं लेभे चन्द्रं दुर्वाससं तथा । गंगां प्रवर्तयामास चित्रकूटे पतिव्रता

त्या पतिव्रतेने दत्तात्रेय मुनीला तसेच चंद्र व दुर्वासालाही प्राप्त केले; आणि चित्रकूट येथे तिने गंगेला प्रवाहित केले.

Verse 20

विकर्णश्च महादेवं तथा भक्तसुखावहम् । प्रसाद्य महतीं सिद्धिमाप्तवान्मधुसूदन

भक्तांना सुख देणाऱ्या महादेवांना विकर्णानेही प्रसन्न करून महान सिद्धी प्राप्त केली—असे मधुसूदन (विष्णु) म्हणाला।

Verse 21

चित्रसेनो नृपश्शंभुं प्रसाद्य दृढभक्तिमान् । समस्तनृपभीतिभ्योऽभयं प्रापातुलं च कम्

दृढ भक्तीने युक्त राजा चित्रसेनाने शंभूला प्रसन्न केले आणि इतर राजांपासून उत्पन्न होणाऱ्या सर्व भयांपासून मुक्त असे अतुल अभय प्राप्त केले।

Verse 22

श्रीकरो गोपिकासूनुर्नृपपूजाविलोकनात् । जातभक्तिर्महादेवे परमां सिद्धिमाप्तवान्

गोपिकेचा पुत्र श्रीकर याने राजाची पूजा पाहून महादेवाविषयी भक्ती जागवली आणि परम सिद्धी प्राप्त केली।

Verse 23

चित्राङ्गदो नृपसुतस्सीमन्तिन्याः पतिर्हरे । शिवानुग्रहतो मग्नो यमुनायां मृतो न हि

हे हरी, राजपुत्र व सीमंतिनीचा पती चित्रांगद शिवाच्या अनुग्रहाने यमुनात बुडूनही खरेतर मरण पावला नाही।

Verse 24

स च तक्षालयं गत्वा तन्मैत्रीं प्राप्य सुव्रतः । आयातः स्वगृहं प्रीतो नानाधनसमन्वितः

तो सुव्रती पुरुष सुताराच्या कार्यशाळेत गेला; त्यांच्याशी मैत्री मिळवून, नानाविध धनाने युक्त होऊन आनंदाने आपल्या घरी परत आला।

Verse 25

सीमंतिनी प्रिया तस्य सोमव्रतपरायणा । शिवानुग्रहतः कृष्ण लेभे सौभाग्यमुत्तमम्

हे कृष्ण, त्याची प्रिया सीमंतिनी सोमव्रतपरायण होती; भगवान शिवांच्या अनुग्रहाने तिला उत्तम सौभाग्य प्राप्त झाले।

Verse 26

तत्प्रभावाद्व्रते तस्मिन्नेको द्विजसुतः पुरा । कश्चित्स्त्रीत्वं गतो लोभात्कृतदाराकृतिश्छलात्

त्या व्रताच्या प्रभावाने, पूर्वी एक द्विजपुत्र लोभामुळे स्त्रीत्वास गेला; पत्नीचे रूप धारण करून कपटाने.

Verse 27

चंचुका पुंश्चली दुष्टा गोकर्णे द्विजतः पुरा । श्रुत्वा धर्मकथां शंभोर्भक्त्या प्राप परां गतिम्

पूर्वी गोकर्ण येथे चंचुका नावाची दुष्टा, पुंश्चली स्त्री एका ब्राह्मणाकडून शंभूची धर्मकथा ऐकून; भक्तीने परम गतीस पोहोचली.

Verse 28

स्वस्त्र्यनुग्रहतः पापी बिंदुगो चंचुकापतिः । श्रुत्वा शिवपुराणं स सद्गतिं प्राप शांकरीम्

स्वतःच्या पत्नीच्या अनुग्रहाने पापी बिंदुग—चंचुकाचा पती—शिवपुराण ऐकून शंकराची शुभ सद्गती प्राप्त झाला.

Verse 29

पिंगला गणिका ख्याता मदराह्वो द्विजाधमः । शैवमृषभमभ्यर्च्य लेभाते सद्गतिं च तौ

पिंगला नावाची प्रसिद्ध गणिका आणि मदराह्व नावाचा द्विजाधम—दोघांनी शैव वृषभ नंदीची पूजा करून सद्गती प्राप्त केली.

Verse 30

महानन्दाभिधा कश्चिद्वेश्या शिवपदादृता । दृढात्पणात्सुप्रसाद्य शिवं लेभे च सद्गतिम्

महानंदा नावाची एक वेश्या शिवचरणी शरण गेली। दृढ निश्चयाने तिने शिवास अत्यंत प्रसन्न केले आणि सद्गती प्राप्त केली.

Verse 31

कैकेयी द्विजबालाः च सादराह्वा शिवव्रता । परमं हि सुखं प्राप शिवेशव्रतधारणात्

कैकेयी, द्विजकन्या आणि सादराह्वा—हे सर्व शिवव्रती; शिवेशव्रत धारण केल्याने त्यांनी परम सुख प्राप्त केले।

Verse 32

विमर्षणश्च नृपतिश्शिवभक्तिं विधाय वै । गतिं लेभे परां कृष्ण शिवानुग्रहतः पुरा

हे कृष्ण, राजा विमर्षणाने विधिपूर्वक शिवभक्ती प्रस्थापित केली; प्राचीन काळी शिवानुग्रहाने त्याने परम गती प्राप्त केली।

Verse 33

दुर्जनश्च नृपः पापी बहुस्त्रीलंपटः खलः । शिवभक्त्या शिवं प्राप निर्लिप्तः सर्वकर्मसु

दुर्जन, पापी राजा—अनेक स्त्रियांकडे आसक्त खलही—शिवभक्तीने शिवाला प्राप्त झाला आणि सर्व कर्मांत निर्लिप्त झाला।

Verse 34

सस्त्रीकश्शबरो नाम्ना शंकरश्च शिवव्रती । चिताभस्मरतो भक्त्या लेभे तद्गतिमुत्तमाम्

पत्नीसमवेत शबर शंकर नावाचा शिवव्रती होता; चिताभस्म लावून भक्तीने त्याने शिवगतीरूपी उत्तम अवस्था प्राप्त केली।

Verse 35

सौमिनी नाम चाण्डाली संपूज्याज्ञानतो हि सा । लेभे शैवीं गतिं कृष्ण शंकरानुग्रहात्परात्

सौमिनी नावाची एक चांडाळी अज्ञानानेही एकदा पूजन करून बसली; तरी हे कृष्णा, परम शंकराच्या कृपेने तिला शैव-गती प्राप्त झाली।

Verse 36

कौशिकश्च समाराध्य शंकरं लोक शंकरम् । ब्राह्मणोऽभूत्क्षत्रियश्च द्वितीय इव पद्मभूः

कौशिकाने लोकशंकर शंकराची यथाविधी आराधना केली. तेव्हा तो ब्राह्मणही आणि क्षत्रियही झाला; जणू तेजस्वी दुसरा पद्मभू (ब्रह्मा)।

Verse 37

दुर्वासा मुनिशार्दूलश्शिवानुग्रहतः पुरा । तस्तार स्वमतं लोके शिवभक्तिं विमुक्तिदाम्

पूर्वी मुनिशार्दूल दुर्वासांनी शिवाच्या अनुग्रहाने जगात आपला मतप्रवाह स्थापन केला—शिवभक्ती, जी मुक्तिदायिनी आहे.

Verse 39

शिवमभ्यर्च्य सद्भक्त्या विरंचिश्शैवसत्तमः । अभूत्सर्गकरः कृष्ण सर्वलोकपितामहः

हे कृष्णा! विरंची (ब्रह्मा) यांनी सद्भक्तीने शिवाची पूजा केली. तेव्हा ते शैवांमध्ये श्रेष्ठ होऊन सृष्टीकर्ता व सर्व लोकांचे पितामह झाले.

Verse 40

मार्कण्डेयो मुनिवरश्चिरंजीवी महाप्रभुः । शिवभक्तवरः श्रीमाञ्शिवानुग्रहतो हरे

हे हरे! मुनिवर मार्कंडेय चिरंजीवी व महाप्रभू झाले. ते श्रीमान शिवभक्तांमध्ये श्रेष्ठ, शिवाच्या अनुग्रहाने असे झाले.

Verse 41

देवेन्द्रो हि महाशैवस्त्रैलोक्यं बुभुजे पुरा । शिवानुग्रहतः कृष्ण सर्वदेवाधिपः प्रभुः

पूर्वी देवेन्द्र इंद्र महाशैव होऊन त्रैलोक्याचा उपभोग करीत होता; हे कृष्ण! शिवाच्या अनुग्रहानेच तो सर्व देवांचा अधिपती, सामर्थ्यवान प्रभू झाला।

Verse 42

बलिपुत्रो महाशैवश्शिवानुग्रहतो वशी । बाणो बभूव ब्रह्माण्डनायकस्सकलेश्वरः

बलीचा पुत्र बाण महाशैव होता; शिवाच्या अनुग्रहाने तो सामर्थ्यवान झाला आणि ब्रह्मांडाचा नायक, सर्वांचा ईश्वरतुल्य अधिपती बनला।

Verse 43

हरिश्शक्तिश्च सद्भक्त्या दधीचश्च महेश्वरः । शिवानुग्रहतोऽभूवंस्तथा रामो हि शांकरः

सद्भक्तीने हरि शक्तिसंपन्न झाला, दधीचि महेश्वरतुल्य महर्षी झाला; तसेच रामही शांकरभक्त झाला—हे सर्व शिवाच्या अनुग्रहानेच प्राप्त झाले।

Verse 44

कणादो भार्गवश्चैव गुरुर्गौतम एव च । शिवभक्त्या बभूवुस्ते महाप्रभव ईश्वरा

कणाद, भार्गव, गुरु (बृहस्पती) आणि गौतम—हे सर्व भगवान शिवाच्या भक्तीने महाप्रभावी, तेजस्वी, ईश्वरतुल्य आचार्य झाले।

Verse 45

शाकल्यश्शंसितात्मा च नववर्षशातान्यपि । भवमाराधयामास मनोयज्ञेन माधव

प्रशंसित व उदात्त आत्मा असलेल्या शाकल्यानेही नऊशे वर्षे भव (भगवान् शिव) यांची आराधना केली; माधवाने मनोयज्ञाने—मनालाच आहुती करून—त्यांचे पूजन केले।

Verse 46

तुतोष भगवानाह ग्रंथकर्ता भविष्यसि । वत्साक्षय्या च ते कीर्तिस्त्रैलोक्ये प्रभविष्यति

प्रसन्न होऊन भगवान म्हणाले—“वत्सा! तू ग्रंथकर्ता होशील; आणि तुझी कीर्ती अक्षय राहील, ती त्रैलोक्यात पसरून उजळेल.”

Verse 47

अक्षयं च कुलं तेऽस्तु महर्षिभिरलंकृतम् । भविष्यसि ऋषिश्रेष्ठ सूत्रकर्ता ततस्ततः

तुझे कुल अक्षय राहो व ते महर्षींनी अलंकृत होवो। हे ऋषिश्रेष्ठा! तू काळो-काळी सूत्रकर्ता देखील होशील।

Verse 48

इत्येवं शंकरात्प्राप वरं मुनिवरस्स वै । त्रैलोक्ये विततश्चासीत्पूज्यश्च यदुनन्दन

अशा रीतीने त्या मुनिवराने शंकरांकडून वर प्राप्त केला. हे यदुनंदना! त्याची कीर्ती त्रैलोक्यात पसरली आणि तो पूज्य झाला.

Verse 49

सावर्णिरिति विख्यात ऋषिरासीत्कृते युगे । इह तेन तपस्तप्तं षष्टिवर्षशतानि च

कृतयुगात सावर्णि नावाने विख्यात असा एक ऋषी होता. याच ठिकाणी त्याने सहा हजार वर्षे कठोर तप केले.

Verse 50

तमाह भगवान्रुद्रस्साक्षात्तुष्टोस्मि तेऽनघ । ग्रंथकृल्लोकविख्यातो भवितास्यजरामरः

तेव्हा साक्षात् भगवान रुद्र म्हणाले—“हे निष्पाप! मी तुझ्यावर अत्यंत प्रसन्न आहे. तू पवित्र ग्रंथाचा कर्ता होशील, सर्व लोकांत विख्यात होशील आणि जरा-मरणरहित होशील.”

Verse 51

एवंविधो महादेवः पुण्यपूर्वतरैस्ततः । समर्च्चितश्शुभान्कामान्प्रददाति यथेप्सितान्

अशा प्रकारचा महादेव, अत्यंत पुण्यवान जनांनी विधिपूर्वक समर्चित केला असता, इच्छित तसे शुभ मनोरथ प्रदान करतो।

Verse 52

एकेनैव मुखेनाहं वक्तुं भगवतो गुणाः । ये संति तान्न शक्नोमि ह्यपि वर्षशतैरपि

एकाच मुखाने मी भगवंतांचे गुण यथार्थ सांगू शकत नाही; शेकडो वर्षे बोललो तरीही नाही।