Kirātāvatāra, Durvāsā-upākhyāna, and the Logic of Divine Rescue (Kirātākhyam-avatāra; Pāṇḍava-prasaṅga)
या अध्यायात नंदीश्वर पिनाकधारी शिवाच्या किरात-अवताराचे वर्णन करतात—मूक दैत्याचा वध करून अर्जुनास प्रसन्न करणे व वर देणे. पुढे इति्हास-प्रसंगात पांडव सुयोधनाच्या कपटनीतीने त्रस्त होऊन द्रौपदीसह द्वैत वनात राहतात आणि सूर्यदत्त पात्रावर निर्वाह करतात. दुर्योधन आतिथ्याचा संकट निर्माण करण्यासाठी दुर्वास ऋषींना शिष्यांसह पाठवतो; अतिथी स्नानास गेल्यावर अन्नाभावाने पांडव चिंताग्रस्त होतात. द्रौपदी कृष्णाचे स्मरण करते; कृष्ण तत्क्षणी येऊन शाकाचा उरलेला एक घास ग्रहण करतात आणि कृपाशक्तीने दुर्वास व त्यांचा समुदाय तृप्त होतो, शापभय टळते व पांडव वाचतात. अध्याय भक्तितत्त्व सांगतो—स्मरणाने देवसन्निधी, अल्प अर्पणही प्रसादाने पर्याप्त, आणि शत्रूची ‘परीक्षा’ धर्मनिष्ठ भक्तांच्या रक्षणाचा पुरावा ठरते. शेवटी पांडव आगामी संकटे व योग्य कर्तव्य याविषयी कृष्णाला विचारतात.
Shlokas
Verse 1
नन्दीश्वर उवाच । शृणु प्राज्ञ किराताख्यमवतारम्पिनाकिनः । मूकं च हतवान्प्रीतो योऽर्जुनाय वरन्ददौ
नंदीश्वर म्हणाले—हे प्राज्ञा, पिनाकधारी (शिव) यांचा ‘किरात’ नावाचा अवतार ऐक; प्रसन्न होऊन त्यांनी मूकाचा वध केला आणि अर्जुनाला वर दिला।
Verse 2
सुयोधनजितास्ते वै पाण्डवाः प्रवराश्च ते । द्रौपद्या च तया साध्व्या द्वैताख्यं वनमाययुः
सुयोधनाने जिंकलेले ते श्रेष्ठ पांडव साध्वी द्रौपदीसह द्वैत नावाच्या वनात गेले।
Verse 3
तत्रैव सूर्य्यदत्तां वै स्थालीं चाश्रित्य ते तदा । कालं च वाहयामासुस्सुखेन किल पाण्डवाः
तेथेच सूर्याने दिलेल्या स्थालीचा आधार घेऊन पांडवांनी काळ सुखाने घालविला।
Verse 4
छलार्थं प्रेरितस्तेन दुर्वासा मुनिपुङ्गवः । सुयोधनेन विप्रेन्द्र पाण्डवान्तिकमादरात्
हे विप्रेंद्र! कपटासाठी सुयोधनाने पाठविलेला मुनिश्रेष्ठ दुर्वासा आदराने पांडवांकडे आला।
Verse 5
छात्रैः स्वैर्वायुतैस्सार्द्धं ययाचे तत्र तान्मुदा । भोज्यं चित्तेप्सितं वै स तेभ्यश्चैव समागतः
तो आपल्या शिष्य व सेवकांसह तेथे आनंदाने त्यांच्याकडे मागू लागला; आणि मनास इच्छित अन्नही त्यांच्याकडून मिळाले।
Verse 6
स्वीकृत्य पाण्डवैस्तैस्तैः स्नानार्थं प्रेषितास्तदा । दुर्वासःप्रमुखाश्चैव मुनयश्च तपस्विनः
पांडवांनी योग्य सत्काराने त्यांचे विधिवत् स्वागत केले; मग दुर्वासा-प्रमुख तपस्वी मुनींना स्नानासाठी त्यांनी पाठविले.
Verse 7
अथ ते पाण्डवाः सर्वे अन्नाभावान्मुनीश्वर । दुःखिताश्च तदा प्राणांस्त्यक्तुं चित्ते समादधुः
तेव्हा, हे मुनीश्वर, अन्नाभावामुळे दुःखी झालेले ते सर्व पांडव त्या वेळी मनात प्राणत्यागाचा निश्चय करू लागले.
Verse 8
द्रौपद्या च स्मृतः कृष्ण आगतस्तत्क्षणादपि । शाकं च भक्षयित्वा तु तेषां तृप्तिं समादधत्
द्रौपदीने कृष्णाचे स्मरण करताच तो तत्क्षणी आला; आणि ते शाक भक्षण करून त्याने त्या सर्वांची पूर्ण तृप्ती घडविली.
Verse 9
दुर्वासाश्च तदा शिष्यांस्तृप्ताञ्ज्ञात्वा ययौ पुनः । पाण्डवाः कृच्छ्रनिर्मुक्ताः कृष्णस्य कृपया तदा
तेव्हा दुर्वासाने शिष्य तृप्त झाल्याचे जाणून पुन्हा प्रस्थान केले; त्या वेळी कृष्णकृपेने पांडव त्या कठीण संकटातून मुक्त झाले.
Verse 10
अथ ते पाण्डवाः कृष्णं पप्रच्छुः किम्भविष्यति । बलवाञ्छत्रुरुत्पन्नः किं कार्य्यन्तद्वद प्रभो
तेव्हा पांडवांनी श्रीकृष्णांना विचारले—“आता काय होईल? एक बलवान शत्रू उत्पन्न झाला आहे; काय करावे? हे प्रभो, सांगा.”
Verse 11
नन्दीश्वर उवाच । इति पृष्ठस्तदा तैस्तु श्रीकृष्णः पाण्डवैर्मुने । स्मृत्वा शिवपदाम्भोजौ पाण्डवानिदमब्रवीत्
नंदीश्वर म्हणाले—हे मुने! त्या वेळी पांडवांनी असे विचारल्यावर, श्रीकृष्णांनी शिवाच्या चरणकमलांचे स्मरण करून पांडवांना हे वचन सांगितले।
Verse 12
श्रीकृष्ण उवाच । श्रूयतां पाण्डवाः श्रेष्ठाः श्रुत्वा कर्तव्यमेव हि । मद्वृत्तान्तं विशेषेण शिवसेवासमन्वितम्
श्रीकृष्ण म्हणाले—हे श्रेष्ठ पांडवांनो, ऐका; ऐकून ते नक्कीच आचरणात आणावे. मी माझा वृत्तांत विशेषतः सांगतो—जो भगवान शिवाच्या सेवा-पूजेसह युक्त आहे।
Verse 13
द्वारकां च मया गत्वा शत्रूणां विजिगीषया । विचार्य्य चोपदेशांश्च उपमन्योर्महात्मनः
मी द्वारकेस गेलो, शत्रूंना जिंकण्याच्या इच्छेने; आणि महात्मा उपमन्यूंचे पवित्र उपदेश मनन करून त्यानुसार पुढे प्रवृत्त झालो।
Verse 14
मया ह्याराधितः शम्भुः प्रसन्नः परमेश्वरः । बटुके पर्वतश्रेष्ठे सप्तमासं सुसेवितः
मी खरोखरच शंभूची आराधना केली; परमेश्वर प्रसन्न झाले. पर्वतश्रेष्ठ बटुकावर मी सात महिने उत्तम रीतीने सेवा केली।
Verse 15
इष्टान्कामानदान्मह्यं विश्वेशश्च स्वयं स्थितः । तत्प्रभावान्मया सर्वसामर्थ्यं लब्धमुत्तमम्
विश्वेश स्वतः उपस्थित राहून मला माझ्या इष्ट कामना प्रदान केल्या. त्यांच्या कृपा-प्रभावाने मला सर्व बाबतीत उत्तम सामर्थ्य प्राप्त झाले।
Verse 16
इदानीं सेव्यते देवो भुक्तिमुक्ति फलप्रदः । यूयं सेवत तं शम्भुमपि सर्वसुखावहम्
आता त्या देवाचे सेवन-पूजन करा, जो भुक्ती व मुक्तीचे फळ देतो; तुम्हीही सर्वसुखदायक शंभूची आराधना करा।
Verse 17
नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्त्वान्तर्दधे कृष्ण आश्वास्याथ च पाण्डवान् । द्वारकामगमच्छीघ्रं स्मरच्छिवपदाम्बुजम्
नंदीश्वर म्हणाले—असे बोलून कृष्ण अंतर्धान पावले. मग पांडवांना धीर देऊन, शिवाच्या चरणकमलांचे स्मरण करीत ते शीघ्र द्वारकेस गेले।
Verse 18
पाण्डवा अथ भिल्लं च प्रेषयामासुरोजसा । गुणानां च परीक्षार्थं तस्य दुर्योधनस्य च
मग पांडवांनी पराक्रमाने भिल्लाला दूत म्हणून पाठविले, दुर्योधनाचे गुण व हेतू यांची परीक्षा करून निश्चय करण्यासाठी।
Verse 19
सोपि सर्वं च तत्रत्यन्दुर्योधनगुणोदयम् । समीचीनं च तज्ज्ञात्वापुनः प्राप प्रभून्प्रति
त्यानेही तेथे दुर्योधनाच्या गुणांचा सर्व उदय पाहिला; ते सर्व योग्य आहे असे जाणून तो पुन्हा आपल्या प्रभूंकडे परत आला।
Verse 20
तदुक्तन्ते निशम्यैवं दुखम्प्रापुर्मुनीश्वर । परस्परं समूचुस्ते पाण्डवा अतिदुःखिताः
हे मुनीश्वर! तो वृत्तांत शेवटपर्यंत ऐकून पांडव शोकाकुल झाले; अतिशय दुःखी होऊन ते परस्परांशी बोलू लागले।
Verse 21
किङ्कर्तव्यं क्व गन्तव्यमस्माभिरधुना युधि । समर्था अपि वै सर्वे सत्यपाशेन यन्त्रिताः
आता या युद्धात आम्ही काय करावे आणि कुठे जावे? आम्ही सर्व समर्थ असूनही सत्याच्या पाशाने बांधले गेलो आहोत।
Verse 22
नन्दीश्वर उवाच । एतस्मिन्समये व्यासो भस्मभूषितमस्तकः । रुद्राक्षाभरणश्चायाज्जटाजूटविभूषितः
नंदीश्वर म्हणाले—त्या वेळी व्यास आले; त्यांचे मस्तक भस्माने विभूषित होते, त्यांनी रुद्राक्षाभूषणे धारण केली होती, आणि जटाजूटाने शोभत होते।
Verse 23
पञ्चाक्षरं जपन्मंत्रं शिवप्रेमसमाकुलः । तेजसां च स्वयंराशिस्साक्षाद्धर्म इवापरः
शिवप्रेमाने पूर्ण भरून तो पंचाक्षरी मंत्राचा अखंड जप करू लागला; तो तेजाचा स्वयंप्रकट पुंज झाला—जणू धर्मच दुसऱ्या रूपाने साक्षात् प्रकट झाला।
Verse 24
तन्दृष्ट्वा ते तदा प्रीता उत्थाय पुरतः स्थिताः । दत्त्वासनं तदा तस्मै कुशाजिनसुशोभितम्
त्याला पाहताच ते आनंदित झाले. तत्क्षणी उठून ते त्याच्या समोर उभे राहिले आणि मग कुशा व मृगचर्माने सुशोभित आसन त्याला अर्पण केले।
Verse 25
तत्रोपविष्टं तं व्यासं पूजयन्ति स्म हर्षिताः । स्तुतिं च विविधां कृत्वा धन्याः स्म इति वादिनः
तेथे आसनावर बसलेल्या व्यासांना पाहून ते आनंदाने त्यांची पूजा करू लागले. विविध स्तुती करून ते म्हणाले—“आम्ही धन्य झालो.”
Verse 26
तपश्चैव सुसन्तप्तं दानानि विविधानि च । तत्सर्वं सफलं जातं तृप्तास्ते दर्शनात्प्रभो
प्रभो! आम्ही अत्यंत कष्टाने तप केले आणि विविध प्रकारची दाने दिली—ते सर्व आज सफल झाले. तुमच्या केवळ दर्शनानेच आम्ही तृप्त व कृतार्थ झालो आहोत.
Verse 27
दुःखं च दूरतो जातन्दर्शनात्ते पितामह । दुष्टैश्चैव महादुःखं दत्तं नः क्रूरकर्मभिः
पितामह! तुमच्या दर्शनाने आमचे दुःख दूर झाले; तरीही दुष्टांनी त्यांच्या क्रूर कर्मांनी आम्हाला मोठे दुःख दिले आहे.
Verse 28
श्रीमतान्दर्शने जाते दुःखं चैव गमिष्यति । कदाचिन्न गतं तत्र निश्चयोयं विचारितः
श्रीमान भगवान् शिवांचे दर्शन झाले की दुःख निश्चयाने निघून जाते. त्या अवस्थेत ते कधीही चुकत नाही—विचार करून हा निश्चय झाला आहे.
Verse 29
महतामाश्रमे प्राप्ते समर्थे सर्वकर्मणि । यदि दुःखं न गच्छेतु दैवमेवात्र कारणम्
महात्म्यांच्या आश्रमात पोहोचून—जिथे सर्व साधना समर्थ असते—तरीही दुःख न गेल्यास, येथे कारण दैवच, म्हणजे पूर्वकर्माचा परिपाक होय.
Verse 30
निश्चयेनैव गच्छेतु दारिद्यं दुःखकारणम् । महतां च स्वभावोयं कल्पवृक्षसमो मतः
दुःखाचे कारण ठरणारे दारिद्र्य दृढ निश्चयाने नक्कीच दूर होते. महात्म्यांचा स्वभाव असाच मानला जातो—ते कल्पवृक्षासमान आहेत.
Verse 31
तद्गुणानेव गणयेन्महतो वस्तुमात्रतः । आश्रयस्य वशादेव पुंसो वै जायते प्रभो
हे प्रभो! महान् तत्त्व जितके मर्यादित मापाने कळते तितक्याच त्याचे गुण गणावेत. जीवाचे ‘असणे’ व ‘होणे’ हे केवळ आश्रय—परम शरण शिव—याच्या सामर्थ्यानेच उत्पन्न होते.
Verse 32
लघुत्वं च महत्त्वं च नात्र कार्य्या विचारणा । उत्तमानां स्वभावोयं यद्दीनप्रतिपालनम्
लहान असो वा मोठा—इथे विचार करण्याची गरज नाही. उत्तम जनांचा स्वभावच असा की ते दीन-दुःखींचे रक्षण व पालन करतात.
Verse 33
रंकस्य लक्षणं लोके ह्यतिश्रेयस्करं मतम् । पुरोऽस्य परयत्नो वै सुजनानां च सेवनम्
या लोकी खऱ्या नम्र जनाचे लक्षण अत्यंत कल्याणकारक मानले जाते—त्याच्यात अग्रस्थानी परिश्रमयुक्त प्रयत्न आणि सज्जनांची सेवा-संगत असते.
Verse 34
अतः परं च भाग्यं वै दोषश्चैव न दीयताम् । एतस्मात्कारणात्स्वामिंस्त्वयि दृष्टो शुभन्तदा
म्हणून आता पुढे ‘भाग्य’ वा ‘दोष’ कोणावरही लादू नये. हे स्वामी! याच कारणाने तेव्हा शुभत्व तुझ्यातच स्थित दिसले.
Verse 35
त्वदागमनमात्रेण सन्तुष्टानि मनांसि नः । दिशोपदेशं येनाशु दुःखं नष्टम्भवेच्च नः
तुझ्या केवळ आगमनाने आमची मने संतुष्ट झाली आहेत. कृपा करून आम्हाला दिशा-उपदेश दे, ज्यायोगे आमचे दुःख शीघ्र नष्ट होईल.
Verse 36
नन्दीश्वर उवाच । इत्येतद्वचनं श्रुत्वा पाण्डवानां महामुनिः । प्रसन्नमानसो भूत्वा व्यासश्चैवाब्रवीदिदम्
नंदीश्वर म्हणाले—पांडवांची ही वचने ऐकून महामुनी व्यासांचे मन प्रसन्न व शांत झाले; तेव्हा व्यासांनी असे म्हटले।
Verse 37
इति श्रीशिवमहापुराणे तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां किरातावतारवर्णनप्रसंगेऽर्जुनाय व्यासोपदेशवर्णनं नाम सप्तत्रिंशोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील तृतीय शतरुद्रसंहितेत, किरातावतार-वर्णनाच्या प्रसंगात, “अर्जुनास व्यासोपदेश-वर्णन” नावाचा सत्तेचाळीसावा अध्याय समाप्त झाला।
Verse 38
सुजनानां स्वभावोयं प्राणान्तेऽपि सुशोभनः । धर्मं त्यजन्ति नैवात्र सत्यं सफलभाजनम्
सज्जनांचा हा स्वभाव—प्राणान्तीही तो शोभून दिसतो। ते येथे कधीही धर्म सोडत नाहीत; सत्य हे फलदायी पात्र ठरते।
Verse 39
अस्माकं चैव यूयं च ते चापि समताङ्गताः । तथापि पक्षपातो वै धर्मिष्ठानां मतो बुधैः
आम्ही, तुम्ही आणि तेही—सर्वांनी समान स्थिती प्राप्त केली आहे. तरीही पंडित म्हणतात, धर्मनिष्ठ लोक पक्षपात करतात—धर्माच्या बाजूनेच।
Verse 40
धृतराष्ट्रेन दुष्टेन प्रथमं च ह्यचक्षुषा । धर्मस्त्यक्तः स्वयं लोभाद्युष्माकं राज्यमाहृतम्
प्रथम त्या दुष्ट—अंध धृतराष्ट्राने—लोभापोटी स्वतः धर्माचा त्याग केला आणि तुमचे राज्य हिरावून घेतले।
Verse 41
तस्य यूयं च ते चापि पुत्रा एव न संशयः । पितर्य्युपरते बाला अनुकंप्या महात्मनः
तुम्हीही आणि तेही निःसंशय त्याचेच पुत्र आहात. पिता गेल्यावर, तुम्ही बालक त्या महात्म्याच्या करुणेस पात्र आहात।
Verse 42
पश्चात्पुत्रश्च तेनैव वारितो न कदाचन । अनर्थो नैव जायेत यच्चैवं च कृतन्तदा
यानंतर त्याच्याच द्वारा आवरलेला पुत्रही पुन्हा कधीही अन्यथा वागणार नाही। त्या वेळी कार्याचा योग्य निर्णय झाल्यामुळे कोणताही अनर्थ उत्पन्न होणार नाही।
Verse 43
अतः परं च यज्जातं तज्जातं नान्यथाभवेत् । अयन्दुष्टो भवन्तश्च धर्मिष्ठाः सत्यवादिनः
आता पुढे जे जसे जन्मेल ते तसेच राहील; नियत स्वभावापासून विचलित होणार नाही. आणि तुम्ही दुष्ट होणार नाही; धर्मात स्थिर व वाणीने सत्यवादी राहाल।
Verse 44
तस्मादन्ते च तस्यैवाशुभं हि भविता धुवम् । यच्चैव वापितं बीजं तत्प्ररोहो भवेदिह
म्हणून शेवटी त्याच्याच वाट्याला निश्चित अशुभ येईल. कारण जे बीज पेरले जाते त्याचाच अंकुर इथेच निश्चयाने उगवतो।
Verse 45
तस्माद्दुःखं न कर्तव्यं भवद्भिः सर्वथा ध्रुवम् । भविष्यति शुभं वो हि नात्र कार्य्या विचारणा
म्हणून तुम्ही कोणत्याही प्रकारे दुःख करू नका—हे निश्चय आहे। तुमचे कल्याण नक्की होईल; याबाबत विचार करण्याची गरज नाही।
Verse 46
नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्त्वा पाण्डवाः सर्वे तेन व्यासेन प्रीणिताः । युधिष्ठिरमुखास्ते च पुनरेवाब्रुवन्वचः
नंदीश्वर म्हणाले—असे बोलून, त्या व्यास मुनींमुळे सर्व पांडव प्रसन्न झाले; आणि युधिष्ठिराच्या नेतृत्वाखाली त्यांनी पुन्हा वचन उच्चारले।
Verse 47
पाण्डवा ऊचुः । सत्यमुक्तन्त्वया नाथ दुष्टैर्दुःखं निरंतरम् । दुष्टात्मभिर्वने चापि दीयते हि मुहुर्मुहुः
पांडव म्हणाले—हे नाथ, आपण जे सांगितले ते सत्य आहे. दुष्टांकडून दुःख अखंड येते; आणि वनातही दुष्टवृत्तीचे लोक पुन्हा पुन्हा पीडा देतात।
Verse 48
तन्नाशयाशुभम्मेद्य किंचिद्देयं शुभं विभो । कृष्णेन कथितं पूर्वमाराध्यश्शङ्करस्सदा
ते अशुभ नष्ट करण्यासाठी, हे विभो, काही शुद्ध व शुभ दान द्यावे. हे पूर्वी श्रीकृष्णांनी सांगितले—म्हणून शंकराची सदैव आराधना करावी।
Verse 49
प्रमादश्च कृतोऽस्माभिस्तद्वचश्शिथिलीकृतम् । स देवमार्गस्तु पुनरिदानीमुपदिश्यताम्
आम्ही प्रमाद केला आणि आपल्या वचनांकडे ढिलाईने पाहिले. म्हणून कृपा करून तो देवमार्ग आता पुन्हा उपदेशावा।
Verse 50
नन्दीश्वर उवाच । इत्येतद्वचनं श्रुत्वा व्यासो हर्षसमन्वितः । उवाच पाण्डवान्प्रीत्या स्मृत्वा शिवपदांबुजम्
नंदीश्वर म्हणाले—हे वचन ऐकून व्यास आनंदाने परिपूर्ण झाले. श्रीशिवांच्या चरणकमलांचे स्मरण करून त्यांनी प्रेमाने पांडवांना संबोधिले.
Verse 51
व्यास उवाच । श्रूयतां वचनं मेद्य पांडवा धर्मबुद्धयः । सत्यमुक्तं तु कृष्णेन मया संसेव्यते शिवः
व्यास म्हणाले—हे धर्मबुद्धी पांडवांनो, आज माझे वचन ऐका. कृष्णाने जे सत्य सांगितले तेच; कारण मी स्वतः सदैव शिवाची उपासना व सेवा करीत असतो.
Verse 52
भवद्भिः सेव्यतां प्रीत्या सुखं स्यादतुलं सदा । सर्वदुःखं भवत्येव शिवाऽसेवात एव हि
म्हणून तुम्ही प्रेमाने शिवाची सेवा-उपासना करा; मग सदैव अतुल सुख प्राप्त होईल. खरेच, शिवसेवेचा अभाव हाच सर्व दुःखांचा कारणीभूत ठरतो.
Verse 53
नंदीश्वर उवाच । अथ पंचसु तेष्वेव विचार्य्य शिवपूजने । अर्जुनं योग्यमुच्चार्य व्यासो मुनिवरस्तथा
नंदीश्वर म्हणाले—मग त्या पाचांमध्ये शिवपूजेचा विचार करून मुनिवर व्यासांनी अर्जुनालाच योग्य असे घोषित केले.
Verse 54
तपःस्थानं विचार्य्यैवं ततस्स मुनिसत्तमः । पाण्डवान्धर्मसन्निष्ठान्पुनरेवाब्रवीदिदम्
अशा रीतीने तपस्येस योग्य स्थानाचा विचार करून, मुनिश्रेष्ठांनी धर्मनिष्ठ पांडवांना पुन्हा हे वचन सांगितले.
Verse 55
व्यास उवाच । श्रूयताम्पाण्डवास्सर्वे कथयामि हितं सदा । शिवं सर्वं परं दृष्ट्वा परं ब्रह्म सताङ्गतिम्
व्यास म्हणाले—हे पांडवांनो, तुम्ही सर्वांनी ऐका; मी नेहमी हितकारक वचन सांगतो. शिवाला सर्वस्व व परम मानून जाणावे—तोच परब्रह्म, सत्पुरुषांची परम शरण व गती आहे.
Verse 56
ब्रह्मादित्रिपरार्द्धान्तं यत्किंचिद्दृश्यते जगत् । तत्सर्वं शिवरूपं च पूज्यन्ध्येयं च तत्पुनः
ब्रह्मापासून त्रिपरार्धाच्या अंतापर्यंत जगात जे काही दिसते—ते सर्व शिवस्वरूपच आहे; म्हणून त्याच तत्त्वाचे पुन्हा पुन्हा शिवरूपाने पूजन व ध्यान करावे.
Verse 57
सर्वेषां चैव सेष्योसौ शङ्करस्सर्वदुःखहा । शिवः स्वल्पेन कालेन संप्रसीदति भक्तितः
शंकर हा सर्वांचा परम आश्रय आणि सर्व दुःखांचा नाशकर्ता आहे. भक्तीनेच भगवान शिव अल्प काळात पूर्ण प्रसन्न होतात.
Verse 58
सुप्रसन्नो महेशो हि भक्तेभ्यः सकलप्रदः । भुक्तिं मुक्तिमिहामुत्र यच्छतीति सुनिश्चितम्
महेश अत्यंत प्रसन्न झाले की ते भक्तांना सर्व काही प्रदान करतात. इहलोकी व परलोकी भोग आणि मोक्ष—दोन्ही देतात, हे निश्चित आहे.
Verse 59
तस्मात्सेव्यस्सदा शभ्भुर्भुक्तिमुक्तिफलेप्सुभिः । पुरुषश्शङ्करः साक्षाद्दुष्टहन्ता सतांगतिः
म्हणून भोग व मोक्ष—दोन्ही फळे इच्छिणाऱ्यांनी सदैव शंभूची सेवा-पूजा करावी. कारण शंकर साक्षात् परम पुरुष आहेत—दुष्टांचा संहारक आणि सत्पुरुषांची निश्चित शरण व गती.
Verse 60
परन्तु प्रथमं शक्रविद्यां दृढमना जपेत् । क्षत्रियस्य पराख्यस्य चेदमेव समाहितम्
परंतु प्रथम दृढ व एकाग्र मनाने शक्र-विद्येचा जप करावा. पराक्रमी व प्रसिद्ध क्षत्रियासाठी हाच येथे निश्चित नियम सांगितला आहे.
Verse 61
अतोर्जुनश्च प्रथमं शक्रविद्यां जपेद्दृढः । करिष्यति परीक्षाम्प्राक् संतुष्टस्तद्भविष्यति
म्हणून अर्जुनानेही प्रथम दृढ निश्चयाने शक्र-विद्येचा जप करावा. परीक्षेपूर्वी तो संतुष्ट व स्थिर होईल—असेच घडेल.
Verse 62
सुप्रसन्नश्च विघ्नानि संहरिष्यति सर्वदा । पुनश्चैवं शिवस्यैव वरं मन्त्रं प्रदास्यति
अतिशय प्रसन्न होऊन तो सर्वदा सर्व विघ्नांचा संहार करील. मग याच प्रकारे तो पुन्हा भगवान शिवांचा श्रेष्ठ वरमंत्र प्रदान करील.
Verse 63
नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्त्वार्जुनमाहूयोपेन्द्रविद्यामुपादिशत् । स्नात्वा च प्राङ्मुखो भूत्वा जग्राहार्जुन उग्रधीः
नन्दीश्वर म्हणाले—असे बोलून त्यांनी अर्जुनाला बोलावून उपेन्द्र-विद्येचा उपदेश केला. मग उग्रबुद्धी अर्जुन स्नान करून पूर्वाभिमुख होऊन ती विद्या ग्रहण केली.
Verse 64
पार्थिवस्य विधानं च तस्मै मुनिवरो ददौ । प्रत्युवाच च तं व्यासो धनंजयमुदारधीः
त्या श्रेष्ठ मुनींनी त्याला पार्थिव-शिवपूजेची विधी सांगितली. मग उदारबुद्धी व्यासांनी धनंजय (अर्जुन) यास प्रत्युत्तर दिले.
Verse 65
व्यास उवाच । इतो गच्छाधुना पार्थ इन्द्रकीले सुशोभने । जाह्नव्याश्च समीपे वै स्थित्वा सम्यक् तपः कुरु
व्यास म्हणाले—हे पार्था! आता येथून निघून जा; सुशोभित इंद्रकील पर्वतावर जा. तेथे जाह्नवी (गंगा)च्या समीप राहून, पूर्ण संयमाने यथाविधी तप कर.
Verse 66
अदृश्या चैव विद्या स्यात्सदा ते हितकारिणी । इत्याशिषन्ददौ तस्मै ततः प्रोवाच तान्मुनिः
“तुला अदृश्य होण्याची विद्या लाभो; हे ज्ञान सदैव तुझे हित करो.” असा आशीर्वाद देऊन, मुनिने पुढे त्याला आणखी सांगितले.
Verse 67
धर्म्ममास्थाय सर्वं वै तिष्ठन्तु नृपसत्तमाः । सिद्धिः स्यात्सर्वथा श्रेष्ठा नात्र कार्या विचारणा
सर्व श्रेष्ठ राजे धर्मात दृढपणे स्थित राहोत. मग सर्व प्रकारे परम सिद्धी निश्चयाने प्राप्त होईल—यात विचार करण्याचे कारण नाही.
Verse 68
नन्दीश्वर उवाच । इति दत्त्वाशिषन्तेभ्यः पाण्डवेभ्यो मुनीश्वरः । स्मृत्वा शिवपदाम्भोजं व्यासश्चान्तर्दधे क्षणात्
नंदीश्वर म्हणाले—अशा रीतीने आशीर्वाद स्वीकारणाऱ्या पांडवांना वर देऊन मुनिश्रेष्ठ व्यासांनी शिवचरणकमलांचे स्मरण केले आणि क्षणातच त्यांच्या दृष्टीआड अंतर्धान पावले।
Frequently Asked Questions
It juxtaposes Śiva’s Kirāta manifestation (slaying Mūka and blessing Arjuna) with the Durvāsā episode at the Pāṇḍavas’ forest dwelling, arguing through narrative that divine intervention is activated by devotion and safeguards dharma when adversaries attempt to weaponize ritual obligations like hospitality.
The ‘last morsel’ (śāka) functions as a ritual-symbol of sufficiency through anugraha: when devotion is intact, the smallest remainder becomes plenitude. The bathing interval (snāna) marks the liminal window of karmic testing, where anxiety peaks and remembrance becomes the decisive yogic act.
Śiva is highlighted as Pinākin in the Kirāta (hunter) form—an adaptive manifestation that enters the world to confront adharma (Mūka) and to confer boons upon a qualified devotee (Arjuna).