एकादशरुद्रावतारकथनम् / Account of the Eleven Rudra Manifestations (Rudrāvatāras)

Verse 1

नन्दीश्वर उवाच । एकादशवतारान्वै शृण्वथो शांकरान्वरान् । याञ्छ्रुत्वा न हि बाध्येत बाधासत्यादिसम्भवा

नंदीश्वर म्हणाले—शंकरांचे परम कल्याणकारी असे अकरा अवतार ऐका. ते ऐकल्यावर ‘सत्य’ म्हणविल्या जाणाऱ्या कारणांपासून उद्भवणाऱ्या बाधा-आदी क्लेशांनी मनुष्य बाधित होत नाही।

Verse 2

पुरा सर्वे सुराश्शक्रमुखा दैत्यपराजिताः । त्यक्त्वामरावतीम्भीत्याऽपलायन्त निजाम्पुरीम्

पूर्वी काळी शक्र (इंद्र) यांच्या नेतृत्वाखालील सर्व देव दैत्यांकडून पराभूत झाले. भयभीत होऊन त्यांनी अमरावती सोडली आणि आश्रयासाठी आपल्या पुरीकडे पळ काढला।

Verse 3

दैत्यप्रपीडिता देवा जग्मुस्ते कश्यपा न्तिकम् । बद्ध्वा करान्नतस्कन्धाः प्रणेमुस्तं सुविह्वलम्

दैत्यांनी पीडित झालेले देव कश्यपाजवळ गेले. हात जोडून, खांदे नमवून, अत्यंत व्याकुळ होऊन त्यांनी त्यांना प्रणाम केला.

Verse 4

सुनुत्वा तं सुरास्सर्व्वे कृत्वा विज्ञप्तिमादरात् । सर्वं निवेदयामा स्स्वदुःखन्तत्पराजयम्

ते ऐकून सर्व देवांनी आदराने विनंती केली आणि सर्व काही निवेदन केले—आपले दुःखही आणि झालेला पराभवही.

Verse 5

कपाली १ पिंगलो २ भीमो ३ विरूपाक्षो ४ विलोहितः

तो कपाली, पिंगल, भीम, विरूपाक्ष आणि विलोहित—ही शिवाच्या विविध रूपांची पावन नावे आहेत.

Verse 6

तानाश्वास्य मुनिस्सोऽथ धैर्यमाधाय शान्तधीः । काशीं जगाम सुप्रीत्या विश्वेश्वरपुरीम्मुने

त्यांना आश्वासून तो मुनि शांतबुद्धीने धैर्य धारण करून, परम प्रीती-भक्तीने काशी—विश्वेश्वर शिवाची पुरी—येथे गेला, हे मुने।

Verse 7

गंगाम्भसि ततः स्नात्वा कृत्वा तं विधिमादरात् । विश्वेश्वरं समानर्च साम्बं सर्वेश्वरम्प्रभुम्

त्यानंतर गंगाजलात स्नान करून आणि तो विधी आदराने पूर्ण करून, त्याने विश्वेश्वर—सांब शिव, सर्वेश्वर प्रभू—यांची यथाविधी आराधना केली.

Verse 8

शिवलिंगं सुसंस्थाप्य चकार विपुलन्तपः । शम्भुमुद्दिश्य सुप्रीत्या देवानां हितकाम्यया

शिवलिंग नीट प्रतिष्ठापित करून त्याने विपुल तप केले. देवांच्या हिताची इच्छा ठेवून, अत्यंत प्रीतीने शंभूला उद्देशून साधना केली.

Verse 9

महान्कालो व्यतीयाय तपतस्तस्य वै मुनेः । शिवपादाम्बुजासक्तमनसो धैर्य्यशालिनः

त्या मुनीच्या तपस्येत फार दीर्घ काळ निघून गेला. तो धैर्यवान होता आणि त्याचे मन शिवाच्या चरणकमलांवर दृढपणे आसक्त होते.

Verse 10

अथ प्रादुरभूच्छम्भुर्वरन्दातुन्तदर्षये । स्वपदासक्तमनसे दीनबन्धुस्सतांगतिः

तेव्हा वरदाता शंभू त्या ऋषीसमोर प्रकट झाले, ज्याचे मन त्यांच्या चरणी दृढ आसक्त होते; कारण ते दीनांचे बंधू आणि सत्पुरुषांची शरण-गती आहेत।

Verse 11

वरम्ब्रूहीति चोवाच सुप्रसन्नो महेश्वरः । कश्यपं मुनिशार्दूलं स्वभक्तं भक्तवत्सलः

अतिशय प्रसन्न महेश्वरांनी आपल्या भक्त, मुनिशार्दूल कश्यपाला म्हटले—“वर माग.” भक्तवत्सल प्रभूंनी त्याला वर मागण्यास उद्युक्त केले।

Verse 12

दृष्ट्वाथ तं महेशानं स प्रणम्य कृताञ्जलिः । तुष्टाव कश्यपो हृष्टो देवतातः प्रस न्नधीः

मग महेशानाला पाहून देवतांचे पिता कश्यप यांनी हात जोडून नमस्कार केला. हर्षित व प्रसन्नचित्त होऊन त्यांनी प्रभूची स्तुती सुरू केली.

