Mahādāna-prakaraṇa (The Doctrine of Great Gifts): Suvarṇa–Go–Bhūmi and Tulā-dāna

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । शस्तानि घोरदानानि महादानानि नित्यशः । पात्रेभ्यस्तु प्रदेयानि आत्मानं तारयंति च

सनत्कुमार म्हणाले—प्रशंसनीय दान, कठीण व भयावह वाटणारी महादानेही नित्य करावीत; आणि ती केवळ योग्य पात्रांनाच द्यावीत. अशी अर्पणे स्वतःच्या आत्म्याचेही तारक ठरतात।

Verse 2

हिरण्यदानं गोदानं भूमिदानं द्विजोत्तम । गृह्णंतो वै पवित्राणि तारयंति स्वमेव तम्

हे द्विजोत्तम! सुवर्णदान, गोदान व भूमिदान—ही पवित्र दाने—जे स्वीकारतात, तेही स्वतःच्या आत्म्याचे तारक होतात।

Verse 3

सुवर्णदानं गोदानं पृथिवीदानमेव च । एतानि श्रेष्ठदानानि कृत्वा पापैः प्रमुच्यते

सुवर्णदान, गोदान आणि पृथिवीदान—हीच श्रेष्ठ दाने सांगितली आहेत। अशी उत्तम दाने केल्याने मनुष्य पापांतून मुक्त होतो।

Verse 4

तुलादानानि शस्तानि गावः पृथ्वी सरस्वती । द्वे तु तुल्यबले शस्ते ह्यधिका च सरस्वती

तुलादानांमध्ये गोदान, भूमिदान आणि सरस्वती (विद्या)दान प्रशंसनीय आहे. यांपैकी दोन दाने समान पुण्यबलाची मानली जातात; तरी सरस्वतीदान श्रेष्ठ मानले जाते.

Verse 5

नित्य ह्यनुडुहो गावच्छत्रं वस्त्रमुपानहौ । देयानि याचमानेभ्यः पानमन्नं तथैव च

दररोज—विशेषतः मागणाऱ्यांना—न दुहलेली गाय, छत्र, वस्त्र व पादत्राणे द्यावीत; तसेच पिण्याचे पाणी आणि अन्नही दान करावे.

Verse 6

संकल्पविहितोयोऽर्थो ब्राह्मणेभ्यः प्रदीयते । अर्थिभ्योऽपीडितेभ्यश्च मनस्वी तेन जायते

संकल्प करून राखून ठेवलेला अर्थ ब्राह्मणांना दिला, तसेच गरजू व पीडितांना दिला, तर त्याने मनुष्य दृढमनाचा व धर्मनिष्ठ होतो.

Verse 7

कनकं च तिला नागाः कन्या दासी गृहं रथः । मणयः कपिला गावो महादानानि वै दश

सोनं, तीळ, हत्ती, कन्यादान, दासी, घर, रथ, मणी, कपिला (तांबूस) गाय आणि गाय—हीच दहा महादाने होत.

Verse 8

गृहीत्वैतानि सर्वाणि ब्राह्मणो ज्ञानवित्सदा । वदान्यांस्तारयेत्सद्यो ह्यात्मानं च न संशयः

ही सर्व साधने पूर्णपणे स्वीकारून, ज्ञानवान व सदैव विवेकी ब्राह्मणाने दानशूर भक्तांना तत्क्षणी तारावे; आणि निःसंशय स्वतःचाही उद्धार करावा.

Verse 9

सुवर्णं ये प्रयच्छंति नराश्शुद्धेन चेतसा । देवतास्तं प्रयच्छंति समंतादिति मे श्रुवम्

जे पुरुष शुद्ध चित्ताने सुवर्ण दान करतात, त्यांच्याविषयी मी असे ऐकले आहे की देवता सर्व बाजूंनी त्यांना अनुग्रह देतात।

Verse 10

अग्निर्हि देवतास्सर्वाः सुवर्णं च हुताशनः । तस्मात्सुवर्णं दत्त्वा च दत्तास्स्युस्सर्वदेवताः

अग्नीच सर्व देवतांचे स्वरूप आहे आणि सुवर्ण हे हुताशन-अग्नीचेच स्वरूप मानले जाते. म्हणून सुवर्णदान केल्याने जणू सर्व देवतांना यथोचित दान दिले जाते.

Verse 11

पृथ्वीदानं महाश्रेष्ठं सर्वकामफलप्रदम् । सौवर्णं च विशेषेण यत्कृतं पृथुना पुरा

भूमिदान हे महाश्रेष्ठ असून सर्व इच्छित फल देणारे आहे. विशेषतः सुवर्णासहित भूमिदान—जसे प्राचीनकाळी राजा पृथूने केले—अत्यंत पुण्यकारक आहे.

Verse 12

दीयमानां प्रपश्यंति पृथ्वीं रुक्मसमन्विताम् । सर्वपापविनिर्मुक्तास्ते यांति परमां गतिम्

सुवर्णयुक्त पृथ्वी दानरूपाने दिली जाताना जे पाहतात, ते सर्व पापांतून मुक्त होतात; शुद्ध होऊन ते परम गतीला पोहोचतात.

Verse 13

अथान्यच्च प्रवक्ष्यामि दानं सर्वोत्तमं मुने । कांतारं यन्न पश्यंति यमस्य बहुदुःखदम्

आता, हे मुने, मी आणखी एक सर्वोत्तम दान सांगतो. त्याच्या प्रभावाने यमाचे बहुदुःखद भयानक कांतार (दुर्गम वन) पाहावे लागत नाही.

Verse 14

इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां सामान्यदानवर्णनं नाम चतुर्दशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणाच्या पंचम उमासंहितेत ‘सामान्यदानवर्णन’ नावाचा चौदावा अध्याय समाप्त झाला.

Verse 15

तिलप्रस्थमयीं कृत्वा धेनुं सर्वगुणान्विताम् । धेनुवत्सं सुवर्णं च सुदिव्यं सर्वलक्षणम्

तिळाच्या एक प्रस्थ प्रमाणाने सर्व शुभ गुणांनी युक्त अशी धेनू (दान-गाय) तयार करून, त्या धेनूचे वासरूही सुवर्णाचे—दिव्य व सर्वलक्षणसंपन्न—करावे.

Verse 16

पद्ममष्टदलं कृत्वा कुंकुमाक्ताक्षतैश्शुभैः । पूजयेत्तत्र रुद्रादीन्सर्वान्देवान्सुभक्तितः

आठ दलांचे पद्म (मंडल) करून, कुंकुमलिप्त शुभ अक्षतांनी तेथे रुद्रादी सर्व देवांची सुभक्तीने पूजा करावी.

Verse 17

एवं संपूज्य तां दद्याद्ब्राह्मणाय स्वशक्तितः । सरत्नां सहिरण्यां च सर्वाभरणभूषिताम्

अशा प्रकारे विधिपूर्वक पूजा करून, आपल्या शक्तीनुसार, रत्न व सुवर्णासहित आणि सर्व आभरणांनी भूषित करून ती ब्राह्मणास दान द्यावी.

Verse 18

ततो नक्तं समश्नीयाद्दीपान्दद्यात्तु विस्तरात् । कार्तिक्यामिति कर्तव्यं पूर्णिमायां प्रयत्नतः

त्यानंतर रात्री नक्तभोजन करावे आणि विधिपूर्वक सविस्तर दीपदान करावे। कार्तिकी पौर्णिमेला हे आचरण प्रयत्नपूर्वक करावे।

Verse 19

एवं यः कुरुते सम्यग्विधानेन स्वशक्तितः । यममार्गभयं घोरं नरकं च न पश्यति

अशा प्रकारे जो आपल्या शक्तीनुसार विधीने हे सम्यक् करतो, तो यममार्गाचे घोर भय आणि नरक—हे दोन्ही पाहात नाही।

Verse 20

कृत्वा पापान्यशेषाणि सबंधुस्ससुहृज्जनः । दिवि संक्रीडते व्यास यावदिन्द्राश्चतुर्दश

सर्व पापांचा संपूर्ण नाश करून, बंधु-बांधव व सुहृद्जनांसह, हे व्यास, तो स्वर्गात क्रीडा करतो—जोपर्यंत चौदा इंद्रांचा काळ टिकतो।

Verse 21

विधितो गोश्च दानं वै सर्वोत्तममिह स्मृतम् । न तेन सदृशं व्यास परं दानं प्रकीर्तितम्

शास्त्रीय विधीने केलेले गोदान येथे सर्वोत्तम मानले आहे. हे व्यास, यासारखे किंवा याहून श्रेष्ठ असे दुसरे दान सांगितलेले नाही.

Verse 22

प्रयच्छते यः कपिलां सवत्सां स्वर्णशृंगिकाम् । कांस्यपात्रां रौप्यखुरां सर्वलक्षणलक्षिताम्

जो कपिला गाय वासरासह—सुवर्णशिंगांनी भूषित, रौप्यखुरांची, कांस्यपात्रासहित आणि सर्व शुभलक्षणांनी युक्त—दान करतो.

Verse 23

तैस्तैर्गुणैः कामदुघा भूत्वा सा गौरुपैति तम् । प्रदातारं नरं व्यास परत्रेह च जन्मनि

हे व्यास! त्या त्या गुणांनी युक्त ती गाय कामधेनुरूप होऊन दाता पुरुषाच्या मागोमाग जाते—इहलोकीही, परलोकीही आणि पुढील जन्मांतही।

Verse 24

यद्यदिष्टतमं लोके यदस्ति दयितं गृहे । तत्तद्गुणवते देयं तदेवाक्षयमिच्छता

जगात जे सर्वाधिक प्रिय आणि घरी जे अत्यंत लाडके आहे, अक्षय फळ इच्छिणाऱ्याने तेच गुणवान (योग्य भक्त) यास द्यावे; तेच दान अक्षय ठरते।

Verse 25

तुलापुरुषदानं हि दानानां दानमुत्तमम् । तुलासंरोहणं कार्यं यदीच्छेच्छ्रेय आत्मनः

तुलापुरुष-दान हे दानांमध्ये सर्वोत्तम दान आहे. म्हणून ज्याला आत्मकल्याणाची इच्छा आहे, त्याने विधिपूर्वक तुला-आरोहण करावे.

Verse 26

यत्कृत्वा मुच्यते पापैर्वधबंधकृतोद्भवैः । तुलादानं महत्पुण्यं सर्वपापक्षयंकरम्

हे केल्याने वध व बंधन इत्यादी कर्मांपासून उत्पन्न पापांपासून मुक्ती मिळते. तुला-दान हे महापुण्य असून सर्व पापांचा क्षय करणारे आहे.

Verse 27

कृत्वा पापान्यशेषाणि तुलादानं करोति यः । सर्वैस्तु पातकैर्मुक्तः स दिवं यात्यसंशयम्

ज्याने कितीही पापे केली असली तरी जो तुला-दान करतो, तो सर्व पातकांपासून मुक्त होऊन निःसंशय स्वर्गलोकास जातो.

Verse 28

पापं कृतं यद्दिवसे निशायां द्विसंध्योर्मध्यदिने निशांते । कालत्रये कायमनोवचोभिस्तुलापुमान्वै तदपाकरोति

दिवसा वा रात्री, उषःसंध्या-सायंसंध्या, मध्यान्ह किंवा रात्र्यंत—या काळांत जे पाप केले असेल, ते भक्तीने काय-मन-वचन एकाग्र करून तीन पवित्र काळी तुलादान केल्याने निश्चयाने नष्ट होते।

Verse 29

बालेन वृद्धेन मया हि यूना विजानता ज्ञानपरेण पापम् । तत्सर्वमेवाशु कृतं मदीयं तुलापुमान्वै हरतु स्मरारिः

बालपणी, वार्धक्य किंवा तारुण्यात—योग्य जाणूनही व ज्ञाननिष्ठ असूनही—माझ्याकडून जे पाप झाले, ते कामशत्रू स्मरारि शिवाने जणू तुला लावून तौलून, शीघ्र हरून टाकावे।

Verse 30

पात्रे प्रयुक्तं द्रविणं मयाऽद्य प्रमाणपूर्णं निहितं तुलायाम् । तेनैव सार्धं तु ममावशेषं कृताकृतं यत्सुकृतं समेतु

आज मी योग्य पात्रात धन अर्पण केले, पूर्ण प्रमाणाने तौलून तराजूत ठेवले आहे। त्या अर्पणासह माझ्याकडे जे उरले—कृत-अकृत—आणि जे काही पुण्य आहे, ते सर्व एकत्र येऊन पूर्ण होवो।

Verse 31

सनत्कुमार उवाच । एवमुच्चार्य्य तं दद्यात् द्विजेभ्यः सर्वदा हितः । नैकस्यापि प्रदातव्यं न निस्तारस्ततो भवेत्

सनत्कुमार म्हणाले—असे उच्चारून, नेहमी हितासाठी तत्पर राहून, तो दान द्विजांना (योग्य ब्राह्मणांना) द्यावा. केवळ एकालाच देऊ नये; कारण त्यातून खरा निस्तार होत नाही।

Verse 32

ददात्येवं तु यो व्यास तुलापुरुषमुत्तमम् । हत्वा पापं दिव्यं तिष्ठेद्यावदिन्द्राश्चतुर्द्दश

हे व्यास, जो असा उत्तम तुलापुरुष-दान करतो, तो पापाचा नाश करून दिव्य पदात स्थित राहतो—चौदा इंद्रांचा काळ असेपर्यंत।