Verse 13

कश्यप उवाच । देवदेव महेशान शरणागतवत्सल । सर्वेश्वरः परात्मा त्वं ध्यानगम्योद्वयोऽव्ययः

कश्यप म्हणाले—हे देवदेव महेशान, शरणागतवत्सल! आपण सर्वेश्वर, परात्मा आहात; ध्यानाने प्राप्त होणारे, अद्वय व अविनाशी आहात.

Verse 14

बलनिग्रह कर्ता त्वं महेश्वर सतां गतिः । दीनबन्धुर्दयासिन्धुर्भक्तरक्षणदक्षधीः

हे महेश्वर! आपण सर्व बलांचे निग्रहकर्ता; सत्पुरुषांची गती व आश्रय आहात. आपण दीनांचा बंधु, करुणासिंधु, आणि भक्तरक्षणात दक्ष बुद्धीचे आहात.

Verse 15

एते सुरास्त्वदीया हि त्वद्भक्ताश्च विशेषतः । दैत्यैः पराजिताश्चाथ पाहि तान्दुःखितान् प्रभो

हे देव हे खरोखर तुमचेच आहेत आणि विशेषतः तुमचे भक्त आहेत। दैत्यांनी त्यांना पराभूत केले आहे; म्हणून, हे प्रभो, दुःखी झालेल्यांचे रक्षण करा।

Verse 16

असमर्थो रमेशोपि दुःखदस्ते मुहुर्मुहुः । अतः सुरा मच्छरणा वेदयन्तोऽसुखं च तत्

या कार्यात रमेश (विष्णु) सुद्धा समर्थ नाही आणि वारंवार दुःख देणारा ठरतो. म्हणून, हे देवांनो, माझ्या शरण येऊन त्या दुःखाचे स्वरूप व त्याचा उपाय माझ्या कृपेने जाणाल.

Verse 17

तदर्थं देवदेवेश देवदुःखविनाशकः । तत्पूरितुं तपोनिष्ठां प्रसन्नार्थं तवासदम्

म्हणून, हे देवदेवेश, हे देवदुःखविनाशका! हे कार्य पूर्ण व्हावे व माझी तपोनिष्ठा फलदायी व्हावी म्हणून, तुझी प्रसन्नता मागत मी तुझ्या चरणी आलो आहे।

Verse 18

इति श्रीशिवमहापुराणे तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां एकादशावतारवर्णनं नामाष्टादशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील तृतीय शतरुद्रसंहितेत ‘एकादशावतारवर्णन’ नामक अठरावा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 19

पुत्रदुःखैश्च देवेश दुःखितोऽहं विशेषतः । सुखिनं कुरु मामीश सहाय स्त्वन्दिवौकसाम्

हे देवेश! पुत्रदुःखांनी मी विशेषतः अत्यंत दुःखी झालो आहे। हे ईश! मला सुखी कर; तूच दिवौकसांचा सहाय्यकर्ता व आश्रय आहेस।

Verse 20

भूत्वा मम सुतो नाथ देवा यक्षाः पराजिताः । दैत्यैर्महाबलैश्शम्भो सुरानन्दप्रदो भव

हे नाथ! माझा पुत्र होऊन प्रकट हो. महाबली दैत्यांनी देव व यक्षांना पराजित केले आहे. हे शम्भो! सुरांना आनंद व धैर्य देणारा हो.

Verse 21

सदैवास्तु महेशान सर्वलेखसहायकः । यथा दैत्यकृता बाधा न बाधेत सुरान्प्रभो

हे महेशान! सर्व पवित्र लेखन व कार्यांचे तुम्ही सदैव सहाय्यक व आधार राहा, जेणेकरून दैत्यांनी केलेली बाधा, हे प्रभो, देवांना कधीही अडथळा ठरू नये.

Verse 22

नंदीश्वर उवाच । इत्युक्तस्स तु सर्वेशस्तथेति प्रोच्य शंकरः । पश्यतस्तस्य भगवांस्तत्रैवांतर्दधे हरः

नंदीश्वर म्हणाले—असे म्हटल्यावर सर्वेश शंकरांनी “तथास्तु” असे म्हणून उत्तर दिले; आणि तो पाहत असतानाच भगवान् हर तेथेच अंतर्धान पावले.

Verse 23

कश्यपोऽपि महाहृष्टः स्वस्थानमगमद्द्रुतम् । देवेशः कथयामास सर्ववृत्तान्तमादरात्

कश्यपही अत्यंत आनंदित होऊन त्वरेने आपल्या स्थानी गेले. मग देवेशाने आदरपूर्वक सर्व वृत्तांत सविस्तर सांगितला.

Verse 24

ततस्स शंकरश्शर्वस्सत्यं कर्तुं स्वकं वचः । सुरभ्यां कश्यपाज्जज्ञे एकादशस्वरूपवान्

त्यानंतर शंकर—शर्व—आपले वचन सत्य करण्यासाठी इच्छित होऊन, कश्यपाद्वारे सुरभीपासून जन्मले आणि अकरा रूपांनी प्रकट झाले.

Verse 25

महोत्सवस्तदासीद्वे सर्वं शिवमयं त्वभूत् । आसन्हृष्टाः सुराश्चाथ मुनिना कश्यपेन च

तेव्हा खरोखरच महोत्सव झाला; सर्वत्र शिवमयता पसरली. देवता आनंदित झाले आणि मुनि कश्यपही हर्षित झाले.

Verse 26

शास्ताऽ ६ जपाद ७ हिर्बुध्न्य ८ श्शंभु ९ श्चण्डो १० भवस्तथा ११

हीही त्यांची पावन नावे—शास्ता, जपाद, हिर्बुध्न्य, शंभु, चण्ड आणि भव.

Verse 27

एकादशैते रुद्रास्तु सुरभतिनयाः स्मृताः । देवकार्य्यार्थमुत्पन्नाश्शिवरूपास्सुखास्पदम्

हे अकरा रुद्र सुरभतीचे पुत्र म्हणून स्मरणात आहेत. देवकार्य सिद्ध करण्यासाठी ते उत्पन्न झाले; ते शिवस्वरूप असून शुभ आनंदाचे धाम आहेत.

Verse 28

ते रुद्राः काश्यपा वीरा महाबलपराक्रमाः । दैत्याञ्जघ्नुश्च संग्रामे देवसाहाय्यकारिणः

ते कश्यपपुत्र वीर रुद्र महाबल व पराक्रमसंपन्न होते; देवांचे साहाय्य करून त्यांनी संग्रामात दैत्यांचा संहार केला.

Verse 29

तद्रुद्रकृपया देवा दैत्याञ्जित्वा च निर्भयाः । चक्रुस्वराज्यं सर्वे ते शक्राद्यास्स्वस्थमानसाः

त्या रुद्रकृपेने देवांनी दैत्यांना जिंकून निर्भयता प्राप्त केली; मग शक्रादि सर्वांनी स्वस्थ मनाने आपले स्वराज्य पुन्हा प्रस्थापित केले.

Verse 30

अद्यापि ते महारुद्रास्सर्वे शिवस्वरूपकाः । देवानां रक्षणार्थाय विराजन्ते सदा दिवि

आजही ते महारुद्र सर्व शिवस्वरूप आहेत; देवांच्या रक्षणासाठी ते सदा दिव्यात विराजमान असतात.

Verse 31

ऐशान्याम्पुरि ते वासं चक्रिरे भक्तवत्सलाः । विरमन्ते सदा तत्र नानालीलाविशारदाः

भक्तवत्सल असे ते भक्त ईशान्य दिशेच्या त्या पुरीत निवास करू लागले. तेथे सदैव राहून, अनेक दिव्य लीलांत पारंगत होऊन, ते निरंतर रममाण होत असत।

Verse 32

तेषामनुचरा रुद्राः कोटिशः परिकीर्तिताः । सर्वत्र संस्थितास्तत्र त्रिलोकेष्वभिभागशः

त्यांचे अनुचर रुद्र कोटींच्या संख्येने कीर्तिले गेले आहेत. ते सर्वत्र स्थित राहून, आपापल्या विभागानुसार, त्रिलोकीत विभक्त रूपाने वावरतात।

Verse 33

इति ते वर्णितास्तातावताराश्शंकरस्य वै । एकादशमिता रुद्रास्सर्वलोकसुखावहाः

हे तात, अशा प्रकारे शंकरांचे अवतार तुला वर्णन केले. हे अकरा रुद्र खरोखरच सर्व लोकांना सुख-कल्याण देणारे आहेत।

Verse 34

इदमाख्यानममलं सर्वपापप्रणाशकम् । धन्यं यशस्यमायुष्यं सर्वकामप्रदायकम्

हे निर्मळ आख्यान सर्व पापांचा नाश करणारे आहे. ते धन्यता, यश, दीर्घायुष्य आणि सर्व कामनांची पूर्ती देणारे आहे।

Verse 35

य इदं शृणुयात्तात श्रावयेद्वै समाहितः । इह सर्वसुखम्भुक्त्वा ततो मुक्तिं लभेत सः

हे तात, जो एकाग्र मनाने हे ऐकतो किंवा इतरांना ऐकवतो, तो इहलोकी सर्व मंगल सुख भोगून पुढे मोक्ष प्राप्त करतो